Üç liman noktası ve yedi depolama tankı İran'ın stratejisinin temelini oluşturuyor
Geçici Petrol Bakanı Hamid Bovard'a atfedilen gizli bir mektuba ve İran Petrol Bakanlığı'ndan iki kaynağın aktardıklarına göre İran, yaptırım altındaki tankerlerin en büyük pazarına ham petrol taşımayı sürdürmesi için Çin'de üç noktadaki liman tesislerine erişim sağladı ve yedi petrol depolama tankı edindi.
İçindekiler
- Üç liman noktası ve yedi depolama tankı İran'ın stratejisinin temelini oluşturuyor
- Rıhtımlar ve depolama, yaptırım altındaki gemilerin faaliyetini nasıl sürdürüyor?
- Depolama esneklik ve ücret sağlıyor, ancak parayı petrole bağlıyor
- ABD yaptırımları tankerlerden rafinerilere uzanıyor
- Çin'in bağımsız rafinerileri vazgeçilmez alıcılar
- Çin'in alım gücü İran'ın gelirini düşürüyor
- Ticarette borçlar ve siyasi rekabet etkili
- İhracat çok daha düşük ölçekte sürüyor
- Petrol ve ödemelere yönelik genişleyen kampanya
- Öne Çıkanlar
Düzenlemenin, Ningbo-Zhoushan ve Qingdao'daki rıhtımları, ayrıca Şandong eyaletinde Pant olarak belirtilen bir noktayı, Çin kıyılarına yayılmış depolama tesislerine bağladığı bildiriliyor. Petrol, alıcı bulunmadan önce limana getirilebiliyor, ardından depolardan Çin rafinerilerine taşınabiliyor. Bovard'ın mektubunda, İran Dışişleri Bakanlığı'nın yürüttüğü müzakereler ve onun örtülü olarak nitelediği Çin işbirliği anlatılıyor.
ABD hükümetinin belgeleri, terminallerle depolamanın yaptırım kampanyasının neden merkezinde yer aldığını gösteriyor. Hazine Bakanlığı, Ocak 2025'te İran'ın Çin limanlarında yaklaşık 2 milyar dolar değerinde petrol tuttuğunu bildirdi. Dışişleri Bakanlığı, 1 Mayıs 2026'da Qingdao Haiye Oil Terminal Co., Ltd.'ye yaptırım uygulayarak şirketin Washington'ın Ulusal Güvenlik Başkanlık Memorandumu 2'yi açıklamasından bu yana yaptırım altındaki İran ham petrolünden on milyonlarca varil ithal ettiğini belirtti.
Gizli yazışmalarda ticaret ağının ardındaki mali sıkıntılar da anlatılıyor: Çin'in daha büyük indirim talepleri, aracılara borçlu olunan milyarlarca dolar üzerindeki anlaşmazlıklar ve tanker sahibi Hossein Shamkhani'yle ilgili suçlamalar. İddiaların birçoğu, İran'ın petrol satışlarının denetimini ele geçirmek için mücadele eden yetkililerden geliyor.
Tahran açısından pratik sorun, petrolü gemiye yüklemekten çok parasını tahsil etmek. Tankerin boşaltma yapabileceği bir yere, rafinerinin satın alma izni ve kapasitesine, satıcının da elde ettiği geliri kullanılabilir paraya dönüştürebileceği bir yönteme ihtiyacı var. Washington bu zincirin her halkasını hedef alıyor.
Rıhtımlar ve depolama, yaptırım altındaki gemilerin faaliyetini nasıl sürdürüyor?
Eski İran Ulusal Petrol Şirketi başkanı Bovard, düzenlemeyi İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi'nin eski sekreteri ve o dönemki dini lider Ali Hamaney'in siyasi danışmanı Ali Shamkhani'nin şikâyetlerine verdiği yanıtta anlattı. Shamkhani, Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan dönemindeki petrol satışlarını eleştirmişti.
Bovard'ın aktarımına göre İranlı yetkililer, belirlenmiş Çin tesislerine yanaşabilen yaptırım altındaki gemilerin kullanılmaya devam edilmesi için güvendikleri aracılara talimat verdi. Eski Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi yönetimini daha yeni gemilere bel bağladığı için eleştiren Bovard, terminallere erişimi mevcut gemileri çalışır durumda tutmanın bir yolu olarak sundu.
Ali Shamkhani'nin oğlu Hossein Shamkhani, gölge filonun parçası olarak tanımlanan tankerlere sahip. Bu terim; sahipliği, ticari ilişkileri veya petrolün kaynağını gizleyen ağlar üzerinden kısıtlanmış yükleri taşımak için kullanılan gemileri ifade ediyor. Bildirilen Çin düzenlemesi, ona ait gemilerin İran ham petrolünü Tahran'ın denetimindeki rıhtımlara ulaştırmasına imkân veriyor. ABD Hazine Bakanlığı, onunla bağlantılı 51 gemiye yaptırım uyguladı.
Petrol Bakanlığı'ndan iki kaynağa göre İran, daha küçük aktarma tesislerinin inşasına yardım ederek Ningbo-Zhoushan serbest ticaret bölgesindeki bir terminalin denetimini ele geçirdi. Kaynaklar ayrıca Qingdao ve Pant'taki daha küçük rıhtımlarda gizli hisseler bulunduğunu anlattı. Bildirildiğine göre yakındaki boru hatları, ham petrolün gemiler arasında yeniden aktarılmasına gerek kalmadan rafinerilere ulaşmasını sağlıyor.
Bovard'ın mektubunda uzun yıllara yayılan kiralamalardan söz edilirken, bakanlık kaynakları satın almalardan ve mülkiyet hisselerinden bahsediyor. Çinli tarafların kimlikleri, yasal mülkiyetin ve kira koşullarının ayrıntıları ile depolama kapasiteleri kamuoyuna açıklanmadı.
Depolama esneklik ve ücret sağlıyor, ancak parayı petrole bağlıyor
Bakanlık kaynaklarına göre İran'ın edindiği bildirilen yedi tanktan dördü Dalian, Huizhou, Dongying ve Weifang'da. Diğer üçü ise Zhoushan bölgesinde bulunuyor: Aoshan Adası'ndaki Kamergi tankı, Shulanghu Adası terminallerindeki bir tank ve Zengyamuo petrol bölgesindeki bir başka tank.
Depolama, yükün limana varışıyla nihai satışı arasındaki süreyi birbirinden ayırıyor. İran, bir tankeri boşaltıp ham petrol rafineri alıcısını beklerken gemiyi yeni bir sefer için serbest bırakabiliyor. Aynı düzenleme, satılmamış petrole para bağlanmasına ve devam eden depolama masraflarına yol açıyor.
Daha önce yayımlanan bir haberde, Çin depolarında mahsur kalan İran ham petrolü 25 milyon varil, Tahran'ın ödediği depolama ücretleri ise 450 milyon dolar olarak belirtilmişti. Hazine Bakanlığı, stok miktarına ilişkin başka bir ölçümünü Ekim 2025'teki yaptırım açıklamasında paylaştı: O yılın ocak ayında Çin limanlarında yaklaşık 2 milyar dolar değerinde İran petrolü depolanıyordu.
Hazine Bakanlığı, MADESTAR tankerinin depolanan bu petrolden iki milyon varil taşıdığını belirtti. Bakanlık ayrıca geminin Eylül 2024 ile Ağustos 2025 arasında Çin'e birden fazla İran ham petrolü yükü taşıdığını ve bu yüklerin ilk olarak İran'da yaptırım altındaki gemilere yüklendiğini bildirdi.
Daha önce açıklanan ve petrol bakanının özel asistanı Mohammad Javad Bavand'a atfedilen bir talimat, sistemin işleyişine daha yakından bakma imkânı sunuyor. Bavand, bildirildiğine göre 2 milyar dolar borcu bulunan aracı Mohammad Hadi Momenin'e, petrolü Çin'deki depolara ulaştırmak için Hossein Shamkhani'ye ait bir gemiyi kullanma talimatı verdi. Aktarılanlar, aynı ticari faaliyette deniz taşımacılığına erişimi, depolanan yükleri ve ödenmemiş borçları bir araya getiriyor.
ABD yaptırımları tankerlerden rafinerilere uzanıyor
Hazine Bakanlığı'nın 9 Ekim 2025'teki işlemi 50'den fazla kişiyi, kuruluşu ve gemiyi hedef aldı. Bunlar arasında Rizhao Shihua Crude Oil Terminal ve Şandong eyaletinde faaliyet gösteren bağımsız bir rafineri olan Shandong Jincheng Petrochemical da vardı.
Hazine Bakanlığı, Rizhao Shihua'nın Lanshan Limanı'ndaki terminalinin milyonlarca varil İran petrolü taşıyan bir düzineden fazla gölge filo gemisini kabul ettiğini bildirdi. Jincheng'in ise yüz milyonlarca dolar değerinde bir düzineden fazla sevkiyat aldığı ve İran petrolünü, İran Ulusal Petrol Şirketi'nin ticaret kolu Naftiran Intertrade Company üzerinden satın aldığı belirtildi.
Hazine Bakanlığı ayrıca Qingdao Hexin United International Shipping Agency'nin, PROGRESS V ve SCORPIUS gemilerinin 2024'te Qingdao'daki Haiye Terminali'nde yaklaşık ikişer milyon varil boşaltmasına yardımcı olduğunu açıkladı. Bakanlığa göre bu yükler İran Ulusal Petrol Şirketi adına taşındı.
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, ekim ayındaki önlemlerin amacını Tahran'a ulaşan parayı azaltmak olarak açıkladı:
"Hazine Bakanlığı, İran'ın enerji ihracat mekanizmasının kilit unsurlarını dağıtarak İran'ın nakit akışını zayıflatıyor," dedi Hazine Bakanı Scott Bessent.
Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Thomas "Tommy" Pigott imzasıyla yayımlanan Mayıs 2026 tarihli yaptırım açıklaması, baskıyı doğrudan Qingdao Haiye'ye de genişletti. Açıklamada şirket, yaptırım altındaki gemilerle yasa dışı aktarımlara karışan gemilerden yük kabul etmekle ve Tahran'a milyarlarca dolar ulaşmasını sağlamakla suçlandı.
Hazine Bakanlığı aynı zamanda İran'daki üç döviz bürosunu, bunlarla bağlantılı kişileri ve şirketleri yaptırım listesine aldı. Dışişleri Bakanlığı, bu büroların yılda milyarlarca dolarlık işlem yaparak petrol gelirlerini İran'ın kullanabileceği para birimlerine çevirdiğini belirtti.
Çin'in bağımsız rafinerileri vazgeçilmez alıcılar
Hazine Bakanlığı'na göre, yaygın olarak “çaydanlık” adıyla bilinen Çin'in bağımsız rafinerileri İran'ın ham petrol ihracatının büyük bölümünü satın alıyor. Bu rafineriler petrolü, Çin'in en büyük devlet petrol şirketlerinin dışında kalarak yakıtlara ve diğer ürünlere dönüştürüyor. Aracılar, ticaretin büyük bölümünü Çin'in büyük bankaları ve en büyük üç petrol şirketinden uzak tutmaya yardımcı oldu.
Washington, 24 Nisan 2026'da alıcılara yönelik baskıyı genişleterek Hengli Petrochemical (Dalian) Refinery Co., Ltd.'ye yaptırım uyguladı. Hazine Bakanlığı, Hengli'yi Çin'in en büyük ikinci bağımsız rafinerisi olarak tanımladı ve İran petrolünden milyarlarca dolar değerinde satın aldığını bildirdi.
Bakanlığın Nisan 2026 tarihli yaptırım açıklamasında, BIG MAG, GALE ve ARES gemilerinin Hengli'ye toplamda beş milyon varilden fazla İran ham petrolü taşıdığı belirtildi. Hazine Bakanlığı, rafinerinin en az 2023'ten bu yana İran yükleri aldığını bildirdi.
Hengli'ye yapılan bazı sevkiyatları, Hazine Bakanlığı'nın İran Silahlı Kuvvetler Genelkurmayı'nın petrol satış kolu olarak tanımladığı Sepehr Energy Jahan Nama Pars Company denetledi. Bakanlığa göre bu işlemler İran ordusuna yüz milyonlarca dolar kazandırdı.
Aynı işlem kapsamında yaklaşık 40 deniz taşımacılığı şirketi ve gemi, bunlar arasında gölge filoya ait 19 gemi de hedef alındı. Hazine Bakanlığı'nın örnekleri arasında, Ocak 2026'da Çin'e yaklaşık iki milyon varil İran ham petrolü taşıyan MAGNOLIA ve ocak-şubat döneminde tahliye edilmek üzere Çin'e dört milyon varilden fazla petrol götüren SEEKER 8 bulunuyor.
Çin'in alım gücü İran'ın gelirini düşürüyor
Bovard'ın mektubuna göre Çin, 28 Şubat 2026'da başlayan çatışmadan önce İran petrolünden alımlarını azaltmaya başladı. Aktarılanlara göre Pekin, Tahran'ın Çin rafinerileri için ham petrol ithalat kotalarını artırma talebini reddetti, Venezuela'dan alımlarını artırdı ve daha büyük indirimler istedi.
İthalat kotaları, bir rafinerinin Çin'e ne kadar ham petrol getirebileceğini sınırlıyor. Daha fazla rıhtım alanı ve depolama kapasitesi İran'ın yük teslim etmesine yardımcı olabilir; ancak bir rafinerinin kotası satın alma kapasitesini yine de sınırlıyor. Altyapıya erişimle müşterilere erişim, ticaretin birbirinden ayrı unsurları.
Ali Shamkhani, Hamaney'e yazdığı mektupta indirimlerin Reisi döneminde varil başına 50 sentten Pezeşkiyan döneminde 9 dolara çıktığını öne sürdü. Petrol Bakanlığı bu rakamlara itiraz etti. Eylülde açıklanan başka bir belgede ise Bavand'ın Hossein Shamkhani'nin de aralarında bulunduğu dört aracıya, 86 milyon varili yüzde 8,5 indirimle satma görevi verdiği farklı bir düzenleme anlatıldı.
Yüzde olarak belirtilen indirim, baz alınan fiyata bağlıyken diğer iddialarda varil başına sabit bir indirim söz konusu. Her iki anlaşmazlık da İran'ın yaptırım altındaki petrolü işlemeye razı alıcılar bulabilmek için ne kadar gelirden vazgeçtiğiyle ilgili.
Çin'in Körfez'in genelinde de çıkarları var. Daha önce İran'a Çin yardımı, çatışmaların sona erdirilmesi çağrılarına eşlik ederken Pekin, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri'yle önemli ilişkilerini sürdürdü. İran'ın başlıca petrol müşterisi olması Pekin'e ticari nüfuz sağlıyor; bölgedeki diğer enerji kaynaklarını ve deniz taşımacılığını korumak için de nedenler sunuyor.
Ticarette borçlar ve siyasi rekabet etkili
Bovard, Ali Shamkhani'yi İran'ın petrol gelirlerini değil, oğlunun ticari çıkarlarını korumakla suçladı. İddiasına göre Hossein Shamkhani, gemi satın almak için İran hükümetinden kredi aldı ve ardından bu gemileri Rus petrolü taşımak için kullandı. Bovard ayrıca Shamkhani'nin teminat göstermeden konsinye İran ham petrolü aldığını öne sürdü.
Konsinye satışta aracı, petrolü satmak üzere teslim alır ve elde ettiği geliri daha sonra gönderir. Teminat, ödeme yapılmaması durumunda güvence olarak gösterilen bir varlıktır. Böyle bir güvence olmadığında devlet, paranın geri gönderilmesi için aracıya daha fazla bel bağlar.
Eski milletvekili Ahmad Amirabadi Farahani, İran Ulusal Petrol Şirketi'nin uluslararası ticaret kolu NICO'nun o dönemki başkanının, milyarlarca dolar borçlu oldukları gerekçesiyle Hossein Shamkhani ile diğer üç aracıya ham petrol satışını yasakladığını söyledi. Farahani ayrıca, dört aracının Hamaney'in ölümünden sonra Dubai'deki Charlie restoranında buluştuğunu ve hükümetin çökeceğini düşündükleri için petrol gelirlerini ellerinde tutmayı görüştüklerini öne sürdü.
Satışların denetimi, İran İstihbarat Bakanlığı'yla bağlantılı bir ağdan, İslam Devrim Muhafızları Ordusu'nun (DMO) istihbarat koluyla bağlantılı başka bir ağa geçti. Hükümet iktidarda kalmayı sürdürdü, ancak Petrol Bakanı Mohsen Paknejad daha sonra görevden alındı.
Parlamento Başkanı Mohammad Bagher Ghalibaf'la ilişkili olan ve Persian Gulf Petrochemical Company yönetim kurulu üyesi Hossein Ghorbanzadeh, Pezeşkiyan'ın bir kabine toplantısında Hamaney'in aracı krizinden ötürü Paknejad'ın görevden alınmasını istediğini söyledi. Ghorbanzadeh, görevden almanın İran takviminde şubat ve mart aylarına denk gelen Esfand ayı için planlandığını, ancak savaş ve Hamaney'in ölümü nedeniyle ertelendiğini belirtti.
İhracat çok daha düşük ölçekte sürüyor
FGE NexantECA danışmanlık şirketinin Orta Doğu ve Asya'dan sorumlu kıdemli başkan yardımcısı Iman Nasseri, yaptırımlara ve ABD ablukasına rağmen İran'ın günde yaklaşık 500 bin varil ham petrol ve rafine ürün ihraç etmeyi sürdürdüğünü tahmin ediyor.
Nasseri'nin tahmini, çoğunlukla Irak sularında yüklenen günde 400 bin varil ham petrolü ve karayoluyla taşınan, ağırlıklı olarak yakıtlardan oluşan günde 100 bin varili kapsıyor. Nasseri, DMO'nun yaptırım altındaki ticari kolunun satışları yürüttüğünü ve petrolün denetimini fiilen ele geçirdiğini söyledi.
2025'in sonunda İran'ın günde 1,6 milyon varil ham petrol sevk ettiği düşünülüyordu. Nasseri'nin günde 400 bin varil olarak verdiği tahmin, bu hacmin dörtte birine, başka bir deyişle yüzde 75'lik bir düşüşe karşılık geliyor. Tahminde kullanılan piyasa fiyatları üzerinden bu ham petrol sevkiyatları, yüklere uygulanması beklenen yüksek indirimler hesaba katılmadan önce ayda yaklaşık 1,2 milyar dolar gelir sağlayabilir.
Eylül ayı için aktarılan OPEC verilerine göre İran'ın üretimi, 2026'nın ilk çeyreğindeki günde 3,142 milyon varilden günde 1,957 milyon varile geriledi. Bu, yaklaşık yüzde 38'lik düşüş anlamına geliyor. Üretim, çıkarılan petrolü; ihracat ise yurt dışına gönderilen petrolü ölçüyor. Üretimin bir kısmı iç rafinerilere veya depolara gidiyor.
Deniz taşımacılığına getirilen kısıtlamalar da Çin'in erişimini şekillendirmeyi sürdürüyor. Kasım ayında İranlı bir milletvekili, Çin, Hindistan, Irak ve Katar gemilerine Hürmüz'den geçiş muafiyeti tanındığını, ancak Çin ve Hindistan gemilerinin İran'ın geçiş ücretlerini ödemekle yükümlü olduğunu açıkladı. Boğazdan geçiş, yük boşaltma izni ve yükün bedelinin ödenmesi birbirinden ayrı kararlar olmaya devam ediyor.
Petrol ve ödemelere yönelik genişleyen kampanya
ABD yaptırımları, İran'ın dayandığı ağın aynı unsurlarına yayıldı: gemiler, liman işletmecileri, rafineri alıcıları ve mali aracılar. Tarih belirtilen başlıca gelişmeler şöyle:
- Ocak 2025: Hazine Bakanlığı'na göre İran, Çin limanlarında yaklaşık 2 milyar dolar değerinde petrol tuttu.
- 9 Ekim 2025: Hazine Bakanlığı, Rizhao Shihua ve Shandong Jincheng'in de aralarında bulunduğu 50'den fazla kişi, kuruluş ve gemiye yaptırım uyguladı.
- 28 Şubat 2026: ABD ve İsrail saldırıları başladı; Hamaney ve Ali Shamkhani öldürüldü.
- Nisan 2026: ABD, İran limanlarına abluka uygulamaya başladı.
- 24 Nisan 2026: Hazine Bakanlığı, Hengli'ye yaptırım uyguladı ve yaklaşık 40 deniz taşımacılığı şirketiyle gemiyi hedef aldı.
- 1 Mayıs 2026: Dışişleri Bakanlığı Qingdao Haiye'ye yaptırım uygularken Hazine Bakanlığı İran'ın döviz ağına yönelik işlem başlattı.
- Ağustos 2026: Washington, İran'ın petrol satışlarını daha da kısıtlamak için Ekonomik Dışlanmış Operasyonu'nu başlattı.
Ekim, nisan ve mayıs aylarındaki işlemlerde 13902 veya 13846 sayılı başkanlık kararnameleri ile Ulusal Güvenlik Başkanlık Memorandumu 2'ye atıfta bulunuluyor. Bu yetkiler, Washington'ın İran'ın petrol ticaretine yönelik azami ekonomik baskı kampanyasını destekliyor.
Yaptırım listesine alınan tarafların ABD'nin yargı yetkisi kapsamındaki veya ABD'li kişilerin denetimindeki mal varlıkları bloke ediliyor; izin veya muafiyet olmadan bu varlıklarla işlem yapılması genellikle yasaklanıyor. Hazine Bakanlığı ayrıca yabancı finans kuruluşlarını ve diğer şirketleri, yaptırım listesinde yer alan taraflarla belirli işlemlere girişmelerinin kendilerini de yaptırım riskiyle karşı karşıya bırakabileceği konusunda uyarıyor.
İran'ın Çin'de bulunduğu bildirilen tesisleri petrolün boşaltılabileceği ve depolanabileceği noktalar sağlıyor. Washington'ın art arda aldığı önlemler, rafineri alıcısı bulmaktan ödemenin ülkeye getirilmesine kadar işlemin geri kalanını zorlaştırmayı amaçlıyor. İhracatın sürmesi, hacimlerin düşmesi ve ödenmeyen gelirlerle ilgili anlaşmazlıklar, bu baskıların İran'ın petrol ticaretinde nasıl etkili olduğunu gösteriyor.
Öne Çıkanlar
- İran'ın Çin'de üç liman noktasındaki tesislere erişim sağladığı ve yedi petrol depolama tankı edindiği bildiriliyor.
- Bovard'ın gizli mektubunda, yaptırım altındaki tankerlerin ham petrol taşımayı sürdürmesi için belirlenmiş rıhtımların kullanılması anlatılıyor.
- ABD makamları Çin'deki terminalleri, bağımsız rafinerileri, deniz taşımacılığı ağlarını ve İran döviz bürolarını hedef aldı.
- Hazine Bakanlığı, İran'ın Ocak 2025'te Çin limanlarında yaklaşık 2 milyar dolar değerinde petrol tuttuğunu bildirdi.
- İndirimlere ilişkin anlaşmazlıklar ve ödenmeyen borç iddiaları, İran'ın petrol gelirlerinin denetimine yönelik çatışmayı gözler önüne seriyor.
- Nasseri, ham petrol ihracatının günde 400 bin varil düzeyinde sürdüğünü, bunun 2025 sonu için tahmin edilen seviyenin dörtte biri olduğunu belirtiyor.






