Malezya, Hak Örgütlerinin Yeni Sınır Dışı Uyarılarına Rağmen 1.476 Kişiyi Myanmar’a Geri Gönderdi

10 dakikalık okuma
Malaysia Returns 1,476 People to Myanmar as Rights Groups Warn Against Further Deportations

Lumut’tan geri gönderilenler arasında çocuklar da var

Malezya, iç savaşın sürdüğü Myanmar’a göçmen gözaltı merkezlerinde tutulan 5.000 kişiyi geri gönderme programını başlatarak 29 Eylül 2026’da Perak eyaletindeki Lumut deniz üssünden 27’si çocuk 1.476 Myanmar vatandaşını ülkeye gönderdi. Malezya İletişim Bakanı Fahmi Fadzil’e göre, ikinci aşama için 3.524 kişinin daha geri gönderilmesi onaylandı.

İçindekiler
  1. Lumut’tan geri gönderilenler arasında çocuklar da var
  2. Malezya, incelemelerde neleri değerlendirdiğini söylüyor?
  3. Gözaltındakiler geri dönmeyi özgürce kabul edebilir mi?
  4. Uluslararası hukuk ne gerektiriyor?
  5. Myanmar’a dönenleri neler bekliyor?
  6. Rohingyaların vatandaşlığı neden anlaşmanın merkezinde?
  7. Malezya’nın yeni kayıt sistemi mültecileri koruyacak mı?
  8. İç baskılar ve diplomatik temas
  9. Geri gönderme programının gelişimi
  10. Öne Çıkanlar

İlk grupta yaşları sekiz ile 60 arasında değişen 1.370 erkek, 79 kadın, 20 erkek çocuk ve yedi kız çocuğu vardı. İki Myanmar donanma gemisi ve bir hastane gemisiyle yola çıktılar. Human Rights Watch, operasyonu 6 Ekim tarihli açıklamasında ayrıntılarıyla aktararak Malezya’ya geri göndermeleri durdurma ve gözaltındakilere Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin erişimini sağlama çağrısı yaptı.

Malezya, geri gönderme işlemlerinin gönüllü olduğunu, dikkatle incelendiğini ve gözaltı merkezleriyle kamu harcamaları üzerindeki baskıyı hafifletmek için gerekli olduğunu söylüyor. BM kuruluşları ve hak örgütleri ise doğrudan gözaltından alınan kişilerin ülkeye varışlarının ardından zulüm, zorla askere alınma veya başka ciddi zararlarla karşılaşabileceği uyarısında bulunuyor.

Anlaşmazlık o zamandan beri daha geniş bir diplomatik temasın parçası hâline geldi. Myanmar lideri Min Aung Hlaing, geri göndermeleri görüşmek üzere 7 ve 8 Ekim’de Malezya’yı ziyaret ederek Başbakan Anwar Ibrahim ile bir araya geldi. İçişleri Bakanı Saifuddin Nasution Ismail, 21 Ekim’de parlamentoda yaptığı açıklamada, zulüm, işkence veya yaşam tehdidine ilişkin açık kanıt ya da risk bulunan hiç kimsenin Malezya tarafından geri gönderilmeyeceğini söyledi.

Bu sonraki güvenlik taahhüdü, programı yürürlükte bırakırken yeni ayrılışlara bir koşul getirdi. Temel mesele, Malezya’nın kişileri geri göndermeden önce her birinin karşı karşıya olduğu tehlikeyi nasıl değerlendireceği.

Reklam

Malezya, incelemelerde neleri değerlendirdiğini söylüyor?

Malezya İçişleri Bakanlığı, ilk gruptakilerin vatandaşlık doğrulaması, belge kontrolü, sağlık taraması ve kimlik kontrolünden geçirildiğini söylüyor. Myanmar yetkilileri listeyi doğrulayıp 13 Ağustos tarihli diplomatik nota aracılığıyla sundu; ardından güvenlik, ulaşım ve karşılama düzenlemeleri koordine edildi.

Gözaltındakiler 14 göçmen merkezinden geldi. En kalabalık gruplar Kedah’daki Belantik ve Kelantan’daki Tanah Merah merkezlerindendi. Son işlemler Manjung Bölge Stadı’nda yapıldıktan sonra kişiler Lumut’taki Malezya Kraliyet Donanması üssüne götürüldü.

Bakanlık programı düzensiz göçü yönetmenin, gözaltı sürelerini kısaltmanın ve işletme maliyetlerini düşürmenin bir yolu olarak tanımlıyor. 31 Ağustos itibarıyla göçmen merkezlerinde ve Baitul Mahabbah tesislerinde 11.804 Myanmar vatandaşı bulunduğunu bildirdi. Yetkililer, gözaltındaki Myanmar vatandaşlarının göç durumları ve koruma ihtiyaçları bakımından farklılık gösterdiğini vurguladı.

BM kuruluşları ve hak örgütleri, bu idari kontrollerin yanı sıra kişiye özel koruma değerlendirmeleri yapılmasını istiyor. Böyle bir değerlendirme, etnik köken, siyasi faaliyet veya kişinin diğer özel koşulları nedeniyle zulüm görmesi de dâhil olmak üzere, geri gönderilmesinin ardından başına neler gelebileceğini ele alıyor. Ayrıca sığınma talep eden kişiye neden ülkesine dönmekten korktuğunu anlatma fırsatı veriyor.

Gözaltındakiler geri dönmeyi özgürce kabul edebilir mi?

Malezya, ayrılışların gönüllü olduğunu savunuyor. Uluslararası Af Örgütü Malezya ve Asylum Access Malaysia, hükümetin 2 Eylül’de mültecilerin geri dönme isteklerini belirten belgeleri imzaladığını duyurduğunu söylüyor.

BM Mülteciler Yüksek Komiserliği UNHCR, eylül ayındaki operasyonda veya geri gönderilen kişilerin belirlenmesinde rol almadığını açıkladı. Malezya, 2019’dan bu yana kuruma göçmen gözaltı merkezlerine erişim izni vermiyor. Bu nedenle kurum çalışanları merkezlerdeki sığınma taleplerini inceleyemiyor veya mülteci olarak tanınmış kişilere yardım edemiyor.

Human Rights Watch, süresiz gözaltı sırasında, UNHCR’ye erişim ya da anlamlı bir koruma ihtiyacı değerlendirmesi olmadan verilen rızanın gerçekten gönüllü sayılamayacağını belirtiyor. Malezya’daki etnik Çhin mülteci topluluğunun bir temsilcisi, sınır dışı edilenler arasında birkaç sığınma başvurusu sahibinin, UNHCR tarafından mülteci olarak tanınmış en az bir kişinin de bulunduğunu söyledi.

Reklam

Uluslararası Af Örgütü Malezya ve Asylum Access Malaysia, operasyonu 29 Eylül tarihli ortak açıklamalarında kınadı. Uluslararası Af Örgütü Malezya İcra Direktörü Joshua Ericsson, bu kararı koruma yükümlülüğünün ağır bir ihlali olarak nitelendirdi.

Bu, Malezya’nın son yıllarda mültecileri koruma konusunda gerçekleştirdiği en ciddi ihlallerden biri. Hükümet riskler konusunda defalarca uyarıldı. Mülteci topluluklarını, sivil toplum kuruluşlarını, BM kurumlarını ve uluslararası uzmanları dinledi. Buna rağmen yine de bu adımı atmayı seçti,

Uluslararası hukuk ne gerektiriyor?

Malezya, mültecilerin korunmasını düzenleyen başlıca uluslararası anlaşmalar olan 1951 Mülteci Sözleşmesi’ne veya 1967 Protokolü’ne taraf değil. Human Rights Watch, Uluslararası Af Örgütü Malezya ve Asylum Access Malaysia, buna rağmen ülkenin geri göndermeme (non-refoulement) olarak bilinen uluslararası örf ve âdet hukuku kuralına bağlı olduğunu söylüyor.

Bu kural, bir kişinin gerçek bir zulüm, işkence, yaşam tehdidi veya benzer ağırlıkta kötü muamele riskiyle karşı karşıya olduğu bir yere gönderilmesini yasaklıyor. Uluslararası örf ve âdet hukuku, devletlerin hukuken zorunlu kabul ederek uyguladığı teamüllerle gelişiyor; bu nedenle yükümlülükler belirli bir antlaşmaya taraf olmayan ülkeler için de geçerli olabiliyor.

Uluslararası Af Örgütü Malezya ve Asylum Access Malaysia, eylül ayındaki sınır dışı işlemlerinin bu kuralı ve toplu sınır dışı yasağını ihlal ettiğini söylüyor. Örgütlerin kaygısı, sınır dışı edilmeden önce her kişinin koşullarının ve koruma ihtiyacının gerektiği gibi değerlendirilip değerlendirilmediği.

Örgütler, beş yıl önce Malezya mahkemelerinde 1.200 Myanmar vatandaşının planlanan sınır dışı işlemine karşı çıkmıştı. Human Rights Watch, Malezya’nın Myanmar’da Şubat 2021’deki darbeyle iktidarın ele geçirilmesinden bu yana binlerce sığınma başvurusu sahibini koruma ihtiyaçlarını değerlendirmeden, bir Malezya mahkemesinin kararını da ihlal ederek sınır dışı ettiğini söylüyor.

UNHCR’nin Mayıs 2024 tarihli rehberinde, Myanmar’dan kaçan kişilerin "muhtemelen uluslararası mülteci korumasına ihtiyaç duyduğu" belirtilmişti. Gözaltındaki bir kişi için değerlendirmeye erişim, geri dönüşü geri alınamaz hâle gelmeden önce zulüm korkusunun dikkate alınıp alınmayacağını belirleyebilir.

Reklam

Myanmar’a dönenleri neler bekliyor?

Myanmar’daki iç savaşın yol açtığı tehlikeler, 2021’de iktidarı ele geçiren orduyla sınırlı değil. Uluslararası Af Örgütü araştırmacısı Joe Freeman, geri dönenlerin ordu veya orduyla savaşan silahlı gruplar tarafından zorla askere alınabileceği uyarısında bulundu.

Human Rights Watch, ordunun savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar işlemeyi sürdürdüğünü söylüyor. Darbeden bu yana yetkililer on binlerce kişiyi keyfî olarak tutukladı; bunların binlercesi gözaltında işkenceye, başka türde kötü muameleye veya ölüme maruz kaldı.

Rakhine Eyaleti, güvensizliğin çarpıcı bir örneğini sunuyor. Human Rights Watch, Malezya’dan ayrılışlardan bir gün önce, 28 Eylül’de Kyauktaw’da bir pazarın yakınındaki hava saldırısında 50 kişinin öldüğünü bildirdi. Arakan Ordusu ise burada atılan iki bombanın 49 kişinin ölümüne yol açtığını söyledi.

Etnik Rakhine silahlı grubu Arakan Ordusu, 2023’ün sonlarından bu yana eyaletin kontrolü için orduyla savaşıyor. Human Rights Watch, iki tarafı da Rohingya sivillere karşı hukuka aykırı silah altına alma, öldürme ve yaygın kundaklama dâhil ağır ihlallerle suçluyor.

Sittwe yakınlarındaki kamplarda yaşayan Rohingyalar hareket kısıtlamalarıyla, gıda ve ilaç sıkıntısıyla karşı karşıya. Kent ise kuşatılmış ve dış dünyayla bağlantısı kesilmiş durumda. Bu koşullar, geri dönüş düzenlemelerinde gidilecek yer, temel ihtiyaçlara erişim ve hareket özgürlüğü konularını merkezi öneme taşıyor.

Rohingyaların vatandaşlığı neden anlaşmanın merkezinde?

Anwar, 29 Temmuz’da Myanmar’ın 5.000 Rohingyayı geri almayı kabul ettiğini söyledi. Ancak Myanmar, taahhüdünü doğrulanmış vatandaşları kabul etmek olarak çerçeveledi. Myanmar’daki birbirini izleyen hükümetler Rohingyalara vatandaşlık vermeyi reddetti; bu da pek çoğunu yasal giriş, seyahat ve olağan yurttaşlık yaşamı için gerekli belgelerden mahrum bıraktı.

29 Eylül’deki grubun etnik bileşimi, aralarında Rohingyaların olup olmadığı da dâhil olmak üzere açıklanmadı. Malezya’nın, çoğunluğu Rohingya olan 4.008 kişinin Mülteci Kayıt Belgesi programı kapsamında kayda alınacağını duyurması, geri gönderme düzenlemesinin yanında başka bir idari yolun da bulunduğuna işaret ediyor.

Human Rights Watch’un 3 Ağustos tarihli açıklamasında, Malezya’da UNHCR’ye kayıtlı 215.000’den fazla mülteci ve sığınma başvurusu sahibi arasında yaklaşık 194.000 Myanmar vatandaşının bulunduğu kaydedildi. Bunların 126.000’i Rohingyaydı; bu sayı kayıtlı Myanmar vatandaşlarının yaklaşık yüzde 65’ine karşılık geliyordu. Ekim ayına gelindiğinde UNHCR’ye kayıtlı nüfus 224.000’i aştı; bunların yaklaşık yüzde 90’ı Myanmar’dandı.

Reklam

Vatandaşlık anlaşmazlığı, 2017’de 700.000’den fazla Rohingyayı Bangladeş’e kaçmaya zorlayan askerî harekâtla ilgili uluslararası yargı süreçleriyle de bağlantılı. Uluslararası Adalet Divanı’nın, Gambiya’nın açtığı davada Myanmar’daki soykırıma ilişkin kararını 19 Kasım 2026’da açıklaması bekleniyor. Myanmar soykırım suçlamasını reddediyor. Dava, devletin Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki sorumluluğunu ele alıyor.

Malezya’nın yeni kayıt sistemi mültecileri koruyacak mı?

Malezya, kayıt sorumluluğunu UNHCR’den devralmak amacıyla Malayca baş harfleriyle DPP olarak bilinen Mülteci Kayıt Belgesi sistemini Ocak 2026’da yürürlüğe koydu. Yetkililer, sistemin denetimi iyileştireceğini ve sahte belgeleri azaltacağını söylüyor.

Sistem, yayımlanmamış ve MKN 23 olarak bilinen bir Ulusal Güvenlik Konseyi direktifi kapsamında işliyor. Human Rights Watch’a göre kayıtlı mültecilere bu direktif uyarınca geçici ikamet izni ve çalışma hakkı verilmesi öngörülüyor.

İlk sonuçlar, uygulamanın ne kadar belirleyici olduğunu gösteriyor. Temmuz başına kadar yetkililer, gözaltındaki 128 Rohingyanın işlemlerini DPP üzerinden tamamladı. İçişleri bakanı, 78 kişinin mülteci olarak tanındığını ve 25’inin çalışmaya uygun bulunduğunu söyledi. Human Rights Watch, bakanın mülteci statüsü verilmeyen kişilere ne olacağını açıklamadığını belirtti.

Göç Dairesi ve polisin kimlik, uyruk, göçmenlik durumu, mülteci başvuruları ve güvenlik geçmişine ilişkin kontrolleri 2026’nın dördüncü çeyreğinde tamamlaması bekleniyordu. Malezya ayrıca temmuz ayında UNHCR’den yeni mülteci kayıtlarını geçici olarak durdurmasını istedi.

Human Rights Watch, kararları, gizliliği, veri korumasını ve itiraz süreçlerini düzenleyen açık standartlar çağrısı yaptı. Uluslararası Af Örgütü Malezya ve Asylum Access Malaysia ise güvenilir bir kayıt sisteminin sığınmaya erişim sağlaması ve kişileri tehlikeye geri gönderilmekten koruması gerektiğini savunuyor.

İç baskılar ve diplomatik temas

Malezya’daki Rohingya aileleri çevrim içi düşmanlık, taciz ve eğitim faaliyetlerinin aksamasıyla karşı karşıya kaldı. Sınır dışı edilmeleri için çağrıda bulunan bir dilekçe, kaldırılmadan önce mayıs ayında 400.000’den fazla imza topladı. Rohingya liderlerinin toprak ve vatandaşlık talep ettiğine ilişkin asılsız iddialar da dilekçeyle birlikte dolaşıma girdi.

Etkiler evlere ve sınıflara kadar uzandı. 27 Temmuz’da Penang’daki Kuala Muda yerleşiminden 100’den fazla kişi yerinden edildi; tehditlerin ardından en az dokuz toplum okulu geçici olarak kapandı. Bu tahliyeler ve okul kapanışları, hükümet geri dönüşleri müzakere ederken çocuklarla aileleri güvencesizlikle karşı karşıya bıraktı.

Reklam

Anwar, mülteci nüfusunu ekonomik ve güvenlik yükü olarak nitelendirirken insani muamele çağrısı da yaptı. Nottingham Üniversitesi Malezya Asya Politika ve Katılım Enstitüsü Direktörü Tricia Yeoh, Anwar’ın koalisyon baskısı, skandallar ve azalan destek nedeniyle siyasi açıdan zayıfladığını söyledi. Malezya’da bir sonraki genel seçimin en geç Şubat 2028’e kadar yapılması gerekiyor.

7 ve 8 Ekim’deki görüşmeler Min Aung Hlaing’e diplomatik bir fırsat sundu. Yaygın biçimde sahte olarak nitelendirilen seçimlerin ardından nisan ayında Myanmar’ın görünüşte sivil yönetiminin cumhurbaşkanı oldu. ASEAN, askerî liderliğin en üst düzey toplantılara katılımına yönelik kısıtlamaları sürdürüyor.

Putrajaya’da ekim ayında yapılan görüşmelerde Anwar, Myanmar’ın ASEAN’a daha kapsamlı katılımı için çalışılmasını destekledi. Ayrıca Malezya’nın 2026 boyunca 10.493 Myanmar vatandaşını geri gönderdiğini söyledi. Bu, eylül ayındaki operasyonun yanı sıra hava ve deniz yoluyla yapılan ayrılışları da kapsayan daha geniş bir yıllık toplam.

Uluslararası Af Örgütü Malezya, Uluslararası Ceza Mahkemesi savcısının Min Aung Hlaing hakkında Rohingyalara karşı işlendiği öne sürülen insanlığa karşı suçlar nedeniyle tutuklama emri çıkarılması talebinin hesap verebilirlik ihtiyacını daha da artırdığını söylüyor. Human Rights Watch, Malezya’ya diplomatik temaslarını ihlalleri sona erdirmek için baskı yapmak üzere kullanma ve yeni sınır dışı işlemlerini durdurma çağrısında bulundu.

Geri gönderme programının gelişimi

Program, parlamentodaki açıklamalardan deniz yoluyla nakle, ardından diplomatik görüşmelere ve Malezya’nın zarar görme riski bulunan kişileri korumaya ilişkin sonraki güvencesine uzandı.

  • 23 Temmuz 2026: Malezya dışişleri bakan yardımcısı, parlamentoda gözaltındaki 5.000 Myanmar vatandaşının geri gönderileceğini söyledi.
  • 13 Ağustos: Myanmar, doğrulanmış listeyi diplomatik nota aracılığıyla sundu.
  • 29 Eylül: Malezya, Myanmar’ın ilk olarak önerdiği 28 Ağustos tarihini erteledikten sonra ilk 1.476 kişi Lumut’tan ayrıldı.
  • 30 Eylül: Fahmi Fadzil, ikinci aşama için 3.524 kişinin daha onaylandığını söyledi.
  • 7 ve 8 Ekim: Min Aung Hlaing, geri gönderme görüşmeleri için Malezya’yı ziyaret etti.
  • 21 Ekim: Saifuddin, parlamentoda zulüm, işkence veya yaşam tehdidiyle karşı karşıya olan kişilerin geri gönderilmeyeceğini söyledi.

Malezya, ekim ayı başında ikinci aşama için Myanmar’dan tarih bekliyordu. Sonraki parlamento açıklamasında yeni ayrılışların kontrol ve düzenlemelere tabi olacağı belirtildi; kişilerin güvenliğinin gözetileceği artık kamuoyuna açıkça taahhüt edildi.

Öne Çıkanlar

  • Malezya, 29 Eylül’de yaşları sekiz veya daha büyük 27 çocuk dâhil 1.476 Myanmar vatandaşını geri gönderdi.
  • 5.000 gözaltındakinin geri gönderilmesi programı kapsamında 3.524 kişinin daha gitmesi onaylandı.
  • Malezya ayrılışların gönüllü olduğunu ve kişilerin taramadan geçirildiğini söylüyor; hak örgütleri, UNHCR’ye erişim olmadan gözaltında verilen rızaya itiraz ediyor.
  • Myanmar’ın Rohingyalara vatandaşlık vermemesi ve Rakhine Eyaleti’nde çatışmaların sürmesi, bu topluluk için özellikle ciddi engeller oluşturuyor.
  • Malezya daha sonra zulüm, işkence veya yaşam tehdidiyle karşı karşıya olan kişilerin geri gönderilmeyeceğini taahhüt etti.
  • Hak örgütleri, yeni sınır dışı işlemlerinin durdurulmasını ve kişiye özel koruma değerlendirmelerinin tamamlanmasını istiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir