Azerbaycan’da doğumlar, aileler konut ve çocuk bakımında zorluklarla karşı karşıyayken 10 yılda yüzde 42 azaldı

9 dakikalık okuma
Azerbaijan's Births Fall 42% in a Decade as Families Face Housing and Childcare Pressures

Nüfus artışı yavaşlarken doğum sayısı 100 binin altına düştü

Devlet İstatistik Komitesi verilerine göre Azerbaycan’da 2025 yılında 95.875 doğum kaydedildi; bu sayı 2015’te 166.210’du. On yılda yılda 70.335, yani yaklaşık yüzde 42 daha az doğum gerçekleşti. 2026 verileri düşüşün sürdüğüne işaret ederken hükümet üzerindeki baskı artıyor: çocuk yetiştirme maliyetlerini ele almak, okulları ve kamu maliyesini daha küçük kuşaklara göre hazırlamak gerekiyor.

İçindekiler
  1. Nüfus artışı yavaşlarken doğum sayısı 100 binin altına düştü
  2. Düşüşü açıklayan iki ölçüt
  3. Aile kurma yaşına daha küçük bir kuşak geliyor
  4. Kayıtlı evlilikler azalırken evlilik yaşı pek değişmedi
  5. Konut, göç ve değişen beklentiler
  6. Çocuk bakımına erişim ve düşük aylık ödemeler
  7. Devlet ne tür destek sağlamalı?
  8. Daha küçük sınıflar öğretmenlik işlerini baskı altına alabilir
  9. Farklı başlangıç noktalarından bölgesel düşüş
  10. Öne Çıkanlar

2026’nın ilk yarısındaki doğumlar, 2025’in aynı dönemine göre yüzde 10,6 azaldı. Ocak-ağustos döneminde 56.404 çocuk dünyaya gelirken doğum oranı her 1.000 kişide 9,3’ten 8,2’ye geriledi. Bu hız aralık ayına kadar sürerse yıllık toplam yaklaşık 85.000 olacak.

2025’teki toplam, komitenin 90.280 doğum kaydettiği 1950’den bu yana görülen en düşük sayıydı. Yıllık toplamın 85.000’e yaklaşması, bu önceki eşiğin de altına inilmesi anlamına gelecek. Tahmin, 2026’nın geri kalan aylarında gerçekleşecek doğumlara bağlı.

Azerbaycan’ın nüfusu 1 Temmuz 2026’da yine de 10.273.000’e ulaştı. Ocak-ağustos döneminde doğumlar ölümleri 16.213 kişi aştı; dolayısıyla ülkede doğal nüfus artışı sürdü. Bugün yaşanan değişim, küçük çocukların sayısı azalırken nüfus artışının yavaşlaması.

Aile, Kadın ve Çocuk İşleri Devlet Komitesi Başkanı Bahar Muradova durumu henüz kritik görmüyor. Ekonomist Natig Jafarli ise Azerbaycan’ın demografik bir felakete doğru ilerlediği uyarısında bulunuyor. Farklı değerlendirmeler, pratik bir tartışmanın çerçevesini çiziyor: Düşüşün ne kadarı değişen aile tercihlerinden, ne kadarı kamu politikalarıyla azaltılabilecek engellerden kaynaklanıyor?

Düşüşü açıklayan iki ölçüt

Devlet İstatistik Komitesi’nin demografik istatistikler derlemesi doğum, doğurganlık, nüfusun yeniden üretimi, evlilik, göç ve nüfusun yaşa ve bölgelere göre dağılımına ilişkin verileri bir araya getiriyor. 2026 Azerbaycan Demografik Göstergeleri yayını, bu bağlantılı değişimleri ele alıyor ve doğumlardaki düşüşün, aile kurma yaşına gelen nüfusun değişen büyüklüğüyle birlikte değerlendirilmesini sağlıyor.

Reklam

Doğum oranı ile doğurganlık oranı farklı şeyleri anlatır. Doğum oranı, bir yılda her 1.000 kişide kaç bebeğin dünyaya geldiğini gösterir. Toplam doğurganlık hızı ise her yaştaki doğum örüntüsünün aynı kalması durumunda bir kadının yaşamı boyunca kaç çocuk sahibi olacağını tahmin eder.

Azerbaycan’da doğurganlık hızı 2015’te kadın başına 2,1 çocukken 2025’te 1,4’e düştü. Oran 2016’dan bu yana nüfusun kendini yenileme düzeyinin altında. Genellikle 2,1 civarında olan bu düzey, yetişkinliğe ulaşamayan çocuklar da hesaba katıldığında, bir kuşağın zaman içinde kendisini yerine koyabilmesi için gereken ortalama çocuk sayısını ifade ediyor.

Komite, 2025’te kadın nüfusunun kendini yenileme oranının, kuşakların yerini alması için gereken düzeyin yaklaşık yüzde 61’i olduğunu hesapladı. Bu ölçüt, annelerin yerini gelecekteki anne kuşağının almasına odaklanıyor. Mevcut yaş yapısı ölümlerden fazla doğuma yol açtığı sürece, nüfus doğurganlık yenilenme düzeyinin altında olsa bile bir süre daha artabilir.

Yaşanılan yer de önemli. Kentsel bölgelerde kadınların ortalama çocuk sayısı 1,2, kırsal bölgelerde ise 1,6. Her iki değer de nüfusun kendini yenileme düzeyinin altında. 2026’nın ilk yarısında ülke genelinde her 1.000 kişide 8,0 doğum görülürken Dağlık Şirvan ekonomik bölgesinde bu oran 10,1, Lenkeran-Astara’da ise 9,9 oldu.

Aile kurma yaşına daha küçük bir kuşak geliyor

Azerbaycan’daki düşüşün birbiriyle bağlantılı iki nedeni var: Ailelerin genellikle kurulduğu yaşlara ulaşanların sayısı azalıyor ve çocuk sahibi olanlar daha az çocuk yapıyor. 1990’ların savaş ve ekonomik kriz döneminde doğumlar keskin biçimde düştü; yıllık doğum sayısı 1991’de 190.353 iken 2001’de 110.356 oldu. O dönemde doğan daha küçük kuşaklar artık yetişkin.

20-29 yaş grubundaki nüfus son on yılda yaklaşık yüzde 27 azaldı. Her aile aynı sayıda çocuk sahibi olmaya devam etse bile, potansiyel ebeveynlerin sayısının azalması doğum sayısını düşürürdü.

Reklam

Daha kalabalık kuşaklar yetişkinliğe yaklaşıyor. Azerbaycan’da 15-19 yaş grubunda 817.000 genç bulunurken 20-24 yaş grubunda 672.000 kişi var. Genç grup 145.000 kişi, yani yaklaşık yüzde 22 daha kalabalık. Bu durum, daha önce doğan küçük kuşakların yarattığı baskıyı hafifletebilir; ancak gelecekteki doğum sayıları bu gençlerin kaç çocuk sahibi olacağına da bağlı.

Temel dönüm noktaları, birkaç on yıl boyunca yaşanan değişimlerin bugün nasıl kesiştiğini gösteriyor:

  • 1991-2001: Yıllık doğum sayısı 190.353’ten 110.356’ya geriledi.
  • 2015: Azerbaycan’da 166.210 doğum kaydedildi; kadın başına doğurganlık 2,1 çocuktu.
  • 2016’dan itibaren: Doğurganlık, nüfusun kendini yenileme düzeyinin altında kaldı.
  • 2025: Doğum sayısı 95.875’e, doğurganlık ise 1,4’e düştü.
  • Ocak-ağustos 2026: Kaydedilen 56.404 doğum, yıllık toplamın yaklaşık 85.000 olacağına işaret ediyor.

Kayıtlı evlilikler azalırken evlilik yaşı pek değişmedi

Kayıtlı evlilik sayısı 2013’te 86.852 iken 2025’te 48.546’ya geriledi; düşüş yaklaşık yüzde 44 oldu. 2026’nın ilk yarısında da bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 22,5’lik ek düşüş görüldü.

Kadınların ilk evlilik yaşı ortalaması çok daha az değişerek on yılda 23,6’dan 24,1’e yükseldi. Kayıtlı ilk evliliğini yapan kadınlar arasında ortalama değişim yaklaşık altı aydı. Sayısal olarak daha büyük değişim, kayıtlı evliliklerin sayısında yaşandı.

Aileler kayıtlı evlilik dışında da kuruluyor. Devlet İstatistik Komitesi’ne atfedilen verilere göre kayıtlı evliliği olmayan kadınların doğum sayısı 2025’te 11.626 oldu; bu sayı 2024’te 13.228, 2023’te 15.622 ve 2022’de 18.814’tü. 2022-2025 arasındaki düşüş yaklaşık yüzde 38’e ulaştı; böylece doğumlardaki azalma kayıtlı evliliklerin ötesine yayıldı.

2025’te bu kadınların 8.499’u 15-29 yaş grubundaydı; Bakü’de kaydedilen doğum sayısı ise 1.258’di. Yayımlanan kentsel ve kırsal veriler sırasıyla 4.999 ve 7.027; bu sayıların toplamı 12.026 ile açıklanan ülke genelindeki toplamın 400 üzerinde. Bu tutarsızlığa ilişkin açıklama yapılmadı. Söz konusu sınıflandırmalar annenin evlilik kaydına dayanırken çocuklar doğum istatistiklerinde sayılıyor.

Reklam

Konut, göç ve değişen beklentiler

Muradova, doğumlardaki düşüşün başlıca nedenini değişen tutumlara bağlıyor ve Azerbaycan’ın deneyimini gelişmiş ülkelerle karşılaştırıyor. Eurostat’ın verilerine göre Avrupa Birliği genelinde doğurganlık hızı 2024’te kadın başına ortalama 1,34 çocuktu; bu, Azerbaycan’da 2025’te görülen 1,4’e yakın.

Ancak Azerbaycan’daki hane gelirleri çok daha düşük; bu da karşılaştırmaya ekonomik bir boyut katıyor. Aileler çocuk sahibi olma konusunda benzer kararlar alırken farklı gelir, konuta erişim ve kamu desteği düzeyleriyle karşı karşıya kalabiliyor.

Jafarli, pahalı konutlara, konuta erişim imkânlarının kısıtlı olmasına ve üreme çağındaki gençlerin göç etmesine dikkat çekiyor. Çocuk sahibi olmayı düşünen bir çift için barınacak bir yer bulmak ve düzenli hane giderlerini karşılamak, aile kurma ya da bir çocuk daha sahibi olma kararını etkileyebiliyor.

Resmî göç verilerine göre 2025’te yurt dışında daimi ikamet etmek üzere 2.000 kişi ülkeden ayrılırken 3.400 kişi Azerbaycan’a geldi; net artış 1.400 oldu. Bu istatistikler, daimi ikamet amacıyla kayda geçen yer değişikliklerini ölçüyor. Daimi taşınma bildiriminde bulunmadan yurt dışında yaşayan veya çalışanlar bu sayıma girmeyebilir; bu nedenle genç yetişkinler arasındaki göçün genel boyutu belirsizliğini koruyor.

Çocuk bakımına erişim ve düşük aylık ödemeler

Bakanlar Kurulu raporuna göre 1-5 yaş grubundaki çocukların okul öncesi eğitime erişim oranı yüzde 38,7. Hükümetin 2026 hedefi yüzde 50; arada 11,3 puanlık fark var. Hedefe ulaşmak, erişimin on çocuktan dördünden azından iki çocuktan bire çıkarılması anlamına gelecek.

Çocuk bakımı, ailenin kullanabileceği zamanı olduğu kadar parasını da etkiliyor. Kreş veya anaokulunda yer bulunamadığında ebeveynlerden biri ücretli çalışmasını azaltmak, işinden ayrılmak ya da yakınlarından yardım almak zorunda kalabilir. Erişimin artırılması, çocuğun erken yaşlarında tekrarlanan bir güçlüğü giderebilir.

Çalışmayan annelere doğumun ardından 600 manat ödeme yapılıyor. Ebeveyn iznindeki çalışanlara ise çocuk 18 aylık olana kadar ayda 44 manat, üç yaşına gelene kadar da ayda 28 manat veriliyor.

Reklam

Beş veya daha fazla çocuk yetiştiren kadınlara çocuk başına 140 manat ödeniyor; bu yardımdan 2.939 kadın yararlanıyor. Azerbaycan’da evrensel bir aylık çocuk yardımı bulunmuyor; başka programlara uygunluk şartlarından bağımsız olarak her çocuk için düzenli ödeme yapılmıyor.

Devlet ne tür destek sağlamalı?

Sosyolog Uzeyir Shafiyev, hedefli sosyal yardımın devreye girmesinin ardından evrensel çocuk yardımlarının 2006’da kaldırıldığını söylüyor. Hedefli yardım, her çocuk için ödeme yapmak yerine belirli koşulları karşılayan hanelere destek sağlıyor.

Shafiyev çocuk yardımlarının yeniden başlatılmasını ve büyük aile statüsü için çocuk sayısı eşiğinin beşten üçe indirilmesini öneriyor. Liberal Ekonomistler Merkezi Başkanı Akif Nasirli de çocuk yardımlarını, demografik durumun zaman içinde iyileştirilmesine yönelik bir yatırım olarak görüyor.

Milletvekili Gunay Agamali farklı bir görüşte; ailelerin çocuk sahibi olmaları karşılığında devletten bir şey beklememeleri gerektiğini savunuyor. Uzman Ilgar Huseynli ise yardımların tembelliği teşvik edeceği yönündeki görüşü reddediyor.

Milletvekili Razi Nurullayev, tartışmanın nakit yardımlarla sınırlı kalmaması ve daha geniş bir program hazırlanması gerektiğini savunuyor. Önerileri arasında uygun koşullu konut kredileri ve anaokullarına erişimin iyileştirilmesi yer alıyor. Bu önlemler farklı maliyetleri ele alıyor: ev satın almak, günlük faturaları ödemek ve ebeveynler çalışırken çocuk bakımını ayarlamak. Hükümet, evrensel çocuk yardımlarını yeniden başlatmaya yönelik bir plan açıklamadı.

Daha küçük sınıflar öğretmenlik işlerini baskı altına alabilir

Beş yaşından küçük çocukların sayısı 2015’te 851.000 iken 2026’nın başında 539.000’e düştü. Bu, küçük çocuk sayısında 312.000’lik, yaklaşık yüzde 37’lik bir azalma demek. Bu daha küçük kuşaklar önümüzdeki yıllarda kreşlerden ve okullardan geçecek.

Meclis Birinci Başkan Yardımcısı Ali Ahmadov, 2015’te okullarda 1,5-1,6 milyon öğrenci bulunduğunu, eğilim sürerse birkaç yıl içinde öğrenci sayısının 1 milyona gerileyebileceğini söyledi. Yaklaşık 50.000 öğretmenlik işinin risk altında olabileceği uyarısında bulundu.

Azerbaycan’da 2024-2025 öğretim yılının başında 146.381 öğretmen vardı. Ahmadov’un uyarısında söz edilen 50.000 iş, bu iş gücünün yaklaşık üçte birine karşılık geliyor. Veriler koşullu bir öngörüyü yansıtıyor; personel değişiminin boyutu gelecekteki öğrenci sayısına ve eğitim politikalarına bağlı.

Reklam

Etkiler okullarla sınırlı kalmayacak. Daha küçük kuşaklar zamanla iş gücüne katılırken yaşlı kuşaklar emekli aylığı alacak. Jafarli, emeklilik finansmanının devlet bütçesinin başlıca harcama kalemlerinden biri hâline gelebileceği uyarısında bulunuyor. Bağlantı açık: Çalışma hayatına girenlerin sayısının azalması, emekli nüfusu büyürken bu nüfusu destekleyen prim ödeyenlerin sayısının da azalması anlamına gelebilir.

Farklı başlangıç noktalarından bölgesel düşüş

Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Türkiye’nin de yer aldığı bazı Türk devletlerinde doğumların daha geniş çaplı düşüşünün bir parçası. Kazakistan ve Özbekistan verileri, doğurganlık düzeyleri farklı olsa bile eğilimin benzer olabileceğini gösteriyor.

Kazakistan’da 2026’nın ilk iki ayında 48.541 doğum kaydedildi; 2025’in aynı döneminde bu sayı 51.439’du. Düşüş yüzde 5,6 oldu. Özbekistan’da doğum sayısı 135.912’den 123.966’ya gerileyerek yüzde 8,8 azaldı.

Bu verilere eşlik eden tahminler, eğilimlerin sürmesi durumunda doğurganlığın Kazakistan’da kadın başına 2,57’den 2,50 çocuğa, Özbekistan’da ise 3,21’den 3,00 çocuğa düşebileceğini gösteriyordu. Bu tahmini düzeyler, yaklaşık 2,1 olan nüfusun kendini yenileme eşiğinin üzerinde kalırken Azerbaycan’ın 2025’teki 1,4’lük oranı bu eşiğin altındaydı.

Dolayısıyla Azerbaycan aynı anda çeşitli baskılarla karşı karşıya: Potansiyel ebeveyn kuşağı küçülüyor, kayıtlı evlilikler azalıyor, doğurganlık düşüyor ve çocuk bakımına erişim sınırlı. Daha kalabalık genç kuşaklar önümüzdeki yıllarda potansiyel ebeveyn sayısını artırabilir. Doğumların yeniden yükselip yükselmeyeceği, bu kuşakların kaç çocuk sahibi olmayı tercih edeceğinin yanı sıra karşılarındaki konut, gelir ve bakım koşullarına da bağlı.

Öne Çıkanlar

  • Azerbaycan’da 2025’te 95.875 doğum kaydedildi; bu, 2015’e göre yaklaşık yüzde 42 daha az.
  • Ocak-ağustos 2026 dönemindeki hız, tam yıl için yaklaşık 85.000 doğuma işaret ediyor; bu sayı 1950’de kaydedilen 90.280 doğumun altında.
  • Doğurganlık 2025’te kadın başına 1,4 çocuğa geriledi; bu, yaklaşık 2,1 olan nüfusun kendini yenileme düzeyinin altında.
  • Yetişkinliğe ulaşan kuşakların küçülmesi ve kadın başına çocuk sayısının azalması, doğumları birlikte düşürüyor.
  • 1-5 yaş grubundaki çocukların okul öncesi eğitime erişim oranı yüzde 38,7; hükümetin 2026 hedefi yüzde 50.
  • Öneriler arasında çocuk yardımları, uygun koşullu konut kredileri ve daha fazla anaokulu yeri bulunuyor. Evrensel çocuk yardımlarını yeniden başlatmaya yönelik bir plan açıklanmadı.
  • Daha küçük kuşaklar şimdiden okul çağına yaklaşıyor; uzun vadede istihdam ve emeklilik finansmanı üzerinde baskı bekleniyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir