Hızlı büyüme, reformların odağına verimliliği taşıyor
Özbekistan ekonomisi, merkez bankasına göre 2026’nın ilk yarısında %8,5 büyüdü. IMF’nin ekim ayındaki Dünya Ekonomik Görünümü raporu, yılın tamamı için büyüme tahminini %7,8’e yükseltti. Şimdi karşılaşılan zorluk, harcamaların fiyatları artırmasına izin vermeden bu büyümeyi daha verimli işletmelere ve kalıcı istihdama dönüştürmek.
İçindekiler
- Hızlı büyüme, reformların odağına verimliliği taşıyor
- Büyüme görünümü nasıl değişti?
- Yatırım neden daha fazla istihdam yaratmalı?
- Özel şirketlere alan açmak
- Enflasyon düştü, ancak hanehalklarının beklentileri daha yüksek
- Altın gelirleri bütçede tercih yapmayı gerektiriyor
- Ticaret, ihracat yapan işletmelerin tabanından daha hızlı büyüdü
- Demir yolları için güvenilir enerji ve daha basit sınır işlemleri gerekiyor
- Daha fazla pazar ekonomik riskleri dağıtabilir
- Öne Çıkanlar
Taşkent’teki Özbekistan Merkez Bankasında düzenlenen yuvarlak masa toplantısında IMF yetkilileri üç önceliği birbiriyle ilişkilendirdi: enflasyonu kontrol altına almak, özel şirketlerin rekabet etmesi için daha fazla alan açmak ve ülkenin Asya ile Avrupa pazarları arasındaki konumundan daha iyi yararlanmak. Altın fiyatlarının yükselmesi hükümet gelirlerini artırırken inşası süren Çin-Kırgızistan-Özbekistan demir yolu, ticaret için yeni bir güzergâh sunuyor.
IMF’nin Özbekistan Daimi Temsilcisi Koba Gvenetadze, öncelikli görevin güçlü ekonomik performansı, ekonominin üretim kapasitesindeki iyileşmelere dönüştürmek olduğunu söyledi.
"Büyüme açısından bu güçlü ve son derece etkileyici performansın daha yüksek verimliliğe dönüşmesini sağlamak, Özbekistan için çok önemli bir fırsat," dedi Gvenetadze.
Verimlilik, mevcut iş gücü, ekipman ve zamanla daha fazla üretmek ya da daha iyi bir ürün ortaya koymak anlamına geliyor. Bir imalatçı için bu, daha az elektrik kesintisi, daha iyi makineler veya daha hızlı teslimat demek olabilir. Bir hizmet işletmesi içinse daha donanımlı çalışanlar ve müşterilere daha kolay erişim anlamına gelebilir.
Özbekistan yıllık %9 ila %10 büyüme hedefliyor. Gvenetadze, belirli bir oranın başlı başına temel hedef hâline gelmemesi gerektiğini savundu. Büyüme, istihdam ve daha güçlü özel işletmeler aracılığıyla genç ve büyüyen nüfusu desteklemeli, aynı zamanda kalıcı olacak kadar istikrarlı olmalı.
Büyüme görünümü nasıl değişti?
IMF’nin 14 Nisan tarihli nisan ayı misyon açıklamasında, 2025’te reel ekonomik büyümenin %7,7 olduğu kaydedildi. Yatırımlar, işçi dövizleri, reformlar ve yükselen altın fiyatlarının desteğiyle büyümenin 2026’da %6,8, 2027’de ise yaklaşık %6 olacağı öngörüldü.
Ekim ayındaki görünüm raporunda 2026 büyüme tahmini daha sonra %7,8’e, 2027 tahmini ise %6,5’e yükseltildi. Merkez bankasının kendi tahminine göre 2026 büyümesi %7,5 ila %8 arasında olacak; böylece IMF’nin güncellenen tahmini de bu aralıkta yer alıyor.
Bu sıralama, yıl içinde ekonomik faaliyetin güçlenmesinin beklentileri nasıl değiştirdiğini gösteriyor:
- Mayıs 2025: Dünya Bankası, istihdam, rekabet ve küresel bütünleşme önceliklerini ortaya koyan ekonomik memorandumunu Taşkent’te sundu.
- 14 Nisan 2026: IMF misyonu, 2026 için %6,8, 2027 için yaklaşık %6 büyüme öngördü.
- 22 Eylül 2026: Merkez bankası ikinci çeyrek değerlendirmesini güncelledi; yılın ilk yarısında %8,5 büyüme kaydedildiğini belirtti ve yılın tamamı için %7,5 ila %8 büyüme tahmininde bulundu.
- Ekim 2026: IMF, büyüme tahminlerini 2026 için %7,8’e, 2027 için %6,5’e çıkardı.
- Kasım 2026: IMF’nin bölgesel görünüm görüşmelerinde verimlilik, özel işletmeler ve Orta Asya genelindeki bağlantıların güçlendirilmesi ele alındı.
Dünya Bankasının uzun vadeli bakışı, büyümenin bileşiminin neden önemli olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor. Bankanın 2010-2022 dönemine ilişkin analizinde kişi başına yıllık ortalama büyüme %4,2 olarak hesaplandı; büyüme büyük ölçüde sermaye yatırımına dayanıyordu. Kişi başına büyüme, nüfus artışı hesaba katıldıktan sonra üretimin ne hızla yükseldiğini ölçer ve tüm ekonominin büyüme oranından farklı bir göstergedir.
Yatırım neden daha fazla istihdam yaratmalı?
Dünya Bankasının Ülke Ekonomik Memorandumu, 2017-2022 döneminde yatırım ve ekonomik büyümenin istenen düzeyde istihdam yaratmadığını, ancak istihdam artışının 2023 ve 2024’te hızlandığını ortaya koydu. Bu bulgu, IMF’nin reformların bir sonraki aşamasına ilişkin kaygısını somutlaştırıyor.
Daha fazla bina ve makine üretimi artırabilir. Bu büyümeyi sürdürmek için şirketlerin yatırımlarını verimli kullanması, müşteri bulması ve uygun becerilere sahip kişileri işe alması da gerekiyor. Memorandum, düzenleyici engelleri, piyasa aksaklıklarını, teknolojik kısıtları ve ticari bütünleşmenin zayıflığını verimliliğin artırılmasının önündeki engeller arasında sayıyor.
IMF’nin Orta Doğu ve Orta Asya Departmanı Müdür Yardımcısı Roberto Cardarelli, piyasa liberalizasyonunun ilk aşamasını tamamlayan ülkelerin kurumlar, kamu işletmeleri, finans ve beşerî sermayeyle ilgili daha zorlu değişikliklerle karşılaştığını söyledi. Beşerî sermaye, insanların verimli çalışmasına katkı sağlayan bilgi, beceri ve sağlık düzeyini ifade ediyor.
Özbekistan’da bu değişikliklerin doğrudan istihdamı artırma amacı var. IMF, kadınların ve gençlerin iş gücü piyasasına daha fazla katılmasını istedi. Cardarelli, daha fazla gelir sağlayan hizmet ve faaliyetlere geçiş için iş gücünün bu işleri yapabilecek donanıma sahip olması gerektiğini vurguladı.
Özel şirketlere alan açmak
Kamu işletmelerinin ölçeği, rekabetin reform gündeminde neden merkezi bir yer tuttuğunu açıklamaya yardımcı oluyor. Dünya Bankası, 2020’de merkezî yönetimin elinde 2.000’den fazla kamu işletmesi bulunduğunu ve bu işletmelerin gelirlerinin GSYH’nin %32’sine eşit olduğunu hesapladı. Bunların beşte dördü, özel şirketlerin daha etkili biçimde rekabet edebileceği sektörlerde faaliyet gösteriyordu.
Gvenetadze; kurumsal yönetimin güçlendirilmesi, kamu işletmelerinin bütçe kısıtlarının sıkılaştırılması, özelleştirmenin şeffaf yürütülmesi ve rekabetin güçlendirilmesi çağrısında bulundu. Bütçe kısıtlarının sıkılaştırılması, bir şirketin zararlarını karşılamak için düzenli olarak kamu desteğine bel bağlamadan gelir ve giderlerini yönetmesi gerektiği anlamına geliyor.
Dünya Bankası, rekabetçi sektörlerdeki işletmeler için şeffaf bir özelleştirme takvimi oluşturulmasını ve kamu mülkiyetinde kalacak işletmelerin yönetiminin iyileştirilmesini öneriyor. Ayrıca ruhsat ve izin süreçlerinin basitleştirilmesini, telekomünikasyon, demir yolu ve enerji sektörlerinde bağımsız düzenleyici kurumlar kurulmasını ve Rekabeti Geliştirme ve Tüketiciyi Koruma Komitesinin denetim ve yaptırım kapasitesinin güçlendirilmesini istiyor.
Finansman da aynı sorunun bir parçası. IMF, yönlendirilmiş ve imtiyazlı kredilerin aşamalı olarak kaldırılmasını, bankacılık denetiminin güçlendirilmesini ve düzenleyici çerçevenin iyileştirilmesini istiyor. Bu tür krediler, bazen diğer işletmelerin yararlanamadığı koşullarla parayı belirli borçlulara veya faaliyetlere yönlendiriyor.
Daha rekabetçi bir bankacılık sektörü ve alternatif finansman kaynakları, özel işletmelerin yatırım fonlarına erişimini kolaylaştırabilir. Önerilen sermaye piyasaları yasası da bu gündemin bir parçası. Gvenetadze, Özbekistan’da çıkar çatışması yasasının kabul edildiğine de dikkat çekerek hesap verebilirliği güçlendirmek için ihbarcıları koruyan ve mal varlığı beyanını zorunlu kılan yasalar çıkarılması çağrısında bulundu.
Enflasyon düştü, ancak hanehalklarının beklentileri daha yüksek
Özbekistan Merkez Bankasının ikinci çeyrek değerlendirmesinde, Haziran 2026’da yıllık enflasyonun %6,4 olduğu kaydedildi. Bu oran yılın başına kıyasla 0,9 puan düşüktü, ancak elektrik, gaz, kömür ve araç yakıtı fiyatlarındaki değişikliklerin artışa katkısıyla mayıs ayındaki %5,5’in üzerinde kaldı.
Temel fiyat baskılarını izlemek için kullanılan bir ölçüt olan çekirdek enflasyon yaklaşık %5,7 seviyesinde kaldı. Hanehalkları enflasyonun %10,1, işletmeler ise %9,9 olmasını bekliyordu. Bu beklentiler, haziran ayındaki gerçekleşmiş yıllık enflasyon oranının sırasıyla 3,7 ve 3,5 puan üzerindeydi.
Beklentiler önemli; çünkü insanlar ve şirketler ücretler, alımlar ve fiyatlarla ilgili kararlarını kısmen gelecekte ne olacağını düşündüklerine göre veriyor. Bu nedenle merkez bankasının önündeki görev, gerçekleşen enflasyonu düşürmenin yanı sıra kamuoyunu fiyat artışlarının yavaşlamayı sürdüreceğine ikna etmek.
Politika faizi %14 seviyesindeydi. Faizlerin yükselmesi, tasarrufu daha cazip hâle getirirken borçlanmayı ve harcamaları sınırlamaya yardımcı oluyor. Değerlendirmeye göre yerel para cinsinden mevduatlar bir yıl öncesine kıyasla %46,1 artarken kredi büyümesi %12,9’a yavaşladı.
Merkez bankası, 2026 sonunda enflasyonun yaklaşık %6,5 olacağını ve 2027’de %5’lik hedefe döneceğini öngörüyor. Cardarelli, enflasyon çift hanenin altına düştükten sonra daha da azaltılmasının zorlaşabileceğini ve para politikasının yeterince sıkı tutulması gerektiğini söyledi. Hanehalkları açısından pratik hedef, ekonomi büyürken satın alma gücünü korumak.
Altın gelirleri bütçede tercih yapmayı gerektiriyor
Küresel altın fiyatlarının yükselmesi Özbekistan’a ek gelir sağladı. Gvenetadze, yüksek gelirin otomatik olarak kamu harcamalarının artırılmasına dönüştürülmemesi gerektiği uyarısında bulundu. Tüketiciler ve yatırımcılar zaten hareketliyken ek harcamalar talebi daha da artırabilir.
IMF’nin nisan ayındaki açıklamasında 2025 mali açığının GSYH’nin %2,1’i olduğu ve %3’lük hedefin altında kaldığı kaydedildi; Gvenetadze ise daha sonra bölgesel yuvarlak masa toplantısında geçen yıl için %3,1 oranını verdi. Aradaki farkın nedeni açıklanmadı.
Gvenetadze, 2026 için bütçe açığının GSYH’nin %3’ü olarak belirlendiğini ve gerçekleşen oranın daha düşük olmasını beklediğini söyledi. Nisan ayındaki açıklamada, altın gelirleri beklentileri aşsa bile harcamaların planlanan sınırlar içinde tutulması önerilmişti.
IMF ayrıca 2027 bütçesinden itibaren maden kaynakları dışındaki nominal birincil açık için tavan getirilmesini önerdi. Basitçe ifade etmek gerekirse bu ölçüt, faiz ödemeleri dışındaki harcamaları maden gelirleri dışındaki gelirlerle karşılaştırıyor. Böylece bütçenin temel gelirlerinin altın gibi kaynaklara ne ölçüde bağlı olduğu görülebiliyor.
Gvenetadze, IMF’nin Özbekistan için ayrı bir egemen varlık fonu veya istikrar fonu önermediğini söyledi. Öncelikli politika meselesi, dalgalanan maden gelirlerini yönetirken gelecekte yaşanabilecek şoklar, sağlık hizmetleri, eğitim ve altyapı için bütçede alan bırakmak. Nisan ayındaki açıklamada da geniş kapsamlı sübvansiyonlar yerine kırılgan hanehalklarına geçici ve hedefe yönelik destek verilmesi tercih edilmişti.
Ticaret, ihracat yapan işletmelerin tabanından daha hızlı büyüdü
Dünya Bankasına göre Özbekistan’ın mal ve hizmet ticareti 2022’de GSYH’nin %71,6’sına ulaştı; bu oran 2017’dekinin iki katından fazlaydı. Buna karşın işletmelerin yalnızca %6’sı ürünlerini ihraç etti. Bu veriler, ticaret hacmi belirgin biçimde artarken yurt dışına satış yapan işletmelerin payının görece düşük kaldığını gösteriyor.
Gvenetadze, Özbekistan’ın diğer tüm Orta Asya ülkeleriyle sınırlarının bulunmasının ülkeye bölgesel bir ticaret ve lojistik merkezi olma fırsatı sunduğunu söyledi. Daha güçlü bağlantılar, yerel işletmelerin erişebildiği pazarları genişletirken komşu ülkelere de yatırım ve ticari fırsatlar sağlayabilir.
İnşası süren Çin-Kırgızistan-Özbekistan demir yolu, Gvenetadze’nin önemli pazarlara ulaşım güzergâhları açılmasına örnek olarak verdiği başlıca projeydi. Görüşmede tamamlanma tarihi açıklanmadı.
Gvenetadze, bağlantıların güçlendirilmesinin ekonomik amacına ilişkin konuşurken yararlarının malların ülke üzerinden taşınmasının ötesine geçmesi gerektiğini söyledi.
"Mesele yalnızca transit taşımacılık değil. Bağlantıların iyileştirilmesi, ticaret maliyetlerini düşürebilir, yatırım çekebilir ve bütünleşen, daha yakın ilişkiler kurmayı amaçlayan tüm ülkelerin pazarlarını genişletebilir," dedi IMF temsilcisi.
Özbek bir üretici için daha düşük ticaret maliyetleri, komşu bir pazara satış yapmayı daha uygulanabilir hâle getirebilir. Bir yatırımcı açısından ise birden fazla pazara erişim, fabrika veya dağıtım işletmesini daha cazip kılabilir. Bu fırsatlar, ulaşım güzergâhının yanı sıra sınırlardaki uygulamalara da bağlı.
Demir yolları için güvenilir enerji ve daha basit sınır işlemleri gerekiyor
Dünya Bankasının altyapı önerileri, uluslararası ticaret hedeflerini ülke içindeki somut ihtiyaçlarla ilişkilendiriyor. Banka, Taşkent ve Karşı dâhil imalat verimliliğinin yüksek olduğu bölgelerde elektriğe yatırım yapılmasını ve Taşkent ile Semerkant ve Nevai gibi ekonomik açıdan önemli bölgeler arasındaki yolların iyileştirilmesini istiyor.
Memorandum, Karakalpakistan ve Harezm’i Nevai ve Buhara gibi merkezî bölgelerle birleştiren demir yolu altyapısının modernize edilmesini de öneriyor. Bu bağlantılar, yararların tek bir uluslararası güzergâh çevresinde yoğunlaşması yerine işletmelerin faaliyet gösterdikleri yerlerden ulaşım ağlarına erişmesini sağlayabilir.
Enerji reformları da yol haritasının bir parçası. Memorandumda, gaz ve elektrik fiyatlarını 2026 ve 2027’ye kadar maliyetleri karşılayacak seviyelere çıkarmayı amaçlayan tarife değişikliklerinden söz ediliyor. Güvenilir altyapı işletme maliyetlerini düşürebilir; tarife değişiklikleri ise hane faturalarını ve enflasyonun seyrini de etkiler.
Cardarelli, ticaret rotalarında yaşanan aksaklıklar karşısında Orta Koridor ve daha güçlü bölgesel ulaşım bağlantılarının fırsatlar sunduğuna dikkat çekti. IMF’nin analizinde lojistiğin iyileştirilmesi, ticari ve düzenleyici engellerin azaltılması, gümrük işlemlerinin basitleştirilmesi, ticaret süreçlerinin dijitalleştirilmesi ve ülkeler arasında standartların uyumlaştırılması da isteniyor.
Bir demir yolu yolculuğu kısaltabilir, ancak işletmelerin gümrük işlemlerinin öngörülebilir olmasına ve anlayabilecekleri kurallara da ihtiyacı var. Dijital gümrük sistemleri ve uyumlu standartlar, tekrar eden evrak işlerini azaltabilir ve teslimat takvimlerini planlamayı kolaylaştırabilir.
Daha fazla pazar ekonomik riskleri dağıtabilir
Cardarelli, bölgesel bağlantıları ve özel sektörün gelişmesini dayanıklılıkla ilişkilendirdi. Dayanıklılık, bir ekonominin koşullar kötüleştiğinde bunlarla başa çıkabilme kapasitesidir. Turizmin COVID-19 salgını sırasında gördüğü zararı ve petrol üreticilerinin küresel fiyat dalgalanmalarına maruz kalmasını, dar bir faaliyet alanına bağımlılığın örnekleri olarak gösterdi.
Özbekistan dış kaynaklı çeşitli risklerle karşı karşıya. IMF’nin nisan ayındaki değerlendirmesinde jeopolitik gerilimler, ticaret aksaklıkları, emtia fiyatlarındaki oynaklık ve başlıca ticaret ortaklarındaki koşulların kötüleşmesi riskler arasında sayıldı. Merkez bankası da küresel enerji, gübre ve gıda fiyatlarının yükselmesinin yanı sıra yakıt arzı ve lojistik sorunlarının ithal enflasyonu artırabileceği uyarısında bulundu.
Ülke içindeki politikalar bu baskıları hafifletebilir veya artırabilir. IMF; talebin güçlü olduğu dönemde ek harcamalar yapılmasını, imtiyazlı kredilerin genişletilmesini, banka bilançolarının zayıflamasını ve kamu işletmeleri, bankalar ve özel yatırımcılarla ortaklıklarla bağlantılı olası kamu yükümlülüklerini riskler arasında gösterdi.
Bu reform gündemi, yalnızca yük taşımacılığını çekmenin veya bir büyüme hedefine ulaşmanın ötesine geçiyor. Daha fazla işletmenin finansmana erişmesini, güvenilir altyapıyla faaliyet göstermesini, nitelikli çalışanlar istihdam etmesini ve birden fazla pazara satış yapmasını sağlamayı amaçlıyor. Böylece altın fiyatları veya uluslararası ticaret koşulları değiştiğinde Özbekistan’ın gelir ve istihdam kaynakları çeşitlenebilir.
Öne Çıkanlar
- IMF’nin ekim ayı görünüm raporunda 2026 için %7,8, 2027 için %6,5 büyüme öngörülüyor.
- Merkez bankası, 2026’nın ilk yarısında %8,5 büyüme, haziran ayında ise yıllık enflasyonun %6,4 olduğunu kaydetti.
- Politika faizi %14 seviyesinde. Enflasyonun 2027’de %5’lik hedefe dönmesi bekleniyor.
- IMF yetkilileri daha yüksek verimlilik, özel sektör faaliyetlerinin artması ve ek altın gelirlerinin dikkatli yönetilmesini istiyor.
- Dünya Bankasına göre 2022’de ticaret GSYH’nin %71,6’sına ulaşmasına rağmen işletmelerin yalnızca %6’sı ihracat yaptı.
- Çin, Kırgızistan ve Özbekistan’ı birbirine bağlayan demir yolu ile Orta Koridor ticaret fırsatları sunuyor; bu fırsatların değerlendirilmesi için gümrük, lojistik ve ülke içi altyapı reformları da gerekiyor.






