Borçlanma maliyetleri ve şirket kredileri artarken Özbekistan'ın dış borcu 88 milyar dolara ulaştı

9 dakikalık okuma
Uzbekistan's External Debt Reaches $88 Billion as Borrowing Costs and Corporate Loans Grow

Borç, bölge ortalamasından daha hızlı artıyor

Dünya Bankası'nın 2026 Uluslararası Borç Raporu'na atfedilen verilere göre Özbekistan'ın dış borcu 2025 sonunda bir yılda yüzde 24,7 artarak 88,03 milyar dolara ulaştı. Toplam borcun 48,46 milyar doları kamu borçları ve kamu garantili yükümlülüklerden oluşurken, şirketlerin devlet garantisi olmaksızın kullandığı krediler de önemli bir yer tuttu.

İçindekiler
  1. Borç, bölge ortalamasından daha hızlı artıyor
  2. Borç 88 milyar dolara nasıl ulaştı?
  3. Borcu kim geri ödeyecek?
  4. Kamu borçlarında en büyük kreditör grubu uluslararası kuruluşlar
  5. Tahvil satışları daha yüksek maliyetle finansman sağlıyor
  6. Resmî krediler daha düşük faizli ve daha uzun vadeli
  7. Borç stoku büyürken geri ödeme oranları düştü
  8. Büyüme ve elektrik yatırımları da tabloya ışık tutuyor
  9. Öne Çıkanlar

Artış, Avrupa ve Orta Asya'daki yüzde 15,3'lük yükselişin ve düşük ve orta gelirli ekonomilerdeki yüzde 5,5'lik artışın üzerinde gerçekleşti. Özbekistan'ın artış hızı bu oranları sırasıyla 9,4 ve 19,2 yüzde puan aştı.

Bu hızlı artışa iki gelişme eşlik etti. Borç stoku, milli gelire ve ihracata kıyasla büyürken yıllık geri ödemeler aynı ölçütlere oranla azaldı. Özel kreditörlerden alınan kredilerin ortalama faiz oranı yüzde 8,6 olurken yabancı hükümetler ve uluslararası kuruluşlardan alınan kredilerde bu oran yüzde 3,4'tü.

Özbekistan açısından asıl mesele, ne kadar finansmanın ne zaman geri ödenmesi gerektiği ve borç alınan paranın ne tür bir üretime katkı sağladığı. Veriler, ülkenin geri ödeme koşulları birbirinden oldukça farklı olan çeşitli yabancı finansman kaynaklarından yararlandığını gösteriyor.

Borç 88 milyar dolara nasıl ulaştı?

Özbekistan'ın yabancı kreditörlere borcu 2015'te 13,57 milyar dolardı. 2025 sonuna gelindiğinde bu tutar yaklaşık 6,5 katına çıkarak on yılda 74,46 milyar dolar arttı.

Dış borç, hükümet, bankalar ve şirketler dahil ülke sakinlerinin ülke dışındaki kreditörlere olan borçlarını ifade eder. Yalnızca kamu borçlanmasını kapsamaz; alacaklı yurt dışındaysa ulusal para cinsinden yükümlülükler de bu kapsamda olabilir.

Son veriyi bağlama oturtmak için önemli tarihler şöyle:

  • 2015: Dış borç 13,57 milyar dolardı.
  • 2025 sonu: Dünya Bankası'na atfedilen verilere göre dış borç, yıllık yüzde 24,7'lik artışın ardından 88,03 milyar dolara ulaştı.
  • 1 Temmuz 2026: Merkez Bankası'nın dış sektör değerlendirmesinde dış borç 84,1 milyar dolar olarak hesaplandı.
  • 2028: Yüzde 15,5 getiriyle anılan soum tahvillerinin vadesi dolacak.
Reklam

Ekim ayında yayımlanan şirketlerin artan borçlanmasına ilişkin haberde ele alınan Merkez Bankası verilerinde, 2026 başındaki dış borç 82,2 milyar dolar olarak verilmişti. Bu tutar, burada 2025 sonu için Dünya Bankası'na atfedilen 88,03 milyar dolarla karşılaştırılıyor. Aradaki 5,83 milyar dolarlık farkın nedeni açıklanmadı. Bu nedenle Temmuz 2026 verisiyle tutarlı bir karşılaştırma yapılabilmesi için kapsam ve hesaplama yöntemlerinin netleştirilmesi gerekiyor.

Borcu kim geri ödeyecek?

Kamu borçları ve devlet garantili yükümlülükler, 88,03 milyar dolarlık toplamın yaklaşık yüzde 55'ine, yani 48,46 milyar dolarına karşılık geliyor. Devlet garantisi, asıl borçlunun ödemeyi yapamaması durumunda devletin kreditöre borcu geri ödemeyi taahhüt etmesi anlamına geliyor.

Devlet garantisi bulunmayan özel şirketlerin dış borçlanmaları ise 32,84 milyar doları buluyor. Bu tutar, toplam dış borcun yaklaşık yüzde 37,3'ü. Kredi sözleşmeleri uyarınca geri ödeme sorumluluğu, açık bir devlet garantisi kapsamında değil, bu borçlulara ait.

Kalan 6,73 milyar dolar, yani yaklaşık yüzde 7,6, kısa vadeli borçlardan oluşuyor. Bu tür borçlar genellikle bir yıl içinde vadesi geldiğinden geri ödeme takvimi ve yeni finansmana erişim özellikle önem taşıyor.

Dolayısıyla en büyük pay kamu borçları ve kamu garantili borçlara ait olsa da bu kategorinin dışındaki borçlanmalar da önemli boyutta. Şirketler yatırım ve faaliyetlerini finanse etmek için yabancı krediler kullanabilir. Devletin doğrudan üstlendiği risk ise parayı kendisinin mi borç aldığına, yoksa başka bir borçlunun yükümlülüklerine garanti mi verdiğine bağlıdır.

Kamu borçlarında en büyük kreditör grubu uluslararası kuruluşlar

Uluslararası finans kuruluşlarının elinde, Özbekistan'ın kamu borçları ve kamu garantili dış borçlarının 22,82 milyar doları bulunuyor. Bu, 48,46 milyar dolarlık kategorinin yaklaşık yüzde 47,1'ine karşılık geliyor ve bu kuruluşları en büyük kreditör grubu yapıyor.

Asya Kalkınma Bankası'nın payı 8,36 milyar dolar; Dünya Bankası Grubu bünyesindeki Uluslararası Kalkınma Birliği'nin payı ise 5,01 milyar dolar. Diğer çok taraflı kreditörlerin elinde 9,45 milyar dolar bulunuyor. Çok taraflı kreditörler, tek bir ülkenin hükümeti yerine birden fazla ülkenin desteğine sahip kuruluşlardır.

Yabancı hükümetlerin elinde ayrıca 10,53 milyar dolar bulunuyor. Bu tutar, kamu borçları ve kamu garantili dış borçların yaklaşık yüzde 21,7'sine denk geliyor. Çin, 3,85 milyar dolarla en büyük ikili kreditör konumunda; onu 2,99 milyar dolarla Japonya izliyor. Diğer ülkelerin toplam payı yaklaşık 3,7 milyar dolar.

Çin ve Japonya, birlikte 6,84 milyar dolarlık alacaklarıyla Özbekistan'ın yabancı hükümetlere olan borcunun yaklaşık yüzde 65'ini elinde tutuyor. Ancak kamu borçları ve kamu garantili dış borçların tamamı içinde en büyük finansman kaynağı yine uluslararası kuruluşlar.

Reklam

Özel kreditörlerin elinde kamu borçları ve kamu garantili dış borçların 15,11 milyar doları, yani yaklaşık yüzde 31,2'si bulunuyor. Buradaki "özel" ifadesi borçluyu değil, ticari yatırımcı gibi kreditörü tanımlıyor. Bir yatırım fonunun satın aldığı devlet tahvili, borçlu devlet olsa da bu kategoriye giriyor.

Tahvil satışları daha yüksek maliyetle finansman sağlıyor

Özbekistan, 2025'te Uluslararası Kalkınma Birliği'nden imtiyazlı finansman almaya uygun ülkeler arasında en yüksek tutar olan 3,9 milyar dolarlık uluslararası tahvil ihraç etti. İmtiyazlı finansman, daha düşük faiz oranları veya daha uzun geri ödeme süreleri gibi daha elverişli koşullarla verilen kredileri ifade ediyor.

Tahviller, hükümetlerin veya şirketlerin belirlenen koşullara göre ödeme taahhüdü içeren menkul kıymetleri yatırımcılara satarak borçlanmasını sağlıyor. Böylece borçlular, kalkınma kuruluşlarından ve yabancı hükümetlerden alınan kredilere ek bir finansman kaynağı elde ediyor.

Açıklanan dağılıma göre ihracın 1,6 milyar doları soum cinsinden tahviller dahil hükümete, 2,4 milyar doları ise diğer kamu sektörü kuruluşlarına ait. Bu kalemler toplamda 4 milyar dolara ulaşırken açıklanan ihraç tutarı 3,9 milyar dolar.

Dünya Bankası verileri piyasa finansmanının maliyetine de işaret ediyor. Vadesi 2028'de dolacak soum tahvillerinin getirisi yüzde 15,5, dolar tahvillerinin getirisi ise yüzde 7,38 oldu. Getiri, yatırımcıların tahvilin fiyatına ve vaat edilen ödemelerine kıyasla elde ettiği kazancı ifade ediyor.

Rapor yazarları, soum cinsinden tahvillerin daha yüksek getirisinin kısmen enflasyon risklerinden kaynaklandığını belirtiyor. Soum cinsinden ödeme alan yatırımcılar, yükselen fiyatların bu ödemelerle satın alınabilecekleri azaltması ihtimaliyle karşı karşıya. Soum geliri elde eden borçlular için dolar cinsinden borçlanmanın farklı bir riski var: Soum değer kaybederse aynı dolar tutarındaki borcu ödemek için daha fazla yerel para gerekebilir.

Resmî krediler daha düşük faizli ve daha uzun vadeli

Yabancı hükümetler ve uluslararası kuruluşlar, 2025'te Özbekistan'a ortalama yüzde 3,4 faizle; ortalama 21 yıl vadeli ve beş yıllık ödemesiz dönem içeren krediler sağladı. Vade, kredinin tamamen geri ödenmesi gereken süreyi ifade ediyor.

Özel kreditörlerin sağladığı finansmanın ortalama faizi yüzde 8,6, vadesi ise 10 yıldı. Özel kreditörlerin ortalama faizi, resmî kreditörlerin oranından 5,2 yüzde puan daha yüksekti; başka bir deyişle yaklaşık iki buçuk katına çıkıyordu. Geri ödeme süresi ise yarıdan daha kısaydı.

Özel finansmana ilişkin veriler, kredi vadesi boyunca devam eden bir ödemesiz döneme işaret ediyor. Ödemesiz dönem genellikle anapara, yani başlangıçta alınan borç tutarı için geri ödemeleri erteliyor. Bu dönemde faiz ödemeleri yine de vadesi geldiğinde yapılabiliyor; anapara ise vade sonunda topluca ödenmek üzere bırakılabiliyor.

Reklam

Dolayısıyla Özbekistan'ın finansman tercihleri hem yıllık maliyetleri hem de gelecekteki ödeme tarihlerini etkiliyor. Daha uzun vadeli krediler, anapara geri ödemelerini zamana yayıyor. Anaparanın vade sonuna bırakıldığı borçlanmalarda ise kredi vadesi dolduğunda daha büyük bir ödeme gerekiyor. Borçlunun bunu kendi kaynaklarıyla ya da yeni finansmanla karşılaması gerekiyor.

Borç stoku büyürken geri ödeme oranları düştü

Özbekistan'ın dış borcu, 2025'te gayrisafi millî gelirin yüzde 60'ına, yıllık ihracat gelirlerinin ise yüzde 227'sine ulaştı. Her iki oran da bir önceki yıla göre yükseldi. Gayrisafi millî gelir, ülke sakinlerinin yurt dışından elde ettikleri net gelir de dahil olmak üzere kazandıkları geliri ölçüyor.

İhracat oranı, ödenmemiş borcun bir yıllık ihracat gelirinin 2,27 katına eşit olduğu anlamına geliyor. İhracat gelirleri önem taşıyor; çünkü ekonomiye döviz sağlıyor ve şirketlerin yanı sıra ülkenin yurt dışındaki kreditörlere olan yükümlülüklerini karşılamasına yardımcı oluyor.

Yıl içinde fiilen ödenen anapara ve faiz tutarlarından oluşan borç servisi ise farklı bir seyir izledi. Ödemeler 2025'te ihracat gelirlerinin yüzde 29'una, gayrisafi millî gelirin ise yüzde 8'ine karşılık geldi. Bu oranlar 2024'e kıyasla sırasıyla yüzde 18,6 ve yüzde 17,7 düştü.

Borç stoku, belirli bir tarihte hâlâ ödenmemiş olan tutardır; borç servisi ise belirli bir dönemde ödenen miktarı ifade eder. Ödeme takvimi, gelir ve ihracat kazançları değiştiği için bir ülke yıl sonunda daha fazla borçlu olduğu hâlde gelirinin daha küçük bir bölümünü geri ödemelere ayırabilir.

Avrupa ve Orta Asya genelinde borç servisi, ihracat gelirlerinin yüzde 25'ine ve gayrisafi millî gelirin yüzde 8'ine karşılık geldi. Özbekistan'ın ihracat oranı bölge ortalamasından 4 yüzde puan yüksekken gelir oranı bölgeyle aynı düzeydeydi. Dünya Bankası, düşük ve orta gelirli ekonomileri kapsayan bölgeler arasında borç servisinin gelire oranının en yüksek olduğu bölgenin Avrupa ve Orta Asya olduğunu belirtti.

Büyüme ve elektrik yatırımları da tabloya ışık tutuyor

Özbekistan'ın büyüyen ekonomisi, borçlanmasının arka planını oluşturan unsurlardan biri. Dünya Bankası'nın ekim ayındaki güncellemesinde, büyüme tahmininin yükseltildiği haberde aktarıldığı üzere, ekonominin 2025'te yüzde 7,7 büyüdüğü, 2026'da ise yüzde 7,9 büyüyeceği öngörüldü. Özel tüketim 2025'te reel olarak yüzde 9,5, yatırımlar ise yüzde 10,5 arttı.

Söz konusu bölgesel değerlendirmeye göre toplam yatırımların yüzde 70'inden fazlası doğrudan yatırımlar ve krediler dahil yabancı kaynaklarla finanse edildi. Doğrudan yatırımlar mülkiyete dayalı sermaye sağlarken krediler geri ödeme yükümlülüğü doğuruyor. Her ikisi de yeni kapasite oluşturulmasına katkı sağlayabilir, ancak gelecekteki gelir üzerinde farklı talepler yaratır.

Reklam

Altyapı için borçlanmaya daha yeni bir örnek, 2026'da onaylanan elektrik şebekesi finansmanı. 371 milyon dolarlık program, 60 büyük elektrik trafo merkezinin modernizasyonu ve dijitalleştirilmesi için 100 milyon dolarlık Dünya Bankası kredisi, 200 milyon dolarlık Asya Kalkınma Bankası kredisi ve Özbekistan bütçesinden 71 milyon doları bir araya getiriyor.

Program, elektrik kayıplarını ve kesintileri azaltmayı, en az 3,3 gigavatlık yenilenebilir enerji kapasitesini şebekeye dahil edebilmeyi hedefliyor. Yenilenen trafo merkezlerinde yıllık elektrik kayıplarının 2031'e kadar 20 bin megavatsaat azalması bekleniyor. Haneler ve işletmeler için amaç daha güvenilir elektrik sağlamak; borçlu içinse krediler, beklenen bu kazanımların yanı sıra geri ödeme yükümlülükleri getiriyor.

Öne Çıkanlar

  • Dünya Bankası'na atfedilen verilere göre Özbekistan'ın dış borcu 2025 sonunda yüzde 24,7 artarak 88,03 milyar dolara ulaştı.
  • Kamu borçları ve kamu garantili yükümlülükler 48,46 milyar doları; devlet garantisi olmaksızın şirketlerin kullandığı krediler ise 32,84 milyar doları buldu.
  • Kamu borçları ve kamu garantili dış borçların 22,82 milyar doları uluslararası finans kuruluşlarının elindeydi; en büyük kreditör payı bu kuruluşlara aitti.
  • Resmî kredilerin ortalama faizi 21 yıl vadede yüzde 3,4; özel kreditörlerin sağladığı kredilerin ortalama faizi ise 10 yıl vadede yüzde 8,6 oldu.
  • Borç, ihracat gelirlerinin yüzde 227'sine ulaşırken yıllık borç servisi ihracat gelirlerinin yüzde 29'una geriledi.
  • 88,03 milyar dolarlık borç tutarının, Merkez Bankası'nın 2026 karşılaştırmasında başlangıç değeri olarak kullandığı 82,2 milyar dolarla arasındaki farkın açıklığa kavuşturulması gerekiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir