Başvurudan yedi yıl sonra Myanmar’ın sorumluluğuna ilişkin karar
Uluslararası Adalet Divanı’nın, Myanmar’ın Rohingyalara yönelik muamelesiyle 1948 Soykırım Sözleşmesi’ni ihlal edip etmediğine karar vermek üzere 19 Kasım 2026’da saat 10.00’da Lahey’de hükmünü açıklaması planlanıyor. Gambiya’nın Kasım 2019’da açtığı dava, 700 binden fazla kişiyi Myanmar’ın Rakhine eyaletinden Bangladeş’e sürükleyen askerî harekâtı konu alıyor.
İçindekiler
- Başvurudan yedi yıl sonra Myanmar’ın sorumluluğuna ilişkin karar
- Yargıçların karar vermesi gerekenler
- Yüz binlerce kişiyi kaçmaya zorlayan harekât
- Dava bu aşamaya nasıl geldi?
- Myanmar’ın savunması ve ülke yönetimine yönelik sonuçlar
- UAD ve UCM süreçleri neden farklı?
- Mülteciler için tanınma ve güvenli dönüş birbiriyle bağlantılı
- Kesin kararın uygulamadaki sınırları
- Öne Çıkanlar
Aralarında küçük bir Batı Afrika ülkesinin bir Güneydoğu Asya devletine karşı açtığı davanın da bulunduğu yargılamaya 11 devlet müdahil oldu ve süreç uluslararası bir boyut kazandı. Yedi yıllık yargılamanın ardından verilecek karar, korunan grupların yok edilmesini önlemek ve cezalandırmak amacıyla yapılmış bir antlaşma kapsamında Myanmar’ın sorumluluğunu ele alacak.
Rohingya aileleri için kararın daha doğrudan bir anlamı var: Uluslararası bir mahkeme, topluluklarına uygulanan şiddeti resmen soykırım olarak tanıyacak mı? Yerinden edilmiş bir milyondan fazla Rohingya bugün Bangladeş’te, çoğu Cox’s Bazar bölgesinde bulunan kalabalık mülteci kamplarında yaşıyor. Güvenli biçimde geri dönebilmelerine ilişkin beklentiler ise belirsizliğini koruyor.
Myanmar soykırım işlediği iddiasını reddediyor. Ülkenin temsilcileri, askerî operasyonların polis karakollarına yönelik saldırıların ardından silahlı isyancıları hedef aldığını savundu. Mahkeme, iddiaları ve Myanmar’ın yanıtını Soykırım Sözleşmesi’nin hükümleri çerçevesinde değerlendirmek zorunda.
Yargıçların karar vermesi gerekenler
Gambiya’nın başvurusu, Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi’ne dayanıyor. 1948’de kabul edilen bu antlaşma, taraf devletlere soykırımı önleme ve cezalandırma yükümlülüğü getiriyor. Ayrıca bu yükümlülüklerle ilgili uyuşmazlıkların BM’nin başlıca yargı organı olan UAD’ye taşınmasına imkân tanıyor.
Soykırımın hukukta belirli bir anlamı var. Korunan bir grubun üyelerini öldürmek veya onlara ciddi bedensel ya da ruhsal zarar vermek gibi belirli eylemlerin, grubu tamamen ya da kısmen yok etme kastıyla gerçekleştirilmesini kapsıyor. Sözleşme; ulusal, etnik, ırksal ve dinî grupları koruma altına alıyor.
Bu nedenle yargıçlar hem Rohingyalara ne olduğunu hem de söz konusu eylemlerin ardındaki kastı değerlendirmeli. Gambiya, şiddetin topluluğu yok etmeyi hedeflediğini ileri sürüyor. Myanmar bu iddiayı reddediyor ve operasyonları bir isyana karşılık olarak sunuyor.
Gambiya Adalet Bakanı Dawda Jallow, mahkemede Rohingyaların topluluklarını yok etme amacı taşıyan korkunç şiddete maruz kaldığını savundu. Gambiya’nın davayı açabilmesi, sözleşmenin ortak yükümlülükler getirmesinden kaynaklanıyor: Taraf bir devlet, iddia edilen zulüm başka bir yerde yaşanmış olsa bile başka bir taraf devletin yükümlülüklerine uyup uymadığı konusunda karar verilmesini isteyebilir.
Yüz binlerce kişiyi kaçmaya zorlayan harekât
Davanın merkezindeki harekât, Myanmar güvenlik güçleri tarafından Ağustos 2017’de kuzey Rakhine eyaletinde başlatıldı. Human Rights Watch’un aktardığına göre katliamlar, tecavüzler ve kundaklamalar 700 binden fazla Rohingyayı, çoğunlukla komşu ülke Bangladeş’e kaçmaya zorladı.
Ontario Uluslararası Kalkınma Ajansı, Myanmar güvenlik güçlerinin binlerce Rohingyayı öldürdüğünü tahmin etti. Kitlesel kaçış, hayatta kalanları uluslararası bir sınırın ötesine taşıdı ve Bangladeş’i evlerine güvenle dönemeyen büyük bir nüfusa ev sahipliği yapmak zorunda bıraktı.
Rohingyalar, Myanmar’da onlarca yıldır ayrımcılığa ve yerinden edilmeye maruz kalan, çoğunluğu Müslüman bir azınlık. Birçoğu vatansız; yani hiçbir ülke onları vatandaşı olarak tanımıyor. Vatandaşlık olmayınca kimlik belgesi edinmek, seyahat etmek, eğitim görmek veya iş bulmak gibi sıradan faaliyetler çok daha zor hâle gelebiliyor.
700 binden fazla kişi ifadesi, 2017’deki harekât sırasında yerinden edilenleri kapsıyor. Bugün Bangladeş’teki kamplarda yaşayan bir milyondan fazla kişiye ise önceki dönemlerde yerinden edilenler ve sürgünde doğan çocuklar da dahil. Bu iki sayı, yıllardır devam eden krizin farklı boyutlarını anlatıyor.
Dava bu aşamaya nasıl geldi?
Hukuk süreci, kitlesel yerinden edilmeyi iki yıldan fazla süre sonra izledi. Gambiya başvurusunu Kasım 2019’da yaptı. Myanmar’ın o dönem fiilî lideri olan Aung San Suu Kyi, aynı yıl yapılan açık duruşmalarda ülkesinin tutumunu bizzat savundu.
Mahkeme daha sonra koruyucu önlemler alınmasını öngören bir karar verdi ve Myanmar’ın yargı yetkisine yönelik itirazlarını reddederek davanın devam etmesine izin verdi. Sürecin başlıca aşamaları şöyle:
- Ağustos 2017: Myanmar güvenlik güçleri, 700 binden fazla Rohingyayı Bangladeş’e kaçmaya zorlayan harekâtı kuzey Rakhine eyaletinde başlattı.
- Kasım 2019: Gambiya, Soykırım Sözleşmesi kapsamında davayı açtı.
- 2019: Aung San Suu Kyi, Myanmar’ın tutumunu savunmak üzere UAD’de duruşmaya katıldı.
- 2020: UAD, Myanmar’a Rohingyalara karşı soykırımı önlemek için gerekli tüm önlemleri alma talimatı verdi.
- 2024: Uluslararası Ceza Mahkemesi başsavcısı, ayrı bir süreçte askerî lider Min Aung Hlaing hakkında tutuklama emri çıkarılmasını talep etti.
- 19 Kasım 2026: UAD’nin hükmünü saat 10.00’da Lahey’de açıklaması planlanıyor.
2020 tarihli karar, yargılama sürerken Myanmar’a yükümlülükler getirdi. Bu tür geçici tedbirler, yargıçlar davayı incelemeyi tamamlamadan önce risk altındaki hakları korumayı amaçlıyor. Kasım ayında açıklanacak hüküm, Myanmar’ın sözleşmeye uyup uymadığına ilişkin temel uyuşmazlığı ele alacak.
Myanmar’ın savunması ve ülke yönetimine yönelik sonuçlar
Myanmar temsilcileri, ordunun Rohingyaları kasten yok etmeye çalıştığı iddiasını sürekli reddetti. Savunmaları, polis karakollarına yönelik saldırıların ardından isyancı gruplara karşı yürütülen güvenlik operasyonlarına dayanıyor. Ayrıca soykırım iddiasını destekleyen delillere itiraz ettiler.
Aung San Suu Kyi’nin 2019’da mahkemede yer alması, Myanmar’ın eylemlerini savunmasını uluslararası itibarında önemli bir dönüm noktası hâline getirdi. Ordunun 2021’de iktidarı ele geçirmesi ülkenin yönetimini daha sonra değiştirdi, ancak Myanmar devleti aleyhindeki dava devam etti.
Rohingyalara yönelik baskı ve ardından gelen darbede orduya liderlik eden Min Aung Hlaing, birkaç hukuk sürecinde incelemeye tabi tutuluyor. UAD’nin aleyhte vereceği bir karar, Myanmar yönetiminin uluslararası tanınma arayışında ve yabancı hükümetlerle ilişkilerini sürdürme çabasında karşılaştığı diplomatik baskıyı artırabilir.
Atılacak somut adımlar diğer devletlerin ve uluslararası kuruluşların kararlarına bağlı olacak. Hükümetler, diplomatik ilişkileri veya ekonomik bağları değerlendirirken kararı dikkate alabilir. Kararın sonucu ve mahkemenin hükmedebileceği telafi yolları, hüküm açıklandığında belli olacak.
UAD ve UCM süreçleri neden farklı?
UAD’deki dava, Myanmar’ın devlet olarak sorumluluğuyla ilgili. Mahkemenin görevi, ülkenin Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal edip etmediğine karar vermek. Human Rights Watch, süreci açıklarken bu noktaya dikkat çekti.
Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ise bireylerin cezai sorumluluğunu ele alıyor. Başsavcı, 2024’te Rohingyalara yönelik insanlığa karşı suç iddiaları nedeniyle Min Aung Hlaing hakkında tutuklama emri çıkarılmasını talep etti. Savcının talebi, yargıçlardan tutuklamaya izin vermelerini isteyen bir adımdır.
İki mahkeme, bağlantılı olayları ele alırken farklı hukukî sorulara yanıt verebilir. UAD, Myanmar’ın uluslararası bir antlaşma kapsamında ne tür yükümlülükleri olduğunu ve bu yükümlülüklerin ihlal edilmesinin sonuçlarını inceler. UCM ise bir kişinin kendi yargı yetkisi kapsamındaki eylemleri nedeniyle ceza yargılamasına tabi tutulup tutulmaması gerektiğine bakar.
Arjantin’de de evrensel yargı yetkisi ilkesi kapsamında bir dava sürüyor. Bu ilke, ulusal yasaların izin verdiği durumlarda mahkemelerin kendi toprakları dışında işlenen bazı ağır uluslararası suçları kovuşturmasına olanak tanıyor. Bu süreçler birlikte, Rohingyaların iddialarının hukukî incelemeye tabi tutulabileceği çeşitli yollar oluşturuyor.
Mülteciler için tanınma ve güvenli dönüş birbiriyle bağlantılı
Bangladeş’teki Rohingya aileleri yıllardır aşırı kalabalık, yerinden edilme ve hukukî statülerine ilişkin belirsizlik içinde yaşıyor. Karar, başlarına gelenlerin resmen tanınmasını sağlayabilir. Ancak güvenli dönüş için gereken koşullar, Myanmar’daki koruma ve haklara bağlı.
Human Rights Watch’ta uluslararası adalet alanında kıdemli hukuk danışmanı olan Maria Elena Vignoli, kararın hayatta kalanlar açısından önemini şöyle anlattı:
Uluslararası Adalet Divanı'nın Myanmar hakkında vereceği karar, Rohingyaların adalet arayışında kritik bir dönüm noktası olacak.
Vignoli ayrıca insan haklarına bağlı ülkelere topluluğu destekleme, hesap verebilirliği sağlama ve güvenli ve gönüllü dönüş için çalışma çağrısında bulundu. Mülteciler açısından gönüllü dönüş, sığındıkları yeri terk etmeye zorlanmak yerine evlerine dönme konusunda gerçek bir seçeneğe sahip olmak demek.
Vatandaşlık bu meselenin merkezinde yer alıyor. Myanmar’ın Rohingyaları dışlaması, tanınma ve siyasete katılımı kısıtlayan yasa ve idarî uygulamalarla gelişti. 1989’daki ülke çapında belge düzenleme çalışması sırasında vatandaşlık belgelerinin kaybedilmesi, birçok kişinin haklarını kullanmak için ihtiyaç duyduğu yeni belgelerden mahrum kalmasına yol açtı.
Daha önceki haberde ele alınan Avustralya hükümetinin bilgilendirme notuna göre 2014’e gelindiğinde Rohingyaların yaklaşık yüzde 90’ı beyaz kart olarak bilinen geçici kimlik belgelerine sahipti. Bu kartlar 2010’da oy kullanma hakkı sağlıyor, ancak vatandaşlık statüsü vermiyordu. 2015’te iptal edilmeleri kimlik belgelerini ve seçimlere katılma dayanağını ortadan kaldırdı. Bu deneyimler, eve dönüşün fiziksel güvenliğin yanı sıra hukukî statünün de ele alınmasını gerektirdiğini gösteriyor.
Kesin kararın uygulamadaki sınırları
Human Rights Watch’un davaya ilişkin açıklamasına göre 19 Kasım’da verilecek karar kesin olacak ve temyize götürülemeyecek. UAD kararları taraflar için bağlayıcıdır ve Gambiya ile Myanmar arasındaki uyuşmazlıkta hukukî güç taşır.
UAD’nin kararlarını uygulayacak bir polis gücü yok. Kararlara uyulması, ilgili devletin atacağı adımlara ve diğer hükümetlerle uluslararası kuruluşların vereceği karşılığa bağlı. Bu nedenle kararın yerinden edilmiş aileler açısından pratik değeri, hukukî tespitlerin koruma, hesap verebilirlik ve muamelede değişiklik sağlayıp sağlamamasına da bağlı olacak.
Sürece müdahil olan 11 devlet, yargılamayı şimdiden daha geniş bir uluslararası meselenin parçası hâline getirdi. Soykırım Sözleşmesi’nin Rohingyalara nasıl uygulanacağına ilişkin karar, Güney Afrika’nın İsrail’in Gazze’deki eylemlerine ilişkin davası da dahil olmak üzere aynı sözleşme kapsamındaki başka davalarda hukukî argümanlara yön verebilir. Yargıçların her davanın kendi olgularını ve delillerini incelemesi gerekir.
Önümüzdeki ilk önemli tarih belli: 19 Kasım 2026, saat 10.00, Lahey. Mahkemenin bulguları, 2019’dan bu yana yanıtı aranan soruyu açıklığa kavuşturacak. Bu sırada Rohingya toplulukları, hayatlarını yeniden kurabilmek için ihtiyaç duydukları hakları ve güvenliği aramayı sürdürüyor.
Öne Çıkanlar
- UAD’nin 19 Kasım 2026’da saat 10.00’da Lahey’de karar vermesi planlanıyor.
- Gambiya, Myanmar’ın 1948 Soykırım Sözleşmesi’ni ihlal ettiği iddiasıyla davayı Kasım 2019’da açtı.
- 700 binden fazla Rohingya, Ağustos 2017’deki askerî harekâttan kaçarak çoğunlukla Bangladeş’e sığındı.
- Myanmar soykırım iddiasını reddediyor ve operasyonlarının silahlı isyancıları hedef aldığını savunuyor.
- UAD’deki dava devlet sorumluluğunu ele alırken ayrı süreçlerde bireysel cezai sorumluluk aranıyor.
- Karar kesin olacak; yerinden edilmiş Rohingyaların korunması ve karara uyulması için mahkeme dışında da adımlar atılması gerekecek.






