Dört ülkeye farklı koşullarla geçiş izni
Üst düzey bir İranlı milletvekili, 3 Kasım 2026’da yaptığı açıklamada İran’ın Hürmüz Boğazı’ndaki geçiş kısıtlamalarından Hindistan, Çin, Irak ve Katar’a ait ticari gemileri muaf tuttuğunu, ancak Hindistan ve Çin gemilerinden geçiş ücreti almaya devam edeceğini söyledi. Katar gemileri ücret ödemeden geçebilecek.
İçindekiler
- Dört ülkeye farklı koşullarla geçiş izni
- Muafiyetlerin ardında ilaç ve siyasi destek var
- İzin, ücret ve onay süreçlerini de kapsıyor
- Hindistan’ın petrol arzının boğazdan geçme oranı düştü
- Mutfak gazı tedariki Hürmüz’e büyük ölçüde bağlı
- İran’ın geçiş koşullarıyla ABD’nin kuralları ayrı
- Duyurudan önce sekiz aylık kesinti dönemi yaşandı
- Denizciler süren bir güvenlik tehdidiyle karşı karşıya
- Öne Çıkanlar
İran Parlamentosu Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu Başkan Yardımcısı Hayat-Moğaddam, bu düzenlemeleri İran’ın belirli çıkarlarına bağladı: Hindistan’dan ilaç temin etmek ve Çin’in siyasi desteğini sağlamak. Açıklama, İran, ABD ve İsrail’in dahil olduğu çatışmanın suyolundaki deniz trafiğini aksatmaya başlamasından sekiz aydan fazla süre sonra geldi.
İran ile Umman arasında yer alan boğaz, Basra Körfezi’ni Umman Körfezi ve Arap Denizi’ne bağlıyor. Hindistan’ın ham petrol ithalatının yaklaşık yüzde 30’u, ithal ettiği mutfak gazının ise çok daha büyük bir bölümü şu anda bu boğazdan geçiyor.
Hayat-Moğaddam muafiyetleri açıklarken Amerikan güçlerinin de dört ülkenin gemilerinin geçişine izin verdiğini öne sürdü:
Şu anda Hindistan, Çin, Irak ve Katar’ı Hürmüz Boğazı’ndaki geçiş kısıtlamalarından muaf tuttuk. Bu ülkelerin gemileri serbestçe geçiyor, Amerikalılar da onları durdurmuyor.
Amerikan güçlerinin tutumuna ilişkin iddia, o sırada bağımsız kaynaklarca doğrulanmamıştı. Washington, son açıklamaya ilişkin ayrıca doğrulanmış bir yanıt vermemiş; Hindistanlı yetkililer de gemilerinin bu düzenlemeden nasıl yararlanacağı konusunda hemen bir açıklama yapmamıştı.
Deniz taşımacılığı şirketleri açısından uygulamadaki koşullar, birbirinden ayrı birkaç kararı kapsıyor: sefere çıkma izni, geçiş onayı için gereken bilgiler, varsa geçiş ücreti ve güzergâh üzerindeki güvenlik koşulları. İran, bazı ülkelere erişim olanağı sunarken diğer ticari trafiği kısıtlamayı sürdürüyor.
Muafiyetlerin ardında ilaç ve siyasi destek var
Hayat-Moğaddam’a göre Hindistan’a tanınan muafiyet, İran’ın ilaç ve tıbbi ürün ithalatına yardımcı olmayı amaçlıyor. Düzenleme, İran’a diğer ülkelerin erişimini sınırlarken Hindistan’la deniz taşımacılığı bağlantılarını korumak için bir gerekçe sunuyor.
Çin’e tanınan muafiyet ise farklı bir amaca hizmet ediyor. Milletvekili, İran’ın Washington’la karşı karşıya geldiği süreçte Pekin’in siyasi desteğini istediğini söyledi. Böylece aynı suyoluna erişim, hem temel ticareti hem de diplomatik ilişkileri desteklemek için kullanılıyor.
Hayat-Moğaddam, İran’ın kendi çıkarları doğrultusunda farklı muamele için müzakere ettiğini şöyle açıkladı:
Ticaret yapıyoruz ve bu muafiyetlerin her birinin farklı bir gerekçesi var.
Katar, mali açıdan en açık ayrıcalığı elde ediyor: Gemileri ücret ödemeden geçebiliyor. Irak da muaf tutulan dört ülke arasında yer alıyor; ancak milletvekili Irak’a ilişkin düzenlemenin ayrıntılarını benzer biçimde açıklamadı. Duyuru, boğazın genel olarak yeniden açıldığını değil, ayrı ortaklara farklı koşullar uygulandığını ortaya koyuyor.
İzin, ücret ve onay süreçlerini de kapsıyor
Hindistan ve Çin gemileri İran’ın geçiş ücretlerini ödemekle yükümlü olmaya devam ediyor. Geçiş ücreti, yükün bedelinden veya geminin işletme maliyetinden ayrı olarak bir güzergâhtan geçiş karşılığında alınan ücrettir.
Avrupa Birliği, haziran ayında İran Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri’nin gemilerin kimlik, yük ve varış noktası bilgilerini sunmasını gerektiren bir geçiş sistemi uyguladığını açıklamıştı. Bu bilgiler, İran makamlarının boğazdan geçmek isteyen gemileri değerlendirmesine olanak tanıyor.
Dolayısıyla deniz taşımacılığı işletmecileri hem mali hem de idari yükümlülüklerle karşı karşıya. Enerji ürünleri taşıyan bir geminin belgelerini sunup geçiş onayı alması, işletmecisinin de gerekli ödemeleri düzenlemesi gerekebilir.
Bir dizi uygulama ayrıntısı hâlâ açıklanmadı: Ücretlerin miktarı, nasıl tahsil edileceği, Irak gemilerinin ücret ödeyip ödemeyeceği ve İran’ın bir gemiyi muaf tutulan bir ülkeye ait saymak için hangi ölçütü kullanacağı. İran, geçişine izin verilmeyen ülkelerin güncel ve eksiksiz bir listesini de yayımlamadı. Önceki kısıtlamalar ABD ve İsrail’le bağlantılı gemileri hedef almıştı.
Hindistan’ın petrol arzının boğazdan geçme oranı düştü
Hindistan, ihtiyaç duyduğu ham petrolün yaklaşık yüzde 90’ını ithal ediyor. Rafinerilerin benzin, dizel ve diğer yakıtlara dönüştürdüğü ham petrol, ulaşım, sanayi ve günlük ticaret için düzenli teslimatları önemli kılıyor.
Hindistan’ın mevcut ham petrol ithalatının yaklaşık yüzde 30’u Hürmüz’den geçiyor. Çatışmanın alım kaynaklarını değiştirmeye yol açmasından önce bu oran yaklaşık yüzde 70’ti. Bu, 40 yüzde puanlık ya da önceki paya kıyasla yaklaşık yüzde 57’lik bir düşüş anlamına geliyor.
Hindistan, Rusya, ABD, Batı Afrika ve Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki Füceyre’den alımlarını artırdı. Umman Körfezi’ne bakan Füceyre, Hürmüz Boğazı’nın dışında yer alıyor ve alıcılara bu geçişi kullanmadan ulaşabilecek sevkiyatlara erişim sunuyor.
Bu değişim, Hindistan’ın ithal petrole olan ihtiyacını ortadan kaldırmak yerine kesintilere karşı maruz kaldığı riski değiştirdi. Mevcut oranla, ithal edilen her on varilden yaklaşık üçü hâlâ Hürmüz’den geçiyor. Öncelikli erişim bu teslimatların sürmesine yardımcı olabilir; ancak geçiş ücretleri de nakliye maliyetlerinin bir parçası olmaya devam ediyor.
Hindistan’ın başka tedarikçilere yönelmesi, ABD’nin yaptırım politikasıyla da kesişti. Başkan Donald Trump, 16 Ekim’de Hindistan ve Çin dahil Rusya’dan büyük miktarda petrol ve gaz alan ülkelere yönelik mallara yüzde 100’e varan gümrük vergisi tehdidi içeren Rusya enerji yaptırımlarını askıya aldı. Bu askıya alma, Hindistan alternatif ham petrol kaynaklarına daha fazla yönelirken ticari bir tehdidi hafifletti.
Mutfak gazı tedariki Hürmüz’e büyük ölçüde bağlı
Hindistan’ın sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) tedarikinde Hürmüz’e bağımlılığı, ham petroldekinden daha yüksek. LPG ithalatının yaklaşık yüzde 90’ı Hürmüz’den geçiyor. Yemek pişirmede yaygın olarak kullanılan LPG sevkiyatlarındaki aksama, ham petrol tedarikindeki aksaklıktan farklı bir biçimde günlük yaşamı etkiliyor.
Sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) da önemli bir yük kalemi. Büyük miktarlardaki doğal gaz, gemilerle taşınabilmesi için soğutularak sıvılaştırılıyor. Hindistan’ın Katar ve BAE’den LNG ithalatının yüzde 50’den fazlası boğazdan geçiyor.
Bu oranlar farklı tedarik akışlarını gösteriyor: LPG oranı Hindistan’ın ithal ettiği mutfak gazıyla, LNG oranı ise Katar ve BAE’den yapılan ithalatla ilgili. Birlikte değerlendirildiklerinde, ham petrolün boğazdan geçme oranını düşürmenin Hürmüz’e olan kayda değer bağımlılığı neden ortadan kaldırmadığını gösteriyorlar.
Gübre ithalatında da bu güzergâh kullanılıyor; bu da deniz taşımacılığına erişimi çiftçilerin ihtiyaç duyduğu ürünlerin tedarikine bağlıyor. Hindistanlı alıcılar için muafiyet, mutfaklarda kullanılan yakıttan gıda üretimini destekleyen malzemelere kadar çeşitli ürünler açısından önem taşıyor.
İran’ın geçiş koşullarıyla ABD’nin kuralları ayrı
ABD, İran’ın geçiş ücretlerine karşı çıkıyor. ABD Hazine Bakanlığı, Amerikalı kişi ve şirketlerin Hürmüz’den güvenli geçiş için İranlı yetkililere ödeme yapamayacağını belirtiyor. Bu nedenle Amerikan bağlantısı bulunan şirketler, İran’ın geçiş ücreti taleplerinin yanı sıra ödeme kısıtlamalarıyla da karşı karşıya.
Washington, İran limanlarına abluka da uyguluyor. Açıklanan politika, bu limanlara giden gemilerle başka varış noktalarına seyahat eden gemileri birbirinden ayırıyor. Dolayısıyla geminin bağlantılı olduğu ülkenin yanı sıra varış noktası da önem taşıyor.
Hayat-Moğaddam’ın açıklaması, dört ülkeye tanınan muafiyetlerin işleyişine dair İran’ın görüşünü yansıtıyor. Deniz taşımacılığı şirketleri, seferlerinde yer alan makamların uyguladığı kuralları, ödemelere ve İran limanlarına uğramaya ilişkin kısıtlamalar da dahil olmak üzere, göz önünde bulundurmak zorunda.
Hindistan, enerji tedarikinin kesintisiz sürmesi ve uluslararası suyollarında seyrüsefer özgürlüğü çağrısını defalarca yineledi. Son düzenleme, İran’ın erişimi ülke bazında izinlerle kontrol etmeyi sürdürdüğü bir ortamda seçili gemilere geçiş olanağı sunuyor.
Duyurudan önce sekiz aylık kesinti dönemi yaşandı
Kasım ayında açıklanan muafiyetler, deniz taşımacılığı ve diplomasiyi tekrar tekrar sekteye uğratan bir çatışmanın ardından geldi. Nisan ayında sağlanan ateşkesi temmuzda yeniden başlayan çatışmalar izledi ve ticari gemiler kısıtlamaların sürdüğü bir ortamda faaliyet göstermeye devam etti.
Krizin seyrini gösteren başlıca tarihler şöyle:
- 28 Şubat 2026: ABD ve İsrail İran’a yönelik saldırılar başlattı ve mevcut çatışma başladı.
- 2 Mart: İran Hürmüz Boğazı’nı kapattığını duyurdu ve ticari trafik keskin biçimde azaldı.
- Nisan: Ateşkes sağlandı.
- Haziran: Avrupa Birliği, İran’ın gemilerin kimlik, yük ve varış noktası bilgilerini sunmasına yönelik şartlarını açıkladı.
- Temmuz: Diplomatik çabaların kalıcı bir uzlaşma sağlayamamasının ardından çatışmalar yeniden başladı.
- 3 Kasım: Hayat-Moğaddam, Hindistan, Çin, Irak ve Katar’a muafiyet tanındığını duyurdu.
Bazı gemiler özel düzenlemeler kapsamında geçiş yapmayı sürdürse de 4 Kasım itibarıyla normal ticari trafik yeniden başlamamıştı. Dört muafiyet, bu kısıtlı sistem içinde seçili ortaklara tanındığı belirtilen erişim olanağını genişletiyor.
Denizciler süren bir güvenlik tehdidiyle karşı karşıya
Uluslararası Denizcilik Örgütü, çatışmanın şubat ayında başlaması ile ağustos ayı arasında ticari gemilere en az 70 saldırı düzenlendiğini kaydetti. Bu saldırılarda 19 denizci hayatını kaybetti; böylece petrol, gaz ve diğer ticaretteki aksamanın insani bedeli de ortaya çıktı.
Çatışmanın genelinde, 15’i denizci olmak üzere 24 Hindistan vatandaşı hayatını kaybetti. Bu 15 kişi, Hindistan vatandaşları arasındaki can kayıplarının yaklaşık üçte ikisini oluşturuyor. Bu sayı çatışmada ölen Hindistan vatandaşlarını kapsarken, Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün toplamı belirttiği raporlama döneminde ticari gemilere yönelik saldırılarda hayatını kaybeden denizcilerle ilgili.
Mürettebat için geçiş izni, aktif bir çatışma bölgesinde seyrüsefer tehlikesiyle birlikte varlığını sürdürüyor. Gemi işletmecileri sefere çıkıp çıkmamaya ve ne zaman çıkacaklarına karar verirken gemi hareketlerini, sigorta kapsamını ve mürettebatın güvenliğini değerlendirmek zorunda.
Hürmüz’den, Batı Asya’daki üreticilerden çıkan sevkiyatlar da dahil olmak üzere, deniz yoluyla taşınan küresel petrol arzının yaklaşık dörtte biri geçiyor. Buradaki aksama, teslimatları kesintiye uğratıp nakliye programlarını karmaşıklaştırarak muafiyet tanınan dört ülkenin çok ötesindeki alıcıları etkileyebilir.
İran’ın duyurusu, seçili ticaret ortaklarına kısıtlamalar içinden bir geçiş güzergâhı sunuyor. Bunun somut faydaları, gemilerin geçiş onayı almasına, geçerli ödeme kurallarına uymasına ve seferlerini güvenli biçimde tamamlamasına bağlı olacak.
Öne Çıkanlar
- İran, Hindistan, Çin, Irak ve Katar gemilerinin Hürmüz’deki geçiş kısıtlamalarından muaf olduğunu söylüyor.
- Hindistan ve Çin gemileri geçiş ücreti ödemeye devam ediyor; Katar gemileri ücret ödemeden geçebiliyor.
- İran, Hindistan’a tanınan muafiyeti ilaç ithalatına, Çin’e tanınanı ise siyasi desteğe bağlıyor.
- İran’ın geçiş onayı süreçlerinde gemi, yük ve varış noktası bilgileri isteniyor.
- Hürmüz’den Hindistan’ın ham petrol ithalatının yaklaşık yüzde 30’u, LPG ithalatının ise yüzde 90’ı geçiyor.
- Uluslararası Denizcilik Örgütü, şubat-ağustos döneminde ticari gemilere yönelik en az 70 saldırı kaydetti; 19 denizci hayatını kaybetti.






