Şirketlerin Borçlanması Yıllık Artışta Belirleyici Olurken Özbekistan’ın Dış Borcu 84,1 Milyar Dolara Ulaştı

11 dakikalık okuma
Uzbekistan's External Debt Reaches $84.1 Billion as Corporate Borrowing Drives Annual Growth

11,9 milyar dolarlık artışın çoğunu şirketler oluşturdu

Özbekistan’ın dış borcu 1 Temmuz 2026’da, bir yıl önceki 72,2 milyar dolara kıyasla 11,9 milyar dolar, yani yüzde 16,5 artarak 84,1 milyar dolara ulaştı. Özbekistan Cumhuriyeti Merkez Bankasının dış sektör incelemesinde yer alan verilere göre, bu artışın 7 milyar doları şirketlerin borçlanmasından, 4,9 milyar doları ise kamu dış borcundaki artıştan kaynaklandı.

İçindekiler
  1. 11,9 milyar dolarlık artışın çoğunu şirketler oluşturdu
  2. 2025’teki sert artışın ardından büyüme yavaşladı
  3. Şirket borçları devletin geri ödeme yükümlülüğü değildir
  4. Kamu borcu rakamları neden farklı?
  5. Devlete kimler borç veriyor?
  6. Dış kamu borcunun yarıdan fazlası bütçe desteğine ayrıldı
  7. Altın dışındaki ihracat arttı, ancak ithalat daha hızlı büyüdü
  8. İkinci çeyrekte ihracat ve yatırımlar güçlendi
  9. Dış varlıklar yükümlülükleri aşmayı sürdürüyor, ancak aradaki fark daraldı
  10. Borç oranının düşmesi büyümeye ve döviz kurlarına bağlı
  11. Öne Çıkanlar

Toplam borç neredeyse eşit biçimde ikiye bölündü: kamu dış borcu 41,7 milyar dolar, şirketlerin dış borcu ise 42,4 milyar dolar oldu. Yayımlanan veriler üzerinden yapılan hesaplamaya göre şirketler ve bankalar, toplam borcun yaklaşık yüzde 50,4’ünü ve yıllık artışın yüzde 58,8’ini oluşturdu.

Artış, 2026’nın ilk yarısında 13,4 milyar dolara ulaşan dış ticaret açığı, altın ihracatındaki düşüş ve Özbekistan’ın dış varlıkları ile yükümlülükleri arasındaki pozitif farkın daralmasıyla aynı dönemde gerçekleşti. Bununla birlikte Merkez Bankası, Uluslararası Para Fonunun dış borç yükünün düşük kaldığı ve borçlanmanın çoğunun imtiyazlı koşullarda sağlandığı yönündeki değerlendirmesine de atıfta bulundu.

Ekonomi ve Maliye Bakanlığının ayrı bir ölçümüne göre, yurt içi borçlanma dâhil toplam kamu borcu 48,31 milyar dolardı. Bu rakam, 84,1 milyar dolarlık toplam dış borca alternatif bir tahmin değildir: kamu borcu kamu yükümlülüklerini ölçerken toplam dış borca şirketlerin yurt dışından aldığı borçlar da dâhildir.

Bu ayrım, geri ödeme sorumluluğu açısından önem taşıyor. Merkez Bankası, devlet garantisi olmaksızın şirketlerin yaptığı borçlanmanın kamu yükümlülüğü yaratmadığını belirtiyor. Dolayısıyla ülkenin toplam dış borcundaki artış, devlet bütçesinden ödenecek borçta aynı miktarda bir artış olarak değerlendirilemez.

Reklam

2025’teki sert artışın ardından büyüme yavaşladı

1 Temmuz’a kadar geçen bir yılda kamu dış borcu 36,8 milyar dolardan 41,7 milyar dolara çıkarak yüzde 13,3 arttı. Şirketlerin dış borcu ise daha hızlı büyüyerek 35,4 milyar dolardan 42,4 milyar dolara, yani yüzde 19,8’e yükseldi.

Daha uzun dönemli karşılaştırma, şirket borçlarındaki değişimin boyutunu ortaya koyuyor. Şirketlerin dış borcu 2020’deki 12,5 milyar dolardan 2025 sonu itibarıyla 41,7 milyar dolara çıkarak üç kattan fazla arttı. Toplam dış borç 2025’te 18,1 milyar dolar yükselirken, yıllık artış 2020’de 9,2 milyar, 2023’te 9,8 milyar ve 2024’te 10,8 milyar dolardı.

Raporlarda toplam dış borç 2026’nın başında 82,2 milyar dolar olarak gösteriliyor. Bu da ilk yarıda yaklaşık 1,9 milyar dolarlık, yani yüzde 2,3’lük artışa işaret ediyor. Bu hesaba göre, yıllık 11,9 milyar dolarlık artışın yaklaşık 10 milyar doları 2025’in ikinci yarısında gerçekleşti.

Yayımlanan karşılaştırmalarda tarih konusunda bir tutarsızlık var. Bir kaynak, 1 Nisan 2026 itibarıyla da toplam borcu 82,2 milyar dolar olarak veriyor; bu tarihte kamu borcu 40,5 milyar, şirket borcu 41,7 milyar dolar olarak belirtiliyor. Diğer kaynaklar ise aynı toplamları yıl başı için kullanıyor. Temmuz ayı sonundaki rakam tutarlı olsa da önceki referans tarihindeki belirsizlik giderilmeden 1,9 milyar dolarlık artış yalnızca ikinci çeyreğe atfedilemez.

  • 1 Temmuz 2025: Toplam dış borç 72,2 milyar dolardı; bunun 36,8 milyar doları kamu, 35,4 milyar doları şirket borcuydu.
  • 2025 sonu: Raporlarda toplam dış borç, rekor düzeydeki 18,1 milyar dolarlık yıllık artışın ardından 82,2 milyar dolar olarak verildi.
  • 1 Nisan 2026: Üç aylık bir karşılaştırmada da 82,2 milyar dolarlık borç bakiyesi bildirildi.
  • 1 Temmuz 2026: Toplam dış borç 84,1 milyar dolara ulaştı.
  • 29 Eylül 2026: Merkez Bankasının Özbekçe yayını güncellendi.

Şirket borçları devletin geri ödeme yükümlülüğü değildir

Merkez Bankası, şirketler kategorisinin devlet garantisi olmaksızın özel işletmeler tarafından alınan borçları içerdiğini açıklıyor. Geri ödemeler, borç alan şirket ve bankaların kendi kaynaklarından yapılmalı.

Merkez Bankası, geri ödeme sorumluluğuna ilişkin açıklamasında şunları belirtiyor:

Bu tür borçlanmalar devlet yükümlülüğü yaratmaz; söz konusu borçların ödemeleri ilgili şirket ve bankaların kendi kaynaklarından yapılır.

Bu açıklama, doğrudan bütçe yükümlülükleri ile şirket yükümlülüklerini birbirinden ayırıyor. Ancak her şirketin aynı geri ödeme koşullarıyla karşı karşıya olduğunu göstermiyor. Yayımlanan özette şirket borçları borçluya, vadeye, faiz oranına veya para birimine göre ayrıntılı biçimde döküm hâlinde sunulmuyor.

Borç bakiyesi, alınan yeni kredilerin basit toplamı olarak da okunmamalı. Merkez Bankasının yöntemine ilişkin haberlerde kamu dış borcuna tahakkuk etmiş ancak ödenmemiş faizlerin dâhil olduğu, devletin uluslararası tahvillerinin ise raporlama tarihindeki piyasa fiyatlarıyla değerlendiği belirtiliyor. Bu muhasebe unsurları, yeni nakit borçlanmadan bağımsız olarak kaydedilen borç stokunu etkileyebilir.

Reklam

Kamu borcu rakamları neden farklı?

Ekonomi ve Maliye Bakanlığına göre 1 Temmuz’da kamu borcu, bir yıl önceye kıyasla 4,82 milyar dolar, yani yüzde 11 artarak 48,31 milyar dolara ulaştı. 2026’nın başından bu yana artış 1,46 milyar dolar, yani yüzde 3,1 oldu. Bunun 40,71 milyar doları, yaklaşık yüzde 84’ü dış borç; 7,6 milyar doları, yaklaşık yüzde 16’sı ise iç borçtu.

Bakanlığın dış borç rakamı, Merkez Bankasının kamu dış borcu için verdiği 41,7 milyar dolardan yaklaşık 990 milyon dolar daha düşük. Merkez Bankasının serisine tahakkuk etmiş faizler ve devlet tahvillerinin piyasa değerlemesi dâhil olsa da yayımlanan açıklamalar aradaki farkın tamamını ortaya koymuyor. Bu nedenle iki ölçüm birbirinden ayrı olarak belirtilmeli.

Kamu borcunun gayrisafi yurt içi hasılaya (GSYH) oranı yüzde 27 olarak bildirilirken, ilk çeyrekte bu oran yüzde 26,3’tü. Kamu dış borcunun GSYH’ye oranı yüzde 22,8, iç borcun oranı ise yüzde 4,2 oldu. GSYH, ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçüyor; borcun GSYH ile karşılaştırılması, borcun onu taşıyan ekonomiye kıyasla büyüklüğünü gösteriyor.

Daha önce bildirilen yüzde 31,9’luk kamu borcu oranının tarihi de kaynaklar arasında farklılık gösteriyor. Temmuz ayındaki kaynaklardan biri bu oranı önceki bir yıllık karşılaştırma olarak aktarırken, 2025 sonuçlarına ilişkin kaynak bunu aynı yılın sonuna atfediyor. Her iki kaynak da önceki oranın daha yüksek olduğunu gösterse de aynı karşılaştırma dönemini belirtmiyor.

Devlete kimler borç veriyor?

Bakanlığın verilerine göre uluslararası finans kuruluşlarının kamu dış borcundaki payı 22,48 milyar dolar, yani yüzde 55’ti. Yabancı hükümetlerle bağlantılı finans kuruluşlarının payı 11,45 milyar dolar, yani yüzde 28; uluslararası yatırımcıların payı ise 6,77 milyar dolar, yani yüzde 17 oldu. Bu tutarlarla toplam arasındaki küçük farklar, bildirilen rakamların yuvarlanmasından kaynaklanıyor.

Dünya Bankası 9,12 milyar dolarla en büyük tekil kurumsal alacaklı oldu. Onu 8,17 milyar dolarla Asya Kalkınma Bankası izledi. Bu iki kuruluşun toplam 17,29 milyar dolarlık alacağı, bakanlığın kamu dış borcu toplamının yaklaşık yüzde 42,5’ine karşılık geldi. Diğer alacaklılar arasında 2,32 milyar dolarla Asya Altyapı Yatırım Bankası ve 1,2 milyar dolarla İslam Kalkınma Bankası yer aldı.

Yabancı devletlerin borç veren kuruluşları arasında Çin’den olanların payı 3,88 milyar dolar, Japonya’dan olanlarınki ise 3,09 milyar dolardı. Fransa’nın payı 1,3 milyar, Almanya’nınki 725 milyon, Güney Kore’ninki ise 693 milyon dolardı.

Alacaklıların dağılımı 2025 sonuna kıyasla sınırlı ölçüde değişti. O dönemde uluslararası finans kuruluşlarının payı yüzde 56, yabancı devlet kuruluşlarının payı yüzde 29, yatırımcıların payı ise yüzde 15’ti. Temmuz ayına gelindiğinde yatırımcıların payı yüzde 17’ye yükselirken, bu gruba ait tutar yaklaşık 5,85 milyar dolardan 6,77 milyar dolara çıktı.

Reklam

Dış kamu borcunun yarıdan fazlası bütçe desteğine ayrıldı

Bakanlığın tahsis verilerine göre 40,71 milyar dolarlık toplam kamu dış borcunun 20,53 milyar doları devlet bütçesine destek için ayrılmıştı. Bu, toplamın yarısından biraz fazlasına karşılık geliyor. Tutar, 2025 sonundaki 19,838 milyar dolardan kaydedilen borç bakiyesi bazında yaklaşık 692 milyon dolar arttı.

Kalan tahsisler arasında yakıt ve enerji için 5,47 milyar dolar; sağlık, eğitim ve bilgi teknolojileri için 3,72 milyar dolar; konut ve kamu hizmetleri için 3,37 milyar dolar; tarım ve su yönetimi için 3,34 milyar dolar; ulaşım ve ulaşım altyapısı için 3,06 milyar dolar bulunuyordu. Bunlar borç stoku içindeki tahsislerdir; tamamı yılın ilk yarısında alınmış yeni borçlardan oluşmuyor.

Para birimlerinin dağılımı ayrı bir değerlendirme gerektiriyor. Kamu dış borcunun yüzde 67,4’ü, yani 27,44 milyar doları ABD doları cinsindendi. Avronun payı yüzde 9,6, tutarı 3,89 milyar dolar; Japon yeninin payı ise yüzde 6,8, tutarı 2,75 milyar dolardı. Döviz kurlarındaki değişimler, bu yükümlülüklerin hizmet giderlerini, som cinsinden toplanan kamu gelirlerine kıyasla artırıp azaltabilir.

İç borcun tamamı da yerel para birimi cinsinden değildi. Raporlarda yaklaşık 5 milyar dolarlık som cinsi ve 2,38 milyar dolarlık ABD doları cinsi borç bildiriliyor. Yuvarlanmış bu kalemler, 7,6 milyar dolarlık toplam iç borcu tam olarak karşılamıyor. Yine de bu rakamlar, iç borçlanma ile yerel para birimi cinsinden borçlanmanın birbirinin yerine kullanılamayacağını gösteriyor.

Altın dışındaki ihracat arttı, ancak ithalat daha hızlı büyüdü

Özbekistan 2026’nın ilk yarısında 15,4 milyar dolarlık mal ve hizmet ihraç etti. Bu, 2025’in aynı dönemine göre yüzde 8,6’lık düşüş anlamına geliyor. Merkez Bankası gerilemeyi başlıca altın ihracatındaki düşüşe bağlarken, altın dışındaki mal ihracatının yüzde 27, hizmet ihracatının ise yüzde 45 arttığını bildirdi.

Merkez Bankasının 29 Eylül’de güncellenen Özbekçe açıklamasına göre mal ithalatı yüzde 24, hizmet ithalatı yüzde 21 arttı. Toplam ithalat; yatırım faaliyetleri ve güçlü tüketici talebinin etkisiyle makine ve ekipman, taşıt, kimyasal ve mineral ürünler ile gıda ürünleri öncülüğünde yüzde 24 artarak 28,8 milyar dolara çıktı.

İthalat, ihracatı 13,4 milyar dolar aştı ve ihracatın yaklaşık 1,87 katı oldu. Birincil gelirdeki 1,9 milyar dolarlık ve ikincil gelirdeki 5,3 milyar dolarlık fazla bu farkın 7,2 milyar dolarını karşıladı; cari açık yaklaşık 6,2 milyar dolar oldu.

Birincil gelir; yatırım kazancı ve çalışma karşılığı elde edilen ücretler gibi kalemleri kapsıyor. İkincil gelir, kişisel transferler dâhil olmak üzere karşılığında mal veya hizmet alışverişi bulunmayan transferlerden oluşuyor. Merkez Bankası uluslararası para transferlerinde artış bildirdi, ancak 5,3 milyar dolarlık ikincil gelir fazlasının tamamını para transferi olarak tanımlamadı.

Reklam

İkinci çeyrekte ihracat ve yatırımlar güçlendi

Üç aylık karşılaştırmalar, ilk yarıdaki cari açığın önemli bölümünün mart ayına kadar biriktiğine işaret ediyor. İlk çeyrek cari açığı 5,79 milyar dolar, ilk yarının tamamındaki açık ise yaklaşık 6,2 milyar dolar olarak bildirildi. Bu da ikinci çeyrekte açığa yaklaşık 410 milyon dolar daha eklendiğini gösteriyor.

İhracat ilk çeyrekteki 5,6 milyar dolardan ikinci çeyrekte yaklaşık 9,8 milyar dolara yükseldi. İthalat ise 13,9 milyar dolardan yaklaşık 14,9 milyar dolara çıktı. Bu rakamlara göre ikinci çeyreğin dış ticaret açığı yaklaşık 5,1 milyar dolar oldu; bu, ilk çeyrekteki 8,3 milyar dolarlık açıktan daha düşük.

Net doğrudan yabancı yatırım girişi ilk yarıda 2,3 milyar dolara ulaştı; bunun yaklaşık 1,6 milyar doları ikinci çeyrekte gerçekleşti. Net portföy yatırımı girişi yaklaşık 2 milyar dolar oldu; ilk çeyrekte bu tutar yalnızca 4,1 milyon dolardı. Diğer yatırımlarda yaklaşık 1,5 milyar dolarlık net giriş kaydedildi; bunun yaklaşık 400 milyon doları ikinci çeyrekte gerçekleşti.

Bu yatırım kategorilerinin tümü dış borçlanmayla aynı anlama gelmiyor. Doğrudan yatırım şirket ortaklıklarını, portföy yatırımı ise hisse senetleriyle borçlanma araçlarını kapsayabilir. Merkez Bankası, IMF muhasebe çerçevesine göre finans hesabında 7,5 milyar dolarlık negatif bakiye bildirdi. Bu muhasebe bakiyesi otomatik olarak sermaye kaçışı şeklinde yorumlanmamalı veya başka bir finansman ihtiyacı gibi cari açığa eklenmemeli.

Dış varlıklar yükümlülükleri aşmayı sürdürüyor, ancak aradaki fark daraldı

Özbekistan’ın dış varlıkları 1 Temmuz’da 127,4 milyar dolar, dış yükümlülükleri ise 114,1 milyar dolardı. Net uluslararası yatırım pozisyonunu oluşturan aradaki fark 13,3 milyar dolarla pozitif kaldı, ancak yıl başından bu yana yüzde 34 geriledi.

Yükümlülükler borçlanmanın yanı sıra yabancı hisse yatırımlarını da içerdiği için bu ölçüm dış borçtan daha geniş kapsamlıdır. Ülkenin yatırım pozisyonunun pozitif olması, dış borcu bulunan her şirketin veya kamu kuruluşunun geri ödeme için kullanabileceği karşılık gelen varlıklara sahip olduğu anlamına da gelmez.

İlk yarıda dış varlıklar 1,1 milyar dolar azalırken yükümlülükler 5,8 milyar dolar arttı. Merkez Bankası, uluslararası rezervlerdeki 2,5 milyar dolarlık düşüşü küresel altın fiyatlarındaki gerilemeye bağladı. Doğrudan ve diğer yatırım varlıklarındaki 1,4 milyar dolarlık artış bu düşüşü kısmen dengeledi. Rezerv varlıkları 1 Temmuz’da 63,8 milyar dolardı.

Üç aylık bir karşılaştırmada net yatırım pozisyonu 1 Nisan’da 21,6 milyar dolar olarak veriliyor. Bu da ikinci çeyrekte 8,3 milyar dolarlık düşüş anlamına geliyor. Altının değerlemesindeki değişim önemli: rezervlerdeki altının dolar cinsinden değerinin düşmesi, eşdeğer miktarda nakit rezerv harcanmasıyla aynı şey değil.

Reklam

Borç oranının düşmesi büyümeye ve döviz kurlarına bağlı

Ekonomist Mirkomil Xolboyev, 2026’nın ikinci çeyreğinde toplam dış borcun GSYH’nin yüzde 48,5’ine karşılık geldiğini hesapladı. Bu oran ilk çeyreğe göre 4,4 puan, 2025 sonundaki yüzde 55,9’a göre ise 7,4 puan daha düşüktü. Hesaplamada son dört çeyreğin ekonomik üretimi ve bu dönem için ortalama döviz kuru kullanıldı.

Xolboyev, düşüşü ekonominin dolar cinsinden değerinin borçtan daha hızlı büyümesine bağladı. İkinci çeyrek hesabında reel GSYH’nin yüzde 8,5 büyüdüğünü, kullanılan ortalama döviz kurunun ise bir yıl öncesine kıyasla yüzde 5 güçlendiğini belirtti. Somun değer kazanması, yerel para cinsinden ölçülen üretimin dolar değerini artırarak dolar cinsinden borç bakiyesi yükselse bile borç oranının düşmesine yardımcı oluyor.

Xolboyev, mevcut büyüme, döviz kuru koşulları ve borçlanma eğilimlerinin sürmesi durumunda dış borcun 2027’nin ikinci çeyreğinde GSYH’nin yüzde 45’ine gerileyebileceğini öngördü. Bu koşullu bir tahmindir; açıklanmış bir hükümet hedefi veya garanti edilmiş bir sonuç değildir.

Merkez Bankasının incelemesinde IMF’nin düşük borç yükü değerlendirmesine ve imtiyazlı borçlanmanın yaygınlığına atıfta bulunuluyor. İmtiyazlı borçlanma, olağan piyasa kredilerinden daha uygun koşullarla sağlanan finansmanı ifade ediyor. İncelemede gelecekteki geri ödeme takviminin tamamı veya toplam borç servisi tutarı yer almıyor. Borç stoku, GSYH oranı ve rezerv bakiyesinin yanı sıra ödeme baskısını değerlendirmek için bu ayrıntılar da gerekiyor. Bir sonraki yayının tarihi belirtilmedi.

Öne Çıkanlar

  • Toplam dış borç 1 Temmuz 2026’da 84,1 milyar dolara ulaştı; bir yıl öncesine göre yüzde 16,5 arttı.
  • Şirketlerin dış borcu 42,4 milyar dolardı ve yıllık artışın yaklaşık yüzde 59’unu oluşturdu.
  • Merkez Bankasına göre devlet garantisi olmaksızın yapılan şirket borçlanmaları devlete geri ödeme yükümlülüğü getirmiyor.
  • Bakanlık, 40,71 milyar doları dış, 7,6 milyar doları iç borç olmak üzere kamu borcunu 48,31 milyar dolar olarak bildirdi.
  • İlk yarıda dış ticaret açığı 13,4 milyar dolar, cari açık ise yaklaşık 6,2 milyar dolar oldu.
  • Dış varlıklar yükümlülükleri 13,3 milyar dolar aştı; bu fark yıl başından bu yana yüzde 34 daraldı.
  • Xolboyev dış borcu GSYH’nin yüzde 48,5’i olarak hesapladı. Borcun 2027’nin ikinci çeyreğine kadar yüzde 45’e gerileyeceği yönündeki tahmini, büyümenin sürmesine ve döviz kuru koşullarının istikrarlı kalmasına bağlı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir