Yedi yıllık yargı süreci kritik bir aşamaya ulaşıyor
Uluslararası Adalet Divanı, Myanmar'ın Rohingyalara yönelik muamelesinde 1948 Soykırım Sözleşmesi'ni ihlal edip etmediğine ilişkin kararını 19 Kasım 2026'da açıklayacak. Karar, Gambiya'nın davayı açmasından yedi yıl, askeri bir operasyonun 740 binden fazla Rohingyayı Bangladeş'e sürmesinden ise dokuz yılı aşkın süre sonra verilecek.
İçindekiler
- Yedi yıllık yargı süreci kritik bir aşamaya ulaşıyor
- Myanmar'ı mahkeme önüne getiren neydi?
- Gambiya davayı neden açabildi?
- Yargıçlar soykırım işlendiğine nasıl karar veriyor?
- Mağdurların ifadeleri ve cinsel şiddet davanın merkezinde
- Hangi koruma ve tazminatlar talep ediliyor?
- Karar neden hemen geri dönüşü sağlayamaz?
- Kamp yaşamı bekleyişi daha da zorlaştırıyor
- Uygulama siyasi baskılarla karşı karşıya
- Davaya yön veren tarihler
- Öne Çıkan Noktalar
Mahkemenin resmî dava kaydında halka açık duruşmanın Lahey'deki Barış Sarayı'nda yerel saatle 10.00'da, yani GMT 09.00'da yapılacağı belirtiliyor. Kararı, taraflar açısından bağlayıcı olacak ve temyiz edilemeyecek hükmü Uluslararası Adalet Divanı Başkanı Yargıç Yuji Iwasawa'nın okuması bekleniyor.
Bangladeş'te yaşayan yaklaşık 1,2 milyon Rohingya mülteci için davanın sonucu; yaşadıklarının tanınması, tazminat, haklarının iadesi ve yurtlarına dönebilme olasılığını kapsıyor. Myanmar'da yaklaşık 520 bin Rohingya bulunuyor; burada devam eden çatışmalar ve kısıtlamalar güvenliklerini tehdit etmeyi sürdürüyor.
Yargıçların yanıtlaması gereken birkaç soru var: Myanmar soykırım işledi mi, soykırımı önleme ya da cezalandırma yükümlülüğünü yerine getirmedi mi ve 2020'de verilen koruyucu tedbirlere uydu mu? Gambiya ayrıca tazminat ve yeni ihlallerin önlenmesine yönelik güvenceler talep ediyor.
Karar, Bosna ve Hırvatistan davalarının ardından Uluslararası Adalet Divanı'nın esasa ilişkin karar verdiği üçüncü soykırım davası olacak. Mahkemenin gerekçesi, İsrail'in Gazze'de soykırım işlediğini öne süren ve İsrail'in reddettiği Güney Afrika davası da dahil olmak üzere diğer süreçlere yön verebilir. Ancak Rohingya mağdurları öncelikle kendi ailelerine ve topluluklarına ne olduğuna yanıt arıyor.
Myanmar'ı mahkeme önüne getiren neydi?
Myanmar ordusu, Arakan Rohingya Kurtuluş Ordusu'nun (ARSA) güvenlik noktalarına yönelik saldırılarının ardından 25 Ağustos 2017'de Rakhine eyaletinin kuzeyinde operasyon başlattı. Mahkemeye sunulan iddialar, 2016'da başlayan ve Ağustos 2017'de tırmanan operasyonlarla ilgili.
Hayatta kalanlar cinayetleri, tecavüzleri ve köylerin tamamen yakılmasını anlattı. Birleşmiş Milletler'in 2018'deki bilgi toplama misyonu, üst düzey askeri komutanların soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları nedeniyle soruşturulmasını gerektirecek yeterli kanıt bulunduğu sonucuna vardı. Myanmar soykırım iddialarını reddederek operasyonlarını silahlı saldırılara yanıt olarak nitelendirdi.
Rohingyalar, köklü biçimde Rakhine eyaletine bağlı, ağırlıklı olarak Müslüman bir etnik azınlık. Myanmar'daki ardışık hükümetler onları Bangladeş'ten gelen göçmenler olarak gördü; 1982 tarihli vatandaşlık yasası ise çoğunu vatandaşlıktan mahrum bıraktı. Hukuken tanınmamaları, mültecilerin güvenli biçimde geri dönme taleplerinin merkezinde yer alıyor.
34 yaşındaki Hasina Khatun, Inn Din katliamında eşini ve erkek kardeşini kaybetti. Şimdi Bangladeş'in Cox's Bazar kentinde, bambu ve plastik örtülerden yapılmış bir barınakta üç oğlunu büyütüyor. Karardan beklentilerini şöyle anlattı:
Bize adalet getirmesini ve yurdumuza dönmemizin önünü açmasını umuyoruz. Myanmar'a onurumuz, güvenliğimiz, vatandaşlığımız ve tüm haklarımızla dönmek istiyoruz.
Gambiya davayı neden açabildi?
Gambiya, 57 üyeli İslam İşbirliği Teşkilatı'nın desteğiyle 11 Kasım 2019'da başvurusunu yaptı. Hem Gambiya hem Myanmar, ülkelere soykırımı önleme ve cezalandırma yükümlülüğü getiren Soykırım Sözleşmesi'ne taraf.
Sözleşme'nin IX. maddesi, taraf devletler arasındaki sözleşmenin yorumlanması ve uygulanmasına ilişkin uyuşmazlıkların, bir devletin soykırımdan sorumluluğu da dahil olmak üzere, Uluslararası Adalet Divanı'na taşınmasına izin veriyor. Gambiya, iddia edilen suçlar çok uzakta işlenmiş olsa da ortak yükümlülüklerin kendisine harekete geçme hakkı verdiğini savundu.
Myanmar, Gambiya'nın İslam İşbirliği Teşkilatı adına hareket ettiğini de öne sürerek bu hakkı sorguladı. Mahkeme 22 Temmuz 2022'de Myanmar'ın ön itirazlarını reddetti, IX. madde uyarınca yargı yetkisine sahip olduğunu teyit etti ve Gambiya'nın başvurusunun kabul edilebilir olduğuna hükmetti.
Bu karar, davanın mahkemenin konuyu görüp göremeyeceğine ilişkin tartışmalardan, iddia edilen ihlallerin incelenmesine geçmesini sağladı. Myanmar'da hükümetin değişmesi yargı sürecini sona erdirmedi. Aung San Suu Kyi, Aralık 2019'da ülkesini bizzat savundu; askeri yönetim ise Şubat 2021'de hükümetini devirdikten sonra savunmayı sürdürdü.
Yargıçlar soykırım işlendiğine nasıl karar veriyor?
Soykırım Sözleşmesi, ulusal, etnik, ırksal ya da dinsel bir grubu, tümüyle veya kısmen yok etme kastının bulunmasını şart koşuyor. Yargıçların hem işlenen eylemleri hem de bu eylemlerin ardındaki amacı incelemesi gerekiyor. Bu özel kast, Myanmar davasındaki temel hukuki ihtilafı oluşturuyor.
Sözleşme, bu kastla işlendiğinde soykırım sayılabilecek beş eylem kategorisi belirliyor:
- Grup üyelerini öldürmek.
- Ciddi bedensel ya da ruhsal zarara yol açmak.
- Grubun fiziksel varlığını tamamen ya da kısmen ortadan kaldırmayı amaçlayan yaşam koşullarını kasten dayatmak.
- Grup içinde doğumları önlemeyi amaçlayan tedbirler uygulamak.
- Çocukları zorla bir gruptan başka bir gruba nakletmek.
Kast, açıklamalar veya emirlerle ortaya konabilir ya da bir davranış örüntüsünden çıkarılabilir. Gambiya, mahkemenin daha önce benimsediği ölçüte dayanıyor: Grubu yok etme kastı, söz konusu eylemlerden makul olarak çıkarılabilecek tek sonuç olmalı.
Gambiya, saldırıların vahşetine ve tekrar eden örüntüsüne, nefret söylemine resmî makamlarca göz yumulmasına ve ihlallerin soruşturulmamasına dikkat çekiyor. Myanmar ise güçlerinin ARSA mensuplarını ve destekçilerini hedef aldığını söylüyor, BM kurumları ve diğer kuruluşlardan gelen kanıtların güvenilirliğine itiraz ediyor ve delillerin soykırım kastını ortaya koymadığını savunuyor.
Yargıçlar soykırımı önleme ve cezalandırma yükümlülüklerini de değerlendirecek. Uluslararası Adalet Divanı 2007'de Sırbistan'ın Srebrenitsa soykırımını önleyemediğine ve cezalandırma yükümlülüklerini yerine getirmediğine hükmetmiş, ancak doğrudan soykırım işlemekten sorumlu olmadığı sonucuna varmıştı. Mahkeme 2015'te Hırvatistan davasındaki soykırım iddialarını reddetmişti.
Mağdurların ifadeleri ve cinsel şiddet davanın merkezinde
Mahkeme, esasa ilişkin duruşmaları 12-29 Ocak 2026'da yaptı; bu süreçte tanıklar ve uzmanlar dinlendi. Rohingya mağdurları, halka kapalı oturumlarda ifade vermek üzere Bangladeş'teki kamplardan yola çıktı.
Gambiya, Min Gyi, Chut Pyin ve Maung Nu adlı üç köye yönelik saldırılara odaklandı. Cinsel şiddetin kampanyanın ayrılmaz bir parçası olduğunu ve cinayetler, ciddi zararlar ve doğumları önlemeye yönelik tedbirlerle birlikte Rohingyaları yok etme kastının kanıtını oluşturduğunu savundu.
Yüzlerce Rohingya mağdurunu temsil eden Legal Action Worldwide'ın kurucusu Antonia Mulvey, kuruluşunun mağdurların anlatımlarında tespit ettiği tekrar eden saldırı sırasını şöyle aktardı:
Köylere yönelik saldırılar hep aynı şekilde gerçekleşti," dedi. "Sivillere saldırıyor, köyleri yakıyor, kadınlarla erkekleri ayırıyor, cinsel şiddet uyguluyor... İnsanlar kaçarken de onları öldürmeye devam ediyorlardı.
Human Rights Watch, 2017'deki bir soruşturmasında 29 tecavüz mağduru da dahil olmak üzere 52 Rohingya kadın ve kız çocuğunun yaşadıklarını belgeledi. Rohingya hakları savunucusu Yasmin Ullah, tartışmalar giderek kararın diğer çatışmalar üzerindeki etkisine odaklanırken bu mağdurların göz ardı edilmemesi çağrısı yaptı.
Gambiya Adalet Bakanı Dawda Jallow da mahkemeye yaptığı sunumda topluluğu merkeze aldı:
Bu dava gerçek insanlarla, gerçek öykülerle ve gerçek bir insan grubuyla ilgili," dedi Jallow. "Myanmar'ın Rohingyaları. Yok edilmek üzere hedef alındılar.
Hangi koruma ve tazminatlar talep ediliyor?
Uluslararası Adalet Divanı 23 Ocak 2020'de Myanmar'a soykırım eylemlerini önleme, ordusunun ve diğer güvenlik güçlerinin bu tür eylemlerde bulunmamasını sağlama, delilleri koruma ve uygulama konusunda düzenli rapor sunma talimatı verdi. Bu kararlar, dava sürerken bağlayıcı koruma yükümlülükleri getirdi.
Human Rights Watch'ın dava bilgilendirme notunda, Myanmar'ın uyum konusunda 12 rapor sunduğu belirtiliyor. Myanmar; cumhurbaşkanlığı talimatlarını, delillerin korunmasını, nefret söylemine karşı tedbirleri, bir soruşturma organı kurulmasını, geri gönderme ve insani yardım tedbirlerini sıraladı. Gambiya bu adımların yeterliliğine itiraz ederek mahkemeden Myanmar'ın yükümlülüklerini yerine getirmediğine hükmetmesini istiyor.
Gambiya'nın talep ettiği tazminatlar maddi ödemelerin ötesine geçiyor. Talepler arasında eski yerleşim yerlerine güvenli ve onurlu biçimde dönüş, mülklerin iadesi ya da yerine yenilerinin verilmesi, ailelerin bir araya getirilmesi, rehabilitasyon, kayıp kişilerin aranması, öldürülenlerin bulunması ve yeniden gömülmesi yer alıyor.
Talepler; ayrımcılığa karşı korunmayı, seyahat özgürlüğünü, çalışma hakkına erişimi ve Rohingya kimliğiyle tanınma hakkını da kapsıyor. Eski hâle döndürmenin mümkün olmadığı durumlarda Gambiya, tazminat veya başka telafi yolları talep ediyor. Myanmar, Gambiya'nın mağdurlar adına tazminat talep etme hakkına sahip olmadığını savunuyor.
Sözleşmenin yorumlanmasına ilişkin sınırlı sorular hakkında görüş bildirmelerine 11 ülkeye izin verildi: Belçika, Kanada, Danimarka, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Fransa, Almanya, İrlanda, Maldivler, Hollanda, Slovenya ve Birleşik Krallık. Bu ülkeler ocak ayındaki esasa ilişkin duruşmalara katılmadı. Birleşik Krallık ve beş ülkenin ortak sunumunda mahkemeye cinsel şiddet, yerinden edilme ve çocuklara verilen zarar dahil tüm olguların değerlendirilmesi çağrısı yapıldı.
Karar neden hemen geri dönüşü sağlayamaz?
Bangladeş Mülteci Yardımı ve Geri Gönderme Komiseri Mohammad Mizanur Rahman, kararın uygulanması ve geri dönüş için ek adımlar atılması gerekeceği uyarısında bulundu:
Geri gönderme, kararın doğrudan sonucu olarak hemen gerçekleşmeyecek. Ancak Rohingyaların elini güçlendirebilir ve geri dönüşleri için uluslararası baskıyı artırabilir.
Yargı süreci devam ederken Rakhine eyaleti büyük ölçüde değişti. Özerklik için mücadele eden Arakan Ordusu, artık eyaletin büyük bölümünü kontrol ediyor. Human Rights Watch, Myanmar ordusunun yanı sıra Arakan Ordusu'nun da Rohingyalara yönelik hukuka aykırı asker alımı, cinayet, zorla çalıştırma ve keyfî gözaltı dahil ihlallerini aktarıyor.
Myanmar ordusu Rohingya erkeklerini zorunlu askerliğe aldı. Rohingya silahlı grupları ise 2024'te Arakan Ordusu'na karşı Myanmar ordusunun yanında savaştı. Bu gelişmeler topluluklar arasındaki ilişkileri zedeledi ve geri dönüş müzakerelerini karmaşıklaştırdı. Uluslararası Kriz Grubu'ndan Thomas Kean, Bangladeş'e geri gönderme, güvenlik, ticaret ve yardım konularında Arakan Ordusu'yla diyaloğu sürdürmesi çağrısında bulundu.
ACLED'in Asya-Pasifik kıdemli analisti Su Mon, 2024'te Rakhine'deki koşulları şöyle anlattı:
Bu koşullar, Rohingya mültecilerin güvenli, gönüllü ve onurlu biçimde geri dönmesini engelliyor. Rakhine eyaletindeki tüm topluluklar ciddi gıda güvencesizliği, yardıma erişememe, ekonomik çöküş ve aralıksız çatışmayla karşı karşıya.
Kamp yaşamı bekleyişi daha da zorlaştırıyor
Bangladeş, mültecilerin hareket özgürlüğünü ve kayıtlı istihdama erişimini kısıtlıyor; birçok aile insani yardıma bağımlı kalıyor. BM mülteci kuruluşunun bir araştırmasına göre dış yardımlardaki kesintiler kayıt, hukuki yardım, sağlık hizmetleri, eğitim ve çocuk koruma hizmetlerini zayıflattı.
Kamplarda insani yardım kuruluşlarıyla çalışan 25 yaşındaki Nurul Amin, yerinden edilmenin duygusal bedelini şöyle anlattı:
Günün 24 saati depresyon içindeyiz. Sanki dünyamızı kaybetmişiz, sanki dünya bizi terk etmiş gibi.
Bazı mülteciler deniz yoluyla Malezya ve Endonezya'ya ulaşmaya çalışıyor. UNHCR, 2022'den bu yana denizde 3 bin 135 kişinin öldüğünü ya da kaybolduğunu, kayıtlardaki en ölümcül yıl olan 2025'te ise 900 kişinin yaşamını yitirdiğini tahmin ediyor.
Rohingya Birleşik Konseyi'nin ilk başkanı Sayed Ullah, mültecilerin kararı Jamtholi kampında büyük bir ekranda izlemeyi planladığını söyledi. Mülteci Nur Kamal, gündelik yaşamda hemen bir değişiklik beklemese de kararı beklediğini belirtti.
Free Rohingya Coalition'ın kurucu ortağı Nay San Lwin, adaletin tanınma, haklar ve güvenli bir geleceğin birleşimi olduğunu söyledi:
Bizim için anlamlı adalet, yalnızca bir mahkeme kararı demek değil," dedi. "Kimliğimizin tanınması, haklarımızın iadesi, her mağdur için adalet ve vatanımıza güvenle dönüp hayatımızı yeniden kurma, barış ve onur içinde yaşama fırsatı demek.
Uygulama siyasi baskılarla karşı karşıya
Uluslararası Adalet Divanı devletler arasındaki uyuşmazlıkları çözüme kavuşturuyor. Mahkemenin bir polis gücü ya da kararlarını uygulamaya koyacak bağımsız bir mekanizması yok. Myanmar karara uymazsa Gambiya, BM Şartı'nın 94. maddesi uyarınca BM Güvenlik Konseyi'nden harekete geçmesini isteyebilir. Konsey bu takdire bağlı yaptırım yetkisini şimdiye kadar hiç kullanmadı; daimi üyelerden herhangi biri de adımı veto edebilir.
Karar, ABD'nin Uluslararası Adalet Divanı yargıçlarına olası yaptırımlar uygulayabileceğine ilişkin uyarıların gölgesinde yaklaşıyor. ABD'nin BM Büyükelçisi Mike Waltz, davanın daha sonra Amerikalı ya da müttefik askerlerine de uygulanabilecek bir soykırım ölçütü oluşturmayı amaçladığını öne sürdü. Yargıçların olası yaptırımlara karşı mal varlıklarını koruma konusunda tavsiye aradığı bildirildi. Bu karara yönelik olası yaptırım yanıtı henüz netleşmedi.
Washington, daha önce Dışişleri Bakanı Antony Blinken döneminde Myanmar'ın Rohingyalara karşı soykırım işlediği sonucuna varmıştı. Bugünkü siyasi itirazlar, mahkemenin kastı nasıl değerlendireceğine ve bu gerekçenin diğer davaları, özellikle de Güney Afrika'nın İsrail'e karşı yürüttüğü süreci nasıl etkileyebileceğine odaklanıyor.
Ayrı ceza davaları, bireysel sorumluluğun belirlenmesini amaçlıyor. Uluslararası Ceza Mahkemesi savcısı, iddia edilen sınır dışı etme ve zulüm suçları nedeniyle Kasım 2024'te Min Aung Hlaing hakkında tutuklama emri çıkarılmasını talep etti; Human Rights Watch'ın 3 Kasım tarihli bilgilendirme notu yayımlandığında yargıçlar bu talep hakkında kamuya açık bir karar vermemişti. Arjantin, yurtdışında işlenen belirli ağır suçların yargılanmasına imkân tanıyan evrensel yargı yetkisi kapsamında Şubat 2025'te 25 kişi hakkında tutuklama emri çıkardı. Ullah ayrıca Themis Indonesia'nın temsil ettiği ve Myanmar Accountability Project'in destek verdiği Endonezya'daki Rohingya girişiminin baş şikâyetçisi.
Davaya yön veren tarihler
Yargı süreci, hükümet değişikliklerini, geçici koruma kararlarını ve yıllar süren yazılı hukuki savunmaları kapsıyor. Önemli dönüm noktaları şöyle:
- 25 Ağustos 2017: Myanmar, güvenlik noktalarına yönelik saldırıların ardından Rakhine'nin kuzeyinde operasyon başlatıyor; sonrasında çok sayıda kişi Bangladeş'e kaçıyor.
- 27 Ağustos 2018: BM soruşturmacıları, üst düzey askeri komutanların soykırım ve diğer uluslararası suçlar nedeniyle soruşturulması ve yargılanması çağrısı yapıyor.
- 11 Kasım 2019: Gambiya, Uluslararası Adalet Divanı'na başvurusunu sunuyor.
- 23 Ocak 2020: Mahkeme koruyucu tedbirler ve delillerin korunması yönünde karar veriyor.
- 1 Şubat 2021: Myanmar ordusu sivil hükümeti deviriyor.
- 22 Temmuz 2022: Mahkeme Myanmar'ın ön itirazlarını reddediyor.
- Temmuz 2024 ve Temmuz 2025: Mahkeme, davaya müdahil ülkelerin sayısını toplam 11'e çıkaran başvuruları kabul ediyor.
- 12-29 Ocak 2026: Yargıçlar esasa ilişkin savunmaları dinliyor; tanık ve uzmanların ifadelerini alıyor.
- 19 Kasım 2026: Mahkemenin, Lahey'de saat 10.00'da kararını açıklaması planlanıyor.
Bir sonraki adım, yargıçların Myanmar'ın sorumluluğu ve emredilecek telafi yolları hakkındaki kararı olacak. Mülteciler açısından uygulamadaki asıl ölçüt ise hükümetlerin kararı korumaya, hakların iadesine ve güvenli dönüşe imkân veren koşullara dönüştürüp dönüştürmeyeceği olacak.
Öne Çıkan Noktalar
- Uluslararası Adalet Divanı, 19 Kasım'da Myanmar'ın Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülükleri hakkında karar verecek.
- Dava devlet sorumluluğuyla ilgili; ayrı süreçlerde bireylerin hesap vermesi talep ediliyor.
- Soykırım kastı, cinsel şiddet ve askeri davranış örüntüleri davanın temel meseleleri arasında.
- Gambiya tazminat, güvenli dönüş, mülklerin iadesi ve yeni ihlallere karşı güvence talep ediyor.
- Yaklaşık 1,2 milyon Rohingya mülteci Bangladeş'te kalırken Rakhine'de çatışmalar sürüyor.
- Karar bağlayıcı olacak ve temyiz edilemeyecek; ancak uygulanması için ek adımlar atılması gerekecek.






