Myanmar'da Rohingyalara Yönelik Nefret, Dışlamayı Nasıl Kamu Görevine Dönüştürdü?

10 dakikalık okuma
How Anti-Rohingya Hate in Myanmar Turned Exclusion Into a Public Duty

Kamusal aşağılamadan uluslararası mahkemede delile

1 Kasım 2016'da Myanmar'ın devlet gazetesinde yayımlanan bir köşe yazısı, Rohingyaları batarsa çıkarılması gereken bir dikene benzetti. Aynı ay yayımlanan bir başka yazıda ise onlardan "insan piresi" diye söz edildi. Bu mesajlar, Ağustos 2017'de 700 binden fazla Rohingyanın Bangladeş'e kaçmasına yol açan askerî harekâttan önce yayımlandı.

İçindekiler
  1. Kamusal aşağılamadan uluslararası mahkemede delile
  2. İnsanlıktan çıkaran dil nasıl işledi?
  3. Karikatürler mesajı popüler kültüre taşıdı
  4. Yardım edenlere yönelik baskı
  5. İnsani yardıma erişim hedef hâline geldi
  6. Önyargı milliyetçi liderlerin ötesine yayıldı
  7. Dışlama vatandaşlık yoluyla da işledi
  8. Yargıçlardan soykırım davasında neye karar vermeleri isteniyor?
  9. Deliller ve mahkemenin takvimi
  10. Nefretle mücadele uygulamada ne anlama geliyor?
  11. Öne Çıkanlar

Bugün bu tür bir dil ile devlet politikası ve kitlesel şiddet arasındaki ilişki, Uluslararası Adalet Divanı'ndaki (UAD) bir davanın parçası. Myanmar Bağımsız Soruşturma Mekanizması (IIMM), taraflarla dokuz analitik rapor paylaştı. Bu raporlardan biri, Facebook'taki Rohingya karşıtı nefret söylemine ayrılmıştı. Mahkemenin kararını 19 Kasım 2026'da açıklaması planlanıyor.

Yakın zamanda sosyal medyada popüler bir isme atfedilen ve Rohingyaların görünüşünü aşağılamayı mizah gibi sunan bir paylaşım, Myanmar'daki ırkçılık tartışmalarını yeniden alevlendirdi. Tartışmaya ilişkin anlatımda kişinin adı, paylaşımın tarihi ve metnin tamamı kamuoyuna açıklanmadı. Ancak daha geniş tablonun ayrıntılı kayıtları mevcut: Bir topluluğu aşağı gören kamuya mal olmuş kişiler, haklarını kısıtlayan kurumlar ve yardım edenleri cezalandıran kampanyalar.

Akademik araştırmalar bu tablonun önemli bir parçasını daha ortaya koyuyor. Nefret Rohingyalara yönelirken komşuları, yardım çalışanları ve hak savunucuları da tehdit edildi ve kamuoyu önünde aşağılandı. Dışlanan bir topluluğa destek vermek, millete ihanet suçlamalarına yol açabiliyordu.

Yiyecek, tıbbi tedavi ya da korunma arayan aileler açısından bu baskının somut sonuçları vardı. Bir dükkân sahibinin pirinç satmasını, bir insani yardım çalışanının işini sürdürmesini ya da bir komşunun sıradan bir ilişkiyi devam ettirmesini engelleyebiliyordu.

Reklam

İnsanlıktan çıkaran dil nasıl işledi?

Amerika Birleşik Devletleri Holokost Anıt Müzesi'nin nefret söylemi sergisi, Rohingyaları insan topluluğunun üyeleri olarak değil, haşere, tehdit ya da istilacı olarak gösteren mesajları belgeliyor. Örnekler devlet gazetelerinden, dinî söylemlerden, karikatürlerden ve Facebook'tan derlenmiş.

1 Kasım 2016 tarihli köşe yazısı The Global New Light of Myanmar'da yayımlandı ve Budist hükümete Rohingyalara karşı harekete geçme çağrısı yaptı. Aynı devlet gazetesinde 27 Kasım'da yayımlanan yazıda ise Rohingyalar yıkıcı bir istilaya benzetildi. Bu tür benzetmeler dışlamayı koruma diliyle sunuyor: İnsanları ortadan kaldırmak, toplumu korumakmış gibi gösteriliyor.

Müslüman karşıtı kampanyalarla tanınan Budist milliyetçi keşiş Wirathu da 8 Nisan 2016 tarihli bir Facebook paylaşımında benzer bir sav ileri sürdü. Müslümanları Budist heykellere zarar veren banyan ağaçlarına benzeterek uzaklaştırılmaları çağrısında bulundu. Wirathu şöyle yazdı:

Yani onları insan toplumundan uzaklaştırın demek istiyorum.

Müze, paylaşımın 1.600'den fazla tepki ve 1.140'tan fazla paylaşım aldığını kaydediyor. Hedefi yalnızca Rohingyalar değil, daha geniş anlamda Müslümanlardı; dinî kimlik ile Budizm'e yönelik olduğu öne sürülen bir tehlike arasında bağ kuruyordu.

Myanmar'daki önyargılar ten rengi ve görünüşe ilişkin yargıları da kapsıyor. Güzellik, açık ten ve ulusal aidiyetin bir arada anılması, Myanmar'a makbul biçimde ait sayılanlarla bunun dışında tutulanlar arasında sınır çiziyor. Alay bu sınırı güçlendirdiğinde, buna mizah demek altta yatan dışlamayı ortadan kaldırmıyor.

Karikatürler mesajı popüler kültüre taşıdı

APK Cartoonist, 18 Eylül 2017'de "Timsah Gözyaşları" başlıklı bir karikatür paylaştı. Karikatürde yerinden edilmiş Rohingyalar, ülkeye dönmek istediklerini uluslararası medyaya anlatan timsahlar olarak tasvir ediliyordu. Görsel, People's Affair Journal dergisinin kapağında da yer aldı.

Müze, karikatürün 6.900'den fazla beğeni ve 4.200'den fazla paylaşım aldığını kaydediyor. Çok sayıda insanın şiddetten kaçtığı sırada yayımlanan karikatür, mültecileri aldatıcı gösteriyordu. Okurlar, onların anlattıklarına ve Myanmar'a bağlılıklarına güvenmemeye yönlendiriliyordu.

Gazeteler dışlamaya kurumsal bir platform sağladı. Bir keşiş ona dinî otorite kazandırdı. Popüler bir karikatürist mesajı tanıdık ve paylaşılabilir hâle getirdi. Facebook ise bu iletişim biçimlerini birbirine bağlayarak mesajların bir vaazın ya da basılı derginin okur kitlesini aşmasını sağladı.

Bu örnekler, meselenin neden yalnızca incitici sözcüklerden ibaret olmadığını açıklamaya yardımcı oluyor. Bir topluluk tehlikeli gösterilebilir, yaşadığı acılar yalan diye küçümsenebilir ve ona yardım etmek sadakatsizlik olarak sunulabilir. Her mesaj, insanların müdahale etmemesi için farklı bir gerekçeye sesleniyor.

Reklam

Yardım edenlere yönelik baskı

Journal of Genocide Research dergisinde yayımlanan Nefret Söyleminin Ötesinde başlıklı çalışma, akademisyenlerin "grup içi denetim" dediği olguyu inceliyor. Basitçe ifade etmek gerekirse bu, kendi topluluğunun üyelerini dışarıdakilere karşı belirli bir tutum almaya; tehdit, utandırma ya da cezalandırma yoluyla zorlamak anlamına geliyor.

Çalışmada, Haziran ve Ekim 2012'de düzenlenen, Arakan Eyaleti'nde 120 binden fazla Müslümanı yerinden eden örgütlü saldırılar anlatılıyor. Aynı dönemde siyasi partiler, sivil toplum koalisyonları ve keşişler, Arakanlılardan Rohingyalarla sosyal bağlarını kesmelerini istedi.

Sittwe'de ekim ayında düzenlenen bir keşiş toplantısında, grupların disiplini sağlaması ve millete ihanet etmekle suçlanan kişilerin fotoğraflarının çekilmesi çağrısı yapıldı. Müslümanlara yiyecek ve temel ihtiyaç malzemeleri veren ya da satan kişiler dövüldü ve kamuoyu önünde aşağılandı. Bazıları kamuya açık biçimde özür dilemeye ya da kendilerini ihanetle suçlayan tabelalar taşımaya zorlandı; fotoğrafları Facebook'ta paylaşıldı.

Baskı, 2016 ve 2017'deki askerî operasyonlar sırasında da sürdü. Müslümanlara pirinç taşıdığı ya da mal sattığı iddia edilen kişilerin fotoğrafları yayımlandı. Cezalarının kamuoyuna duyurulması, başkalarına sıradan ticaretin kişisel bir bedeli olabileceğini gösterdi.

Çalışmaya göre Facebook, yerel tehditleri kamuya açık gösterilere dönüştürerek bu sindirme girişimlerinin erişimini genişletti. Bir fotoğraf tek bir kişiyi aşağılayabilirken, başkalarına yardım etmenin sonuçlarını da gösterebiliyordu. Bu yöntem, daha önce gündelik ilişkilerini sürdüren insanlar arasında bile toplumsal yalıtımın nasıl derinleşebildiğini açıklamaya yardımcı oluyor.

İnsani yardıma erişim hedef hâline geldi

İnsani yardım kuruluşları, Rohingyalara kayırmacılık yapmakla suçlandıkları kampanyalarla karşı karşıya kaldı. Dışlanan bir azınlığa yardım sağlayan kurumlarda çalıştıkları için yerel çalışanlar da hedef olabiliyordu.

Aynı akademik çalışma, Médecins Sans Frontières'in Şubat 2013'te Facebook paylaşımlarını da içeren sindirme girişimlerini Myanmar'daki başlıca sorun olarak tanımladığını aktarıyor. Tehditler üzerine istifa eden insani yardım çalışanlarına da değiniyor. Mart 2014'te Sittwe'de yardım kuruluşlarının ofislerine düzenlenen kalabalık saldırılar, acil tahliyeleri zorunlu kıldı.

Birleşmiş Milletler'in 2018 tarihli bilgi toplama misyonu, bir aktivisti millete ihanet etmekle suçlayan bir Facebook kampanyasını belgeledi. Çalışmaya göre paylaşımlar 1.000'den fazla kez paylaşıldı ya da kopyalandı; yorumlarda aktivistin öldürülmesi çağrıları yapıldı.

Bu olaylar, söylem ile temel ihtiyaçlara erişimi birbirine bağlıyor. Bir insani yardım çalışanını tehdit etmek bakımı aksatabilir; bir tüccarı cezalandırmak gıdaya erişimi azaltabilir. Yalnızca Rohingyalara yönelik hakaretlere odaklanan bir soruşturma, onlara yardım edebilecek kişileri hedef alan kampanyaları dışarıda bırakır.

Reklam

Önyargı milliyetçi liderlerin ötesine yayıldı

People's Alliance for Credible Elections'ın 2.800'den fazla katılımcıyla 2018'de yaptığı ankette, Müslümanların gündelik toplumsal rollerde bulunmasına yönelik derin bir rahatsızlık saptandı. Katılımcıların yalnızca yüzde 8'i Müslüman bir patronla çalışmaktan rahatsız olmayacağını söylerken, Budist bir patron için bu oran yüzde 81'di. Komşular söz konusu olduğunda oranlar sırasıyla yüzde 9 ve yüzde 84'tü.

Akademik makale Nefret Söylemi ve Kışkırtma'da aktarılan bu sonuçlar, patronlar için 73, komşular için 75 yüzde puanlık farklara karşılık geliyor. Bulgular, yalnızca Rohingya topluluğuyla sınırlı kalmayıp genel olarak Müslümanlara yönelik tutumları ortaya koyuyor.

Makale, Budist milliyetçileri, milliyetçi siyasetçileri ve ordu mensuplarını nefret söyleminin başlıca üreticileri olarak tanımlıyor. Mesajları sosyal medya, basılı yayınlar, video, müzik ve vaazlar aracılığıyla yayıldı. Bu kanalların çeşitliliği, dışlamanın askerî açıklamalarla sınırlı kalmayıp gündelik kamusal yaşamın parçası hâline gelmesini açıklamaya yardımcı oluyor.

Siyasi açılım bu düşmanlığı sona erdirmedi. Çalışma, kışkırtmanın askerî yönetimden sivillerin de yer aldığı hükümetlere geçiş sırasında ve 1 Şubat 2021 darbesine kadar sürdüğünü inceliyor. Birbiri ardına gelen hükümetlerin, önyargı ve şiddet tırmanırken savunmasız toplulukları koruyamadığını savunuyor.

Dışlama vatandaşlık yoluyla da işledi

Myanmar'ın vatandaşlık sistemi, aidiyet meselesine idari bir güç kazandırdı. Tanınma, kimlik belgeleri ve haklardan yararlanabilme birbirine sıkı biçimde bağlandı; bunun sonucunda çok sayıda Rohingya etkili vatandaşlık korumasından yoksun kaldı.

Tarihçe, herkesin vatandaşlığını bir anda ortadan kaldıran tek bir yasadan daha karmaşık. 1982 Vatandaşlık Yasası'nın 6. bölümü, daha önce vatandaş olarak tanınanların vatandaşlığını koruyordu. Ancak 1989'daki belge yenileme sürecinde kimlik kartlarını teslim eden çok sayıda Rohingyaya, bu haklardan yararlanmalarını sağlayacak yeni belgeler verilmedi.

Vatandaşlık belgelerinin kaybı daha sonra seçimlerden dışlanmayla kesişti. Geçici kimlik belgeleri 2010'da oy kullanmaya imkân tanırken, bu belgelerin 2015'te iptal edilmesi birçok Rohingyanın katılımının dayanağını ortadan kaldırdı. Temsilcilerini seçmiş bir topluluk, siyasi sesinin büyük bölümünü kaybetti.

Bir aile için vatandaşlık, oy kullanmaktan fazlasını etkiliyor. Belgeler seyahat, eğitim, çalışma ve tıbbi bakıma erişimi belirleyebiliyor. Kimin bu ülkeye ait olduğuna ilişkin düşmanca söylemler, yetkililer bunları gündelik yaşama getirilen kısıtlamalara dönüştürebildiğinde özellikle etkili oluyor.

Reklam

Yargıçlardan soykırım davasında neye karar vermeleri isteniyor?

Gambiya, Rohingyalara yönelik muamele nedeniyle Myanmar'ın 1948 Soykırım Sözleşmesi'ni ihlal ettiğini ileri sürerek 11 Kasım 2019'da dava açtı. Myanmar soykırım iddiasını reddediyor ve askerî operasyonlarını Arakan Rohingya Kurtuluş Ordusu'na (ARSA) karşı bir yanıt olarak tanımlıyor.

Soykırımın hukukta özel bir anlamı var. Korunan ulusal, etnik, ırksal ya da dinî bir grubu tamamen veya kısmen yok etme kastıyla işlenen; öldürme, ciddi bedensel ya da ruhsal zarar verme gibi yasaklanmış eylemleri kapsıyor. Yargıçların hem eylemleri hem de bunların ardındaki kastı değerlendirmesi gerekiyor.

Koruma Sorumluluğu için Küresel Merkez'in dava değerlendirmesi, Gambiya'nın Birleşmiş Milletler soruşturmalarına, uydu görüntülerine ve insan hakları bulgularına dayandığını belirtiyor. Gambiya, saldırıların ölçeği, hedef seçimi ve tekrar eden örüntüsünün Rohingyaları bir grup olarak yok etme kastını gösterdiğini savunuyor.

Gambiya, cinsel ve üreme sağlığına yönelik şiddeti de iddia edilen soykırım eylemlerinin parçası olarak sundu. Myanmar ordusunun Rohingya karşıtı propaganda üretip yaymasının, operasyonları daha uzun bir zulüm tarihinin içine yerleştirmeye yardımcı olduğunu ileri sürdü. Myanmar ise aleyhinde kullanılan raporların konuyla ilgisini ve delil değerini sorguladı.

UAD, devletler arasındaki uyuşmazlıklara karar veriyor. Mahkemenin kararı Myanmar'ın anlaşma kapsamındaki sorumluluğunu ele alıyor; şüpheli kişilere yönelik yargılamalar ceza mahkemelerinin yetki alanında. Sözleşme'nin soykırımı önleme ve cezalandırma yükümlülüğünün ortak niteliğini yansıtan davaya 11 devlet müdahil oldu.

Deliller ve mahkemenin takvimi

IIMM'nin dava özetinde dokuz analitik rapor, 40 ayrıntılı tanık ifadesi, ordudan ayrılan kişilerle yapılan görüşmelerin iki kaydı ve kurum başkanı Nicholas Koumjian'ın yeminli beyanı sıralanıyor. Raporlar nefret söyleminin yanı sıra arazilerin tahrip edilmesi ve mülksüzleştirme, gözaltı, askerî komuta yapıları ve cinsel şiddet iddialarının soruşturulması çabalarını da ele alıyor.

Mekanizma, delillerin seçilmiş bir bölümünü iki tarafla paylaştı. Bilgi veren kişilerden onay aldı, riskleri değerlendirdi ve kimlik belirleyici ayrıntıları kaldırmak gibi koruyucu önlemler uyguladı. Cox's Bazar'daki mülteci kamplarından gelenler de dâhil olmak üzere Rohingya tanıklar, esas hakkındaki yargılama sırasında kapalı oturumlarda ifade verdi.

Başlıca tarihler, davanın acil koruma kararlarından nihai karara nasıl ilerlediğini gösteriyor:

  • 11 Kasım 2019: Gambiya, Soykırım Sözleşmesi uyarınca başvurusunu yaptı.
  • 23 Ocak 2020: UAD, Myanmar'ın soykırım eylemlerini önlemesine, delilleri korumasına ve yükümlülüklerini yerine getirdiğine ilişkin rapor sunmasına oy birliğiyle hükmetti.
  • Temmuz 2022: Mahkeme, 15'e karşı 1 oyla yargı yetkisini teyit etti.
  • 12-29 Ocak 2026: Yargıçlar savunmaları dinledi, tanıkları ve bir uzmanı sorguladı.
  • 29 Ocak 2026: Mahkeme, müzakerelerin başladığını duyurdu.
  • 19 Kasım 2026: Kararın açıklanması planlanıyor.

IIMM, müzakerelerin başlangıcını 29 Ocak olarak veriyor; Küresel Merkez'in 10 Şubat tarihli değerlendirmesi ise müzakerelerin önceki hafta başladığını belirtiyor. Kasım ayında açıklanması planlanan karar, yedi yıldır süren yargılamadaki bir sonraki duyurulmuş karar olacak. O zamana kadar mahkemenin Myanmar'ın sorumluluğuna ilişkin hükmü beklemede kalacak.

Reklam

Nefretle mücadele uygulamada ne anlama geliyor?

Myanmar'da 2021 darbesine karşı direniş, bazı aktivistlere Rohingyalara ve diğer marjinalleştirilmiş topluluklara yönelik ayrımcılığı yeniden değerlendirme alanı açtı. Ancak askerî yönetime muhalefet, etnik köken, din ve ulusal kimliğe ilişkin eski önyargılarla bir arada varlığını sürdürüyor.

Araştırmalar, değişimin somut bir ölçütüne işaret ediyor: İnsanların tehdit ya da ihanet suçlamalarıyla karşılaşmadan Rohingyaların haklarını destekleyebilmesi. Yardım çalışanlarının güvenliği, gıda satma özgürlüğü, hak savunucularının korunması ve olağan toplumsal ilişkilerin yeniden kurulması, kamusal dildeki değişim kadar önemli.

Rohingya mülteciler ayrıca güvenlik ve geri dönüş konusunda acil sorunlarla karşı karşıya. Soruşturmacılar, şiddetin sürmesinin geri dönüşü güvenli ve sürdürülebilir olmaktan çıkardığı uyarısında bulundu. Hesap verebilirlik, yeniden istismara karşı koruma ve gündelik hayatı yeniden kurabilme birbiriyle bağlantılı meseleler olmaya devam ediyor.

Tarihsel kayıtlar bu kaygıları bir araya getiriyor. Devlet gazeteleri aşağılayıcı söylemlerin yayılmasına yardımcı oldu. Popüler kültür, mültecilere inanılmamasını teşvik etti. Kamuoyu önünde utandırma, yardımı caydırdı. İdari kısıtlamalar hakları daralttı. Bu bağlantıları anlamak, görünüşte sıradan bir şakanın taşıdığı ağırlığı daha iyi gösteriyor: Kimin insan sayıldığına ilişkin sözler, şiddet baş gösterdiğinde kimin korunacağını belirlemeye yardımcı olabilir.

Öne Çıkanlar

  • Devlet gazetelerindeki köşe yazıları, dinî mesajlar ve popüler karikatürler, 2017'deki şiddet öncesinde ve sırasında Rohingyaları insanlıktan çıkaran tasvirleri yaydı.
  • Akademik araştırmalar, Rohingya haklarını savunan, yiyecek satan ya da yardım sağlayan kişilerin tehdit edildiğini ve kamuoyu önünde aşağılandığını belgeliyor.
  • 2018 tarihli bir ankette, katılımcıların yalnızca yüzde 8'i Müslüman bir patronla, yüzde 9'u ise Müslüman bir komşuyla birlikte olmaktan rahatsızlık duymayacağını belirtti.
  • IIMM, Facebook'taki nefret söylemi incelemesi de dâhil olmak üzere UAD yargılaması için dokuz analitik rapor ve 40 tanık ifadesi paylaştı.
  • Myanmar soykırım iddiasını reddediyor. UAD'nin devlet sorumluluğuna ilişkin kararını 19 Kasım 2026'da açıklaması planlanıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir