Yeni gelenler eve dönüşün risklerini ortaya koyuyor
2024’ün başından bu yana 154.000’den fazla Rohingyanın Bangladeş’e geçtiği bildirilirken, hâlihazırda burada yaşayan mültecilerin geri dönüşünü düzenleme çalışmaları sürüyor. Myanmar Bağımsız Soruşturma Mekanizması’nın (IIMM) başındaki Nicholas Koumjian, Arakan Eyaleti’nde sivillere yönelik şiddetin devam etmesinin, vahşet sona ermeden ve hesap verebilirlik konusunda ilerleme sağlanmadan güvenli ve sürdürülebilir geri dönüşü imkânsız kıldığını belirtti.
İçindekiler
- Yeni gelenler eve dönüşün risklerini ortaya koyuyor
- Bangladeş’teki görüşmelerde adalet talepleri öne çıktı
- Yerinden edilme rakamları art arda gelen kaçış dalgalarını gösteriyor
- Sınır üzerindeki kontrol koruma sağlamadı
- Zorla çalıştırma iddiaları reddediliyor
- Açlık, güvenliği hayatta kalmaktan ayrı düşünmeyi imkânsız kılıyor
- Soruşturmacılar farklı topluluklara karşı işlenen suçları inceliyor
- Toprak gaspları, hesap verebilirliği geri dönüşe bağlıyor
- Farklı mahkemeler farklı sorumlulukları ele alıyor
- Önemli Noktalar
Uyarı, Myanmar ordusu ile Arakan Ordusu arasındaki çatışmalardan daha fazlasını kapsıyor. Soruşturmacılar köylerin yakılması, cinayetler, işkence ve tecavüz iddialarını incelerken mülteciler hareket kısıtlamalarını, zorla çalıştırmayı, gıdaya ve tıbbi bakıma erişememeyi anlatıyor. Bangladeş’te yerinden edilmiş Rohingya nüfusunun yaklaşık 1,2 milyon olduğu tahmin ediliyor.
IIMM, Ağustos 2025 tarihli açıklamasında, önceki 18 ayda yaklaşık 150.000 Rohingyanın Bangladeş’e kaçtığını bildirdi. Mekanizma, Rohingyalara, etnik Arakanlılara ve diğer sivillere karşı işlenen suçlara yönelik yeni soruşturmalar başlattığını, ayrıca ordunun 2017’deki operasyonlarının ardından Rohingya topraklarına el konulmasına ilişkin çalışmalar yürüttüğünü duyurdu.
Yargı süreçlerinde kullanılmak üzere kanıt toplamak ve hazırlamakla görevli mekanizmanın başındaki Koumjian, geri dönüş için gereken koşulları şöyle anlattı:
Bangladeş’e zorla yerinden edilen bir milyondan fazla Rohingya, kendilerine yönelik şiddet sona erene ve failler adalet önüne çıkarılana kadar Myanmar’a güvenli ve sürdürülebilir biçimde geri dönemeyecek.
Koumjian’ın açıklaması, çoğu zaman ayrı ele alınan üç sorunu bir araya getiriyor: sivillerin acil güvenliği, Myanmar’da olağan yaşamın yeniden kurulabilmesi ve insanları evlerinden kaçıran suçlar için hesap verebilirlik. Bölgesel kontrolün değişmesi bu sorunların hiçbirini tek başına çözmüyor.
Bangladeş’teki görüşmelerde adalet talepleri öne çıktı
Ekim ayında gerçekleştiği bildirilen bir ziyarette Koumjian’ın Bangladeşli yetkililerle, aralarında İçişleri Bakanı Salahuddin Ahmed, Afet Yönetimi ve Yardım Bakanı Asadul Habib Dulu ile Dışişlerinden Sorumlu Devlet Bakanı Humayun Kabir’in de bulunduğu isimlerle görüştüğü aktarılıyor. Haberlere göre Koumjian ayrıca Cox’s Bazar’da 200’den fazla Rohingya ve diğer yerinden edilmiş toplulukların mensuplarıyla bir araya geldi.
Tarihi ayrıca belirtilen bir haberde, Koumjian’ın Dulu ile görüşmesinin 5 Ekim 2026’da bakanın sekreterlik ofisinde yapıldığı kaydediliyor. Dulu, Rohingyalara karşı işlenen insanlığa karşı suçlar için adalet çağrısında bulunarak IIMM’den haklarının iadesine yardımcı olmasını ve sürdürülebilir geri dönüşü desteklemesini istedi. Bu haberde 2024’ün başından bu yana gelenlerin sayısının 154.000’i aştığı bilgisi Koumjian’a atfediliyor.
Ekim ayındaki ziyaretin kronolojisi tam olarak net değil. Bir haberde, altı gün süren ziyaretin yılı belirtilmeden 12 Ekim’de sona erdiği söylenirken bir diğerinde Dulu ile görüşme açıkça 5 Ekim 2026 tarihine yerleştiriliyor. Bu bilgiler tutarlı bir takvimi ortaya koymuyor ve IIMM’nin ayrıca belgelendirdiği Ocak 2025 ziyaretiyle karıştırılmamalı.
IIMM, ocak ayındaki ziyarete ilişkin açıklamasında, Koumjian’ın 24 Ocak 2025’te Bangladeş’teki beş günlük ziyaretini tamamladığını doğruladı. Koumjian ziyaret sırasında 100’den fazla Rohingya aktivisti ve topluluk temsilcisiyle görüştü. Görüştüğü yetkililer arasında Başdanışman’ın Rohingya meselelerinden sorumlu temsilcisi Khalilur Rahman, Dışişleri Danışmanı Md. Touhid Hossain, İçişleri Danışmanı Korgeneral Md. Jahangir Alam Chowdhury ve Bangladeş Sınır Muhafızları Genel Müdürü Tümgeneral Mohammad Ashrafuzzaman Siddiqui yer aldı.
Yerinden edilme rakamları art arda gelen kaçış dalgalarını gösteriyor
Bildirilen geliş sayıları, tarihe ve kapsanan döneme göre değişiyor. Şubat 2025’te Bangladeş hükümetinin tahminleri, 2023 sonundan bu yana ülkeye gelenlerin sayısını 65.000’in üzerinde gösterirken diğer tahminler 80.000’e kadar çıkıyordu. Ağustos ayında IIMM, 18 ayda yaklaşık 150.000 kişinin geldiğini bildirdi. Uluslararası Af Örgütü’nün eylül ayında yayımladığı değerlendirmede ise 20 ayda 150.000’den fazla kişinin geldiği belirtildi.
2024’ün başından itibaren gelenlerin sayısının 154.000’i aştığı yönündeki daha yeni rakam, bu dönemi kapsıyor. Bu toplamlar yerinden edilmenin sürdüğünü gösterse de farklı zaman aralıkları ve tahmin yöntemleri artış hızının kesin olarak hesaplanmasını engelliyor. Mülteci nüfusuna ilişkin 1,2 milyonluk tahmin de kesin bir kayıt sayısı olarak değerlendirilmemeli.
Önemli gelişmelerin sıralaması, insanlar kaçmaya devam ederken geri dönüş görüşmelerinin neden sürdüğünü anlamaya yardımcı oluyor:
- 2017: IIMM’ye göre ordunun temizlik operasyonları yaklaşık 750.000 Rohingyanın Bangladeş’e kaçmasına yol açtı.
- Kasım 2023: Arakan Ordusu, Myanmar ordusunu Arakan’ın kuzeyinin büyük bölümünden çıkaran bir saldırı başlattı.
- 2024: Arakan Ordusu Buthidaung ve Maungdaw ilçelerini ele geçirdi; haberlerde her iki tarafın da Rohingyaları zorla askere aldığı aktarıldı.
- Kasım 2024: Uluslararası Ceza Mahkemesi savcısı, askeri komutan Min Aung Hlaing hakkında tutuklama emri çıkarılmasını talep etti.
- 24 Ocak 2025: Koumjian, soruşturmalar ve hesap verebilirlik konularına odaklanan, belgelendirilmiş Bangladeş ziyaretini tamamladı.
- 24-25 Ağustos 2025: Bangladeş, eylül sonunda yapılması planlanan BM konferansı öncesinde Cox’s Bazar’da Rohingya meselesine ilişkin bir diyaloga ev sahipliği yaptı.
Sınır üzerindeki kontrol koruma sağlamadı
Uluslararası Af Örgütü’ne göre Arakan Ordusu, Arakan’ın kuzeyini ve Myanmar’ın Bangladeş’le olan sınırının tamamını kontrol ediyor. Myanmar ordusu ise yardım ve ulaşım açısından önemli bir güzergâh olan eyalet başkenti Sittwe’yi elinde tutuyor. Bu bölünmüş topraklarda Rohingya ve etnik Arakanlı siviller çatışmalara, kısıtlamalara ve saldırılara maruz kalmaya devam ediyor.
Uluslararası Af Örgütü’nün eylül ayındaki geri dönüş değerlendirmesi, önceki yıl içinde Bangladeş’e ulaşmış 15 Rohingya mülteciyle yapılan görüşmelere dayanıyor. Görüşülenler arasında Temmuz 2025’te gelenler de bulunuyordu. Örgüt ayrıca Arakan Ordusu’nun siyasi kanadı Arakan Birleşik Birliği’nin ve insani yardım koordinasyon ofisinin temsilcilerine danıştı.
Mülteciler keyfî gözaltı, zorla çalıştırma, balık tutma ve seyahat kısıtlamaları ile sağlık hizmetlerine, eğitime ve yardıma yetersiz erişim iddialarını dile getirdi. Uluslararası Af Örgütü ayrıca ordunun Sittwe üzerinden yardım ulaşmasını engellediğini ve ölümcül hava saldırıları düzenlediğini aktardı. Eylül ayının başlarında gerçekleştiği bildirilen bir saldırıda, etnik Arakanlı en az 19 öğrenci uyurken öldürüldü.
Uluslararası Af Örgütü’nün Myanmar araştırmacısı Joe Freeman, koşulların güvenli geri dönüşe elverişli olmadığını söyledi:
Myanmar’ın kuzeyindeki Arakan Eyaleti’nde mevcut koşullar, Rohingyaların güvenle geri dönebilmesi için gereken seviyenin çok uzağında.
Dolayısıyla risk, sınırı geçmekle bitmiyor. Geri dönenlerin yaşadıkları yerlerde korunmaya, hizmetlere erişmeye, baskı görmeden hareket edebilmeye ve çalışabilmeye ihtiyacı olacak. Mültecilerin anlattıkları, insanların yakın zamanda kaçtığı yerlerde bu koşulların bulunmadığına işaret ediyor.
Zorla çalıştırma iddiaları reddediliyor
Temmuz 2025’te ailesiyle birlikte kaçan 60 yaşındaki bir Rohingya erkeği, Uluslararası Af Örgütü’ne Buthidaung’daki bir yerinden edilme kampında yaşayanların inşaat malzemelerini Arakan Ordusu kontrol noktalarına taşımak zorunda bırakıldığını söyledi. Çocuklarının bu işi 10’dan fazla kez yaptığını, reddedenlerin ise dövüldüğünü anlattı.
Görüşülen diğer kişiler çatışmaların ardından cesetlerin ve enkazın zorunlu olarak temizletildiğini, hanelerden işçi sağlamalarının istendiğini ve çocukların da dahil olduğu gece nöbetleri talep edildiğini aktardı. Ocak 2025’te Bangladeş’e gelen bir kadın, 10 yaşındaki erkek çocukların bile nöbet tutmaya zorlandığını öne sürdü.
Arakan Ordusu sivilleri zorla çalıştırdığı iddialarını reddetti. Temsilcileri, bazı işlerin mahkûmlara veya savaş esirlerine verildiğini, enkaz temizleme çalışmalarının ise topluluğun gönüllü çalışmaları olduğunu söyledi. Bu ayrım önemli: Zorla çalıştırma, kişinin gönüllü olarak kabul etmediği bir işi ceza tehdidi altında yapmaya mecbur bırakılması anlamına gelir.
Hareket kısıtlamaları da tartışma konusu oldu. Uluslararası Af Örgütü, mültecilerin izin alma zorunluluğuna ilişkin anlatımlarıyla örtüşen seyahat belgeleri elde etti. Arakan Ordusu temsilcileri, seyahat izni için 2.000 ila 3.000 kyat ücret alındığını kabul etti; ancak kısıtlamaların Rohingyalara karşı ayrımcılık amacı taşımadığını savunarak güvenlik önlemlerinin etnik Arakanlı topluluklara da uygulandığını söyledi.
Rohingya görüşmeciler ise balık tutma yasakları, kısa süreli seyahat izinleri ve geçimlerini sağlamaya çalıştıkları için cezalandırılma dahil farklı bir deneyim anlattı. Bunlar, Arakan Ordusu’nun itiraz ettiği iddialar; mahkeme bulguları değil.
Açlık, güvenliği hayatta kalmaktan ayrı düşünmeyi imkânsız kılıyor
Dünya Gıda Programı, Ağustos 2025’te Arakan’ın merkezindeki ailelerin yüzde 57’sinin temel gıda ihtiyaçlarını karşılayamadığını bildirdi. Aralık 2024’te bu oran yüzde 33’tü. Bu, 24 yüzde puanlık ya da önceki orana kıyasla yaklaşık yüzde 73’lük bir artış anlamına geliyor.
Bu rakamlar, birçok Rohingyanın geri döneceği kuzey ilçelerini değil, Arakan’ın merkezini kapsıyor. Kuruluş, uluslararası örgütlerin faaliyet göstermediği Arakan’ın kuzeyindeki koşulların muhtemelen daha kötü olduğu uyarısında bulundu. Bu değerlendirme kuzey için ölçülmüş bir oran sunmuyor, ancak insani yardıma erişimin sınırlarını ortaya koyuyor.
Uluslararası Af Örgütü’nün görüştüğü mülteciler seyrek yemek yediklerini, güvenli olmayan su içtiklerini, ilaç ve eğitim imkânlarına erişimlerini kaybettiklerini anlattı. Balık tutma ve hareket kısıtlamaları, bazı malzemelere erişim sürse bile gıda kıtlığından kurtulmayı zorlaştırabilir.
Geçici lider Muhammad Yunus yönetiminde Bangladeş’in Rohingya meselelerinden sorumlu temsilcisi Khalilur Rahman, Şubat 2025’te insani yardım ve geçim desteği için şiddetin sona ermesi, yardım sağlayanların ve yardıma ihtiyaç duyanların serbestçe erişim kurabilmesi gerektiğini söyledi. Rahman’ın yaklaşımı, Arakan’daki yardımı gönüllü geri dönüş için gereken koşullarla ilişkilendiriyor ve geri dönüşü korumanın yerine koymuyor.
Soruşturmacılar farklı topluluklara karşı işlenen suçları inceliyor
IIMM, Myanmar’da 2011’den bu yana işlenen en ağır uluslararası suçlara ve diğer ihlallere ilişkin kanıtları toplamak, korumak ve incelemek üzere 2018’de BM İnsan Hakları Konseyi tarafından kuruldu. Mekanizma Ağustos 2019’da faaliyetlerine başladı. Görevi, kanıt ve analizleri ulusal, bölgesel ve uluslararası yargı mercilerinin kullanımına hazırlamayı da kapsıyor.
Mekanizma bir mahkeme değil ve kendi başına mahkûmiyet kararı vermiyor. Görevi, savcıların ve hâkimlerin iddia edilen suçları ve bireysel sorumluluğu değerlendirebilmesi için kanıtları düzenlemek. Yakın zamanda yerinden edilmiş kişilerin anlatımları, ordunun 2017’deki operasyonlarına ilişkin soruşturmaların yanı sıra yeni olayların belgelenmesine de yardımcı olabilir.
Koumjian, ocak ayındaki ziyareti sırasında mekanizmanın çalışmalarının tek bir silahlı güç ya da toplulukla sınırlı olmadığını açıkça belirtti:
Mekanizmanın Myanmar’da etnik kökeni, dini veya siyasi görüşü ne olursa olsun, ağır uluslararası suçların tüm faillerini soruşturduğunu vurgulamak isterim. Buna devlet dışı aktörler tarafından işlenen suçlar da dahildir.
Bu görev, Myanmar ordusunun yanı sıra Arakan Ordusu’na yöneltilen iddialar bakımından da önem taşıyor. Şubat 2025’te yayımlanan haberlerde her iki tarafın da zorla askere alma uyguladığı aktarıldı. Maungdaw’dan 21 yaşındaki mülteci Roshid Ahmad, kaçırılan Rohingya gençlerinin kaybolduğunu söyledi. Bu tür iddiaların soruşturulması, herhangi bir kişinin sorumluluğu hakkında peşin hüküm verildiği anlamına gelmiyor.
Toprak gaspları, hesap verebilirliği geri dönüşe bağlıyor
IIMM, ağustos ayındaki açıklamasında Rohingyaların 2017’deki toprak ve mülklerinin tahrip edilmesi ve ellerinden alınmasına yönelik ayrı bir soruşturma yürütüldüğünü bildirdi. Soruşturmacılar, yetkililerin güvenlik üsleri kurmak için el koyduğu topraklara odaklanıyordu.
Bu çalışma, geri dönüşün önündeki pratik bir engeli ele alıyor: Yerinden edilen insanlar gerçek evlerine ve topluluklarına dönebilecek mi? Çatışmalar sona erse bile yıkılmış köyler ya da işgal edilmiş topraklar ailelerin daha önce yaşadıkları yerde hayatlarını yeniden kurmalarını önleyebilir.
Koumjian, mülkiyet soruşturmasının yerinden edilme deneyimi açısından neden önemli olduğunu şöyle açıkladı:
Topraklarının ve mülklerinin kaybı Rohingya topluluklarının sosyal ve kültürel dokusunu yok etti; yaşadıkları kaybın kalıcı bir parçası olmaya devam ediyor.
Mekanizma, bulgularının ilerideki yargı süreçlerinde tazminatlarla ilgili olabileceğini bildirdi. Tazminat, mahkemenin yetkisine bağlı olarak zararın karşılanmasını amaçlayan; maddi ödeme veya mülkün iadesini de içerebilecek önlemlerdir. Herhangi bir özel çözüm ya da takvim açıklanmadı.
Hukuken tanınmak da çözüme kavuşmamış bir başka koşul. Rohingya aktivisti Htway Lwin, geri dönüşün insanları yalnızca sınırın ötesine taşımakla kalmaması, yeniden vatansız ve mülksüz bırakılmalarını da önlemesi gerektiğini savundu. Uluslararası Af Örgütü ayrıca 2 Eylül tarihli bir BM insan hakları raporuna atıfta bulunarak önceki hükümetlerin getirdiği kısıtlamaların sürdüğünü ve Arakan Ordusu’nun Rohingyaları Bengalli ya da Müslüman olarak adlandırarak kimliklerini reddettiğini bildirdi.
Farklı mahkemeler farklı sorumlulukları ele alıyor
IIMM, kanıtları Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC), Uluslararası Adalet Divanı (ICJ) ve Arjantin’deki yargı mercileriyle paylaştığını, Birleşik Krallık’tan gelen bilgi taleplerine de yanıt verdiğini bildirdi. Bu süreçler birbiriyle ilişkili olsa da farklı amaçlara hizmet ediyor.
ICC, bireylerin cezai sorumluluğunu değerlendiriyor. Mahkemenin savcısı, Myanmar ordusunun komutanı Min Aung Hlaing hakkında Rohingyaların sınır dışı edilmesi ve zulme uğratılması nedeniyle insanlığa karşı suç işlediği iddiasıyla Kasım 2024’te tutuklama emri çıkarılmasını talep etti. IIMM, kendi kanıt ve analizlerinin bu talebin hazırlanmasında yoğun biçimde kullanıldığını söyledi. Savcının talebi, tek başına çıkarılmış bir tutuklama emri ya da mahkûmiyet kararı değildir.
Mekanizmaya göre Arjantin’de bir federal soruşturma hâkimi, IIMM’nin sunduğu kanıtlardan yararlanarak Şubat 2025’te Min Aung Hlaing ve 24 kişi hakkında tutuklama emri çıkardı. Bu süreç, ICC’deki süreçten ayrıdır.
ICJ ise bireyleri mahkûm etmek yerine 1948 Soykırım Sözleşmesi kapsamında devletlerin sorumluluğunu ele alıyor. Dava, 2016 ve 2017’deki operasyonlar dahil Rohingyalara yönelik operasyonlar nedeniyle Myanmar’a yöneltilen iddiaları kapsıyor. Bazı haberlerde önümüzdeki aylarda karar beklendiği aktarılsa da burada karar için belirlenmiş kesin bir tarih yok.
Bu haberlerde doğrulanmış bir geri dönüş başlangıç tarihi açıklanmadı. Çözümsüz kalan sorunlar somut: devam eden saldırılar, insani yardım erişimi, hareket özgürlüğü, hakların tanınması, toprağa erişim ve hesap verebilirlik. Yargı alanındaki ilerleme geçmişteki suçların ele alınmasına yardımcı olabilir ancak tek başına bugünkü koşulları güvenli kılmaz.
Önemli Noktalar
- Bangladeş’te yaklaşık 1,2 milyon Rohingya mültecinin yaşadığı tahmin ediliyor; Arakan’dan gelişler sürüyor.
- IIMM’ye göre güvenli ve sürdürülebilir geri dönüş için şiddetin sona ermesi ve faillerin hesap vermesi gerekiyor.
- Mülteciler Arakan Ordusu’nun kontrolü altındaki bölgelerde zorla çalıştırma, hareket kısıtlamaları ve geçim kaynaklarının yasaklandığını öne sürüyor; grup bu iddiaları reddediyor.
- Arakan’ın merkezinde gıda güvencesizliği yaşayan ailelerin oranı Aralık 2024’teki yüzde 33’ten Ağustos 2025’te yüzde 57’ye çıktı.
- Soruşturmacılar yakın dönemdeki vahşet iddialarını ve 2017 operasyonlarının ardından Rohingya topraklarına el konulmasını inceliyor.
- ICC, ICJ ve Arjantin’deki süreçler farklı sorumluluk türlerini ele alıyor; doğrulanmış bir geri dönüş takvimi ya da ICJ karar tarihi bulunmuyor.






