Myanmar'ın Vatandaşlık Sistemi Rohingyaları Siyasi Yaşamın Dışına Nasıl İtti

11 dakikalık okuma
How Myanmar's Citizenship System Shut Rohingya Out of Political Life

Yasada vaat edilen vatandaşlık, uygulamada kaybedildi

Myanmar'ın 1982 Vatandaşlık Yasası, Rohingyalar için kalıcı sonuçlar doğuran bir güvence içeriyordu: 6. madde, daha önce vatandaş olarak tanınmış kişilerin vatandaşlığını koruyordu. Ancak 1989'da ülke çapında yürütülen bir belge yenileme çalışması sırasında çok sayıda Rohingya kimlik kartını teslim etti ve bu haklarını kullanmalarını sağlayacak yeni kartları hiçbir zaman alamadı.

İçindekiler
  1. Yasada vaat edilen vatandaşlık, uygulamada kaybedildi
  2. 1982 yasasından önce daralan tanınma
  3. Soy bağı etrafında kurulan hiyerarşi
  4. Beyaz kartlar seçimlerde nasıl bir ayrım çizgisine dönüştü
  5. Siyasi dışlanmanın dönüm noktaları
  6. Doğrulama kartları neden güven oluşturamadı
  7. Eksik belgeler aileler için ne anlama geliyor
  8. Mülteciler Bangladeş'ten seslerini duyurmaya çalıştı
  9. Reform önerileri vatandaşlıkla güvenliği ilişkilendiriyor
  10. Öne Çıkanlar

Eski Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kofi Annan başkanlığındaki Rakhine Eyaleti Danışma Komisyonu, bu aksaklığı 2017 tarihli nihai raporunda belgeledi. Bu durum, 1948'de bağımsızlıktan sonra oy kullanmış ve temsilcilerini seçmiş bir topluluğun 2015 genel seçimlerinden büyük ölçüde nasıl dışlandığını açıklamaya yardımcı oluyor.

Avustralya İçişleri Bakanlığı'nın bilgilendirme notuna göre, 2014'e gelindiğinde Rohingyaların yaklaşık yüzde 90'ı beyaz kart olarak bilinen geçici kimlik belgelerine sahipti. Bu kartlar 2010'da oy kullanmaya olanak tanıyor, ancak vatandaşlık statüsü sağlamıyordu. Kartların 2015'te iptal edilmesi, hem temel bir kimlik belgesini hem de birçok Rohingyanın seçimlere katılmasının dayanağını ortadan kaldırdı.

Buthidaung'un eski milletvekili Shwe Maung bu geri dönüşü bizzat yaşadı. 2010'da seçilen Maung, vatandaşlık gerekçesiyle beş yıl sonra yeniden aday olmasının engellendi. Şimdi Arakan Rohingya Ulusal Kongresi'ne başkanlık ediyor ve Arakan Barış ve İnsan Hakları Enstitüsü'nü yönetiyor.

Maung'un deneyimi, krizin çoğu zaman ayrı ayrı ele alınan iki boyutunu bir araya getiriyor: yasal tanınmanın ve siyasi gücün kaybı. Aynı belge sistemi sıradan ailelerin okullara, işe, seyahate ve sağlık hizmetlerine erişimini de belirliyor.

1982 yasasından önce daralan tanınma

Myanmar'ın ilk vatandaşlık çerçevesi, yeni devlete üyelik için çeşitli yollar sunuyordu. 1948 Birlik Vatandaşlık Yasası, soy ve doğum yoluyla vatandaşlık iddialarını tanırken, uygun koşulları taşıyan bir kişinin vatandaş olma süreci olan vatandaşlığa kabul yolunu da açıyordu.

Elizabeth L. Rhoads, Citizenship Studies dergisinde yayımlanan vatandaşlığın hukuk tarihini ele aldığı çalışmasında, soy bağıyla vatandaşlığın yanı sıra ülkede doğum yoluyla vatandaşlığı da içeren erken dönem sistemini anlatıyor. Hukukta erişim daha geniş olsa da idari uygulamada bu çoğu zaman gerçekleşmiyordu.

Reklam

1951'den sonra çok sayıda Rohingya, Burma vatandaşı olarak tanınan diğer sakinlerle birlikte Ulusal Kayıt Kartı aldı. Devlet kurumları bu kartların sahiplerini vatandaş kabul etti ve Rohingyalar 1950-1962 arasındaki parlamenter dönemde seçimlere katıldı. Başbakan U Nu da 1950'lerde Rohingyalardan yerli bir etnik topluluk olarak söz etti.

1962'deki askerî darbe, kısıtlamaların artmasına yol açtı. Yetkililer, Ulusal Kayıt Kartlarına kartın tek başına vatandaşlığı kanıtlamayacağını belirten bir şerh düşerek Rohingyaların statüsünü sorgulamaya başladı. Çocukların vatandaş olarak tanınması da zorlaştı.

1978'de Nagamin vatandaşlık inceleme operasyonu, Sittwe ve kuzey Rakhine'deki Rohingyalardan tutuklanma tehdidi altında belgelerini ibraz etmelerini istedi. Avustralya'nın bilgilendirme notuna göre yaklaşık 280.000 kişi Bangladeş'e kaçtı; bunların yaklaşık 150.000'i geçerli kimlik belgeleri taşıyordu. Çok sayıda kişi daha sonra önceki yasal statüleri geri verilmeden ülkeye döndürüldü.

Soy bağı etrafında kurulan hiyerarşi

1982 yasası, vatandaşlığın temel koşulu olarak tanınmış bir ulusal etnik gruba mensubiyeti öne çıkardı. Hükümetin daha sonra belirlediği 135 tanınmış grup arasında Rohingyalara yer verilmedi. Bu kategorilerin dışında kalanlar için soy bağını ve ikameti kanıtlamak, yasal tanınmaya giden zorlu bir yola dönüştü.

Yasa genel olarak tam, yardımcı ve vatandaşlığa kabul yoluyla verilen vatandaşlık olmak üzere üç kategori oluşturuyor şeklinde tanımlanıyor. Rhoads, hiyerarşi içindeki doğumla vatandaşlığı da ayrı bir tür olarak ele alıp dört türden söz ediyor. Her iki anlatım da vatandaşlığa giden yolların eşitsizliğini ve farklı statülere bağlı haklar arasındaki eşitsizliği ortaya koyuyor.

Avustralya İçişleri Bakanlığı'nın 2 Haziran 2021 itibarıyla geçerli olan vatansızlık konulu bilgilendirme notu, 6. maddenin mevcut vatandaşlığı koruduğunu açıklıyor. Notta ayrıca, koşulları karşılayan Rohingyalara yetkililerin yeni belge vermeyi reddettiği; kimi zaman eski kartlara el koyduğu, bu kartları imha ettiği veya sahiplerine geri vermediği aktarılıyor.

Başvuru sahiplerinden doğum belgeleri, hane kayıtları ile anne babaları, büyükanne ve büyükbabaları, büyük büyükanneleri ve büyük büyükbabaları hakkında bilgi sunmaları istenebiliyordu. Bu nedenle eski bir belgenin kaybedilmesi, sonraki başvuruyu daha da zorlaştırıyordu. Yetkililer kararlarında geniş takdir yetkisine de sahipti.

Rhoads, ortaya çıkan durumu ertelenmiş vatandaşlık olarak tanımlıyor: kişinin statüsü yıllarca belirsiz kalıyor ve bunun sonuçları çocuklarına da uzanıyor. Araştırması, Rohingyaların deneyimini Tamil, Çinli, Gurkha ve aidiyetleri yetkililer tarafından tekrar tekrar sorgulanan diğer azınlıkları etkileyen daha geniş bir örüntü içinde ele alıyor.

Beyaz kartlar seçimlerde nasıl bir ayrım çizgisine dönüştü

Yetkililer 1995'te Rakhine'de belgesiz Müslümanlara ve geri dönen mültecilere yaygın olarak beyaz kart denen Geçici Kayıt Kartları vermeye başladı. Sonunda yaklaşık 700.000 Rohingya bu kartları aldı. Kartlar, yasal ikameti ve evlilik ya da seyahat izni başvuruları gibi gündelik işlemleri destekliyordu.

Reklam

Beyaz kart sahipleri 2008 anayasa referandumunda ve 2010 genel seçiminde oy kullanabildi. 2010 seçimlerinin ardından üç Rohingya ulusal parlamentoda görev yaptı. Bu katılım, 1990'da kazanılan dört parlamento sandalyesi de dahil olmak üzere Rohingyaların daha önceki temsilinin devamı niteliğindeydi.

Devlet Başkanı Thein Sein, 11 Şubat 2015'te beyaz kartların iptal edileceğini duyurdu ve kartların 1 Nisan ile 31 Mayıs arasında teslim edilmesini istedi. Anayasa Mahkemesi de geçici kart sahiplerinin oy kullanamayacağına hükmetti. Bunun sonucunda Rakhine'deki Müslümanların büyük çoğunluğu seçme hakkını kaybetti.

Aralık 2016'ya kadar yaklaşık 390.000 Rohingya ve Kaman Müslümanı kartlarını teslim etmişti. Birçoğuna yalnızca teslim makbuzu verildi ve başka bir vatandaşlık doğrulama sürecine girmeleri beklendi. Bazı ailelerin elinde kalan tek kimlik belgesi hane kayıtları oldu.

Annan komisyonu, dışlanmanın siyasi kurumların tümüne yayıldığını tespit etti. Vatandaşlık koşulları siyasi partilerin kurulmasını ve yönetilmesini, adaylığı ve kamu hizmetine girişi belirliyordu. 2015 seçimlerinin ardından Rakhine'deki Müslümanlar ne Birlik düzeyinde ne de eyalet düzeyinde temsil edildi.

Siyasi dışlanmanın dönüm noktaları

Myanmar'ın vatandaşlık krizi, birbirini izleyen yasalar, idari kampanyalar ve seçim kararlarıyla gelişti. Önemli tarihler, geçici belgelerin daha güvenli bir tanınma biçiminin yerini nasıl aldığını gösteriyor.

  • 1948: Bağımsızlık ve vatandaşlık mevzuatı, soy, doğum ve vatandaşlığa kabul yoluyla vatandaşlık yolları oluşturuyor.
  • 1962: Askerî yönetim başlıyor; ardından Rohingyaların vatandaşlıkları ve belgeleri giderek daha fazla sorgulanıyor.
  • 1978: Nagamin inceleme operasyonu, çok sayıda kişinin Bangladeş'e kaçmasına yol açıyor.
  • 1982: Yeni Vatandaşlık Yasası, soy bağı ve tanınmış etnik grupları merkeze alan bir hiyerarşi kuruyor.
  • 1989: Vatandaşlık incelemesinde eski belgelerini teslim eden birçok Rohingyaya yeni kart verilmiyor.
  • 1995: Yetkililer Rakhine'deki belgesiz Müslümanlara ve geri dönen mültecilere beyaz kart vermeye başlıyor.
  • 2010: Rohingyalar oy kullanıyor ve üç kişi ulusal parlamentoda görev yapıyor.
  • 2015: Beyaz kartlar iptal ediliyor; Rohingyaların çoğu oy kullanma ve göreve aday olma olanağını kaybediyor.
  • 2017: Annan komisyonu vatandaşlık yasasının gözden geçirilmesini öneriyor; askerî şiddet çok sayıda kişinin Bangladeş'e sürülmesine yol açıyor.
  • 2020: Rohingya örgütleri ve Fortify Rights, 8 Kasım seçimleri öncesinde mültecilerin oy kullanabilmesini talep ediyor.
  • 2021: Ordu iktidarı ele geçiriyor ve seçim yeterliliğine ilişkin iddiaları yeniden öne sürüyor.

Rhoads, Şubat 2021 darbesinin ardından ordunun kontrolündeki medyanın 350.000 seçmenin Vatandaşlık İnceleme Kartı bulunmadığını öne sürdüğünü kaydediyor. Çalışmasında, uzun süredir sonuçlanmayan başvurular ve kısıtlayıcı belge koşulları vatandaşlık sisteminin devam eden özellikleri olarak anlatılıyor.

Doğrulama kartları neden güven oluşturamadı

Ulusal Doğrulama Kartları (NVC), vatandaşlığın kendisini değil, inceleme sürecine giriş olanağını sağlıyordu. Birçok Rohingya, zaten sahip olduklarına inandıkları bir statünün doğrulanmasını kabul etmeleri gerekeceği için bu kartlara itiraz etti.

Temmuz 2014'te başlatılan Myebon pilot programı, başvuru sahiplerinden kendilerini Bengalli olarak tanımlamalarını istiyordu. Avustralya'nın bilgilendirme notuna göre, Temmuz 2015'e kadar ilk 1.280 başvuru sahibinden 105'i tam, 459'u vatandaşlığa kabul yoluyla vatandaşlık aldı. En az 14 başvuru reddedilmişti.

Reklam

Annan komisyonu 2016'da önemli bir değişiklik kaydetti: yeniden başlatılan NVC başvurusunda artık etnik köken veya din belirtme şartı resmen yoktu. Buna rağmen, bazı durumlarda etnik kimliğe ilişkin ifadelerin kullanılmaya devam ettiğine dair şikâyetler alındı. Daha önce Bengalli olarak kaydolma zorunluluğu güveni zaten zedelemişti.

Komisyonun Rakhine hakkındaki nihai raporunda aktarılan hükümet verilerine göre, yaklaşık 4.000 Müslüman ve 9.000 Kaman vatandaş ya da vatandaşlığa kabul edilmiş vatandaş olarak tanınmıştı. Eyalette vatansız olduğu tahmin edilen bir milyon Müslümanla karşılaştırıldığında 4.000 kişi yaklaşık yüzde 0,4'e karşılık geliyordu. Yaklaşık 10.000 Müslümana NVC verilmişti.

Fortify Rights'ın 2019'da yayımladığı, 102 sayfalık Soykırım Araçları başlıklı rapor, NVC sürecindeki zorlamaları belgeledi. Avustralya'nın bilgilendirme notunda ayrıca BM Özel Raportörü Thomas H. Andrews'un Mart 2021'de vatandaşlığın neredeyse tüm Rohingyalar için erişilemez olduğunu, kayıt dışı ücretlerin yüksek ve kanıt sunma koşullarının ağır olduğunu belirttiği aktarılıyor.

Eksik belgeler aileler için ne anlama geliyor

Hane listelerinde sakinler, adresler ve kişisel bilgiler kayıt altına alınıyor. Kuzey Rakhine'de yetkililer Rohingya hanelerini her yıl denetliyor. Denetimler sırasında evde bulunmayanlar listeden çıkarılma riskiyle karşı karşıya; bu da ikameti kanıtlama imkânlarını zayıflatıyor ve göçmenlik suçlamalarıyla tutuklanma riskini artırıyor.

Çocuklar daha yaşamlarının ilk anlarından itibaren zorluklarla karşılaşıyor. Avustralya'nın bilgilendirme notunda, doğum belgesi edinmeye getirilen kısıtlamalar ve Ocak 2016'da yeni doğan Rohingyaları hane listelerine eklemek için başlatılan ağır süreç anlatılıyor. Belgesi olmayan ebeveynler, çocukları için kayıt belgesi almakta zorlanabiliyor.

Kimlik belgeleri, okula kayıt, sağlık hizmetleri, elektrik ve suya erişim, evlilik izni ve seyahat izni için hane kaydı gerekiyor. Bu nedenle kayıttaki tek bir eksiklik, ailenin yaşamının birçok alanını aynı anda etkileyebiliyor.

Annan komisyonu 2017'de yaklaşık 120.000 kişinin yerinden edilme kamplarında yaşamaya devam ettiğini ve çoğunun tamamen dış yardıma bağlı olduğunu tahmin etti. Bazılarının geçerli vatandaşlık belgeleri vardı. Hareket kısıtlamaları, Rakhine'deki Müslüman işletmelerin ve işçilerin ekonomiye özgürce katılmasını engelliyordu.

Komisyon, vatandaşlık, din veya etnik köken farkı gözetmeksizin eğitime, sağlık hizmetlerine ve geçim kaynaklarına erişim çağrısı yaptı. Önerilerinde hareket özgürlüğünü doğrudan hizmetlere erişimle ilişkilendirdi: Bir kişinin okula gitmesine veya tedavi görmesine izin verilmesi, oraya seyahat edemediği sürece pratikte sınırlı bir değer taşıyor.

Mülteciler Bangladeş'ten seslerini duyurmaya çalıştı

Arakan Rohingya Barış ve İnsan Hakları Derneği, mülteci kamplarında seçmen kaydı ve oy kullanma düzenlemeleri yapılması talebiyle 3 Mayıs 2020'de Myanmar Birlik Seçim Komisyonu'na yazdı.

Reklam

Komisyon 2 Temmuz'da, yurt dışındaki Myanmar vatandaşlarının 8 Kasım seçimleri için erken oy kullanabileceğini duyurdu. Fortify Rights, uygunluğun belirlenmesinde mevcut kimlik kayıtlarının ve diğer kanıtların kullanılmasını önererek hükümetten Rohingya mültecilere de seçimlere katılma hakkı tanımasını istedi.

Fortify Rights'ın üst yöneticisi Matthew Smith, kuruluşun Temmuz 2020 tarihli çağrısında, seçimden önce gerekli düzenlemelerin yapılabileceğini savundu:

Rohingyalar geçmiş seçimlerde oy kullandı ve kasım ayında da oy kullanma hakkına sahip olmalılar. Kitlesel olarak gıyaben oy kullanmak mümkün. Hükümetin yaklaşan seçimlerin özgür ve adil olmasını sağlaması için yeterli zamanı var.

Fortify Rights, Afganistan'ın 2004'teki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Pakistan ve İran'da oy kullanan yaklaşık 850.000 Afgan mülteciyi örnek gösterdi. Rohingyaların seçimlere katılmasını ve vatandaşlıklarının iade edilmesini desteklemek için hane listelerinin, önceki kimlik kartlarının, BM belgelerinin ve tanıklıkların kullanılmasını önerdi.

Kuruluş, Ocak-Haziran 2020 arasında 17'si kadın olmak üzere 29 Rohingya mülteciyle görüştü. Görüşülenlerin birkaçı NVC sürecini geri dönüşün önündeki engellerden biri olarak tanımladı. Aslen Maungdaw ilçesinden olan 40 yaşındaki bir kadın itirazını şöyle açıkladı:

Orada NVC'yi kabul etmeye zorlandığımız sürece geri dönmeyeceğiz. NVC'yi kabul edersek Bangladeşli oluruz.

Kadının sözleri, doğrulama sürecinin Myanmar'da tanınmayı yeniden tesis etmek yerine yabancı statüsünü resmileştireceği yönündeki korkuyu yansıtıyor. Mülteciler, eve dönmenin yanı sıra ülkede güvence altına alınmış yasal bir statü arıyordu.

Reform önerileri vatandaşlıkla güvenliği ilişkilendiriyor

Uluslararası Adalet Divanı'ndan ayrı bir hukuk kuruluşu olan Uluslararası Hukukçular Komisyonu, Myanmar'da Vatandaşlık Hukuku ve İnsan Hakları: Hukuk Reformu Neden Acil ve Mümkün başlıklı bilgilendirme notunda sorunun daha geniş boyutunu inceledi. Komisyon, 2014 nüfus sayımında kayda geçirilen kişilerin yüzde 25'inden fazlasının yasal kimliğe sahip olmadığını belirtti.

Komisyonun vatandaşlık reformu konulu bilgilendirme notu; mevzuatta değişiklik yapılmasını, siyasi katılım için anayasal güvenceler getirilmesini ve ırk ya da etnik kökene dayalı ayrımcılığa karşı geçici önlemler alınmasını önerdi. 2008 Anayasası'nın 347. maddesi herkese hukuk önünde eşitlik güvencesi verirken diğer bazı hükümler sağlık ve eğitim dahil belirli hakları vatandaşlara tanıyor.

Annan komisyonu, etnik kökenle vatandaşlık arasındaki bağın gözden geçirilmesini, vatandaşlık kategorileri arasındaki ayrımların kaldırılmasını ve vatansız daimi ikamet sahiplerinin vatandaşlık edinmesini sağlayacak yollar oluşturulmasını önerdi. Komisyon ayrıca şeffaf, gönüllü ve açık bir takvime bağlı doğrulama süreci çağrısı yaptı. Bu önerilerde reformların tamamlanması için bağlayıcı bir takvim belirlenmedi.

Reklam

Uluslararası hukuk alanındaki girişimler ek bir koruma katmanı sağladı. Uluslararası Adalet Divanı, Gambiya'nın açtığı soykırım davasında 23 Ocak 2020'de oybirliğiyle geçici tedbir kararı verdi. Myanmar'ın soykırım eylemlerini önlemesi, kanıtları koruması ve karara uyumu önce Mayıs 2020'de, ardından dava süresince her altı ayda bir raporlaması gerekiyordu.

Shwe Maung, insani yardımın, hesap verebilirliğin ve mültecilerin geri dönüşünün siyasi katılımla birlikte ele alınması gerektiğini savunuyor. Ayrımcılığa yer vermeyen vatandaşlık güvenceleri, sivillerin güvenliği ve Rohingyaların gelecekleriyle ilgili kararlara anlamlı biçimde katılabilmesi çağrısı yapıyor. Birbirleriyle savaşmalarına rağmen hem ordunun hem de Arakan Ordusu'nun Rohingyaları dışlayan politikaları olduğunu da belirtiyor.

Pratik talepler birbiriyle bağlantılı: güvenilir belgeler, eşit vatandaşlık, hareket izni, hizmetlere erişim ve temsilcileri seçebilme hakkı. Bunlardan yalnızca birini sağlamak, diğer kısıtlamaları sürdürmek, gündelik yaşamın büyük bölümünü yetkililerin takdirine bırakır.

Öne Çıkanlar

  • 1982 Vatandaşlık Yasası'nın 6. maddesi mevcut vatandaşlığı korudu, ancak belge uygulamaları çok sayıda Rohingyanın fiilen tanınmamasına yol açtı.
  • Beyaz kartlar 2010 seçimlerine katılmayı sağladı; kartların iptali, Rohingyaların çoğunun 2015'te dışlanmasına katkıda bulundu.
  • Ulusal Doğrulama Kartları, vatandaşlık güvencesi vermeden bir inceleme sürecine giriş olanağı sundu.
  • Kimlik ve hane kayıtlarının eksikliği eğitimi, sağlık hizmetlerini, istihdamı ve hareket özgürlüğünü kısıtlıyor.
  • Rohingya mülteciler, 2020 seçimleri öncesinde Bangladeş'te oy kullanma düzenlemeleri yapılmasını istedi.
  • Hukuk ve danışma kuruluşları vatandaşlık reformu, hizmetlere eşit erişim ve siyasi katılımın güçlendirilmesi önerilerinde bulundu.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir