Rusya, Çin ve ABD Nükleer Silahlarda Yapay Zekâ Üzerinde İnsan Denetimi Kurallarını Görüşüyor

10 dakikalık okuma
Russia, China and U.S. Explore Human Control Rules for AI in Nuclear Weapons

Shenzhen’de olası zirve öncesinde nükleer yapay zekâ görüşmeleri gündemde

Diplomatlar, Vladimir Putin, Xi Jinping ve Donald Trump’ın 18 ve 19 Kasım’da Shenzhen’de bir araya gelmesi önerisi için hazırlık yaparken Rusya, Çin ve ABD nükleer silah kullanma kararlarının insan denetiminde kalmasını öngören olası bir taahhüdü görüşüyor. Müzakereler, yetkililerin zirvenin formatı ve daha geniş gündemi konusundaki anlaşmazlıklara rağmen uzlaşma aradığı nükleer komuta sistemlerinde yapay zekânın kullanımını sınırlandırmaya odaklanıyor.

İçindekiler
  1. Shenzhen’de olası zirve öncesinde nükleer yapay zekâ görüşmeleri gündemde
  2. İnsan denetiminin sürmesi ne anlama gelir?
  3. Uyarı sistemleri tartışmanın neden bir parçası?
  4. Pekin ve Washington toplantının biçiminde anlaşamıyor
  5. Yapay zekâ önlemleri cephaneliklerin azaltılmasından farklı bir anlaşmazlıkla karşı karşıya
  6. Ukrayna daha geniş diplomatik gündemde kalmayı sürdürüyor
  7. Hazırlık süreci nasıl ilerledi?
  8. Üçlü güç formatı Asya’da kaygı yaratıyor
  9. Öne Çıkanlar

Olası buluşmanın, Çin kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesi sırasında yapılması planlanıyor. Müzakere ekipleri, üç cumhurbaşkanının ele alabileceği konuları haftalardır görüşüyor; dikkatler daha bölücü siyasi meselelerden nükleer güvenlik önlemlerine kayıyor.

Yapay zekâ önerilerine ilişkin haber, kritik silah sistemlerinde yapay zekânın kullanımı ve nükleer savaşa karşı olası bir ortak bildiri de dâhil olmak üzere haftalar süren çalışma düzeyindeki görüşmeleri aktaran kimliği açıklanmamış kaynaklara dayanıyor. Kaynaklardan biri, nükleer silahlarda yapay zekânın yönetilmesini geçmiş politikalarla uyumlu, "kolayca hayata geçirilebilecek bir adım" olarak nitelendirdi.

Öne çıkan önerilerden biri, nükleer silah kullanma konusundaki nihai kararı otonom bir yapay zekâ sistemi yerine bir insana bırakmak. Görüşülen diğer fikirler arasında nükleer iletişimin siber saldırılara karşı korunması, füze denemelerine ilişkin bilgi paylaşımı ve nükleer savaşın kazanılamayacağının ve asla yapılmaması gerektiğinin yeniden teyit edilmesi yer alıyor.

Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi’nde kıdemli araştırmacı olan Heather Williams, nükleer savaşın kazanılamayacağını ve asla yapılmaması gerektiğini teyit eden ortak bir bildirinin mümkün olduğunu söyledi. Üç ülkenin, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin daimi üyeleri olarak bu ifadeler üzerinde daha önce uzlaştığını belirtti. Williams, nükleer silahlar ile nükleer komuta ve kontrol üzerinde insan denetimine ilişkin bir anlaşmanın da olası sonuçlardan biri olduğunu kaydetti.

Toplantı, gündem ve düzenlemeler üzerinde uzlaşma sağlanmasına bağlı. Kremlin Sözcüsü Dmitry Peskov, 8 Kasım’da tarafların uzlaşmaya varması halinde zirvenin yapılacağını söyledi. Yapay zekâya ilişkin olası bir taahhüdün kapsamı, hukuki biçimi ve uygulama düzenlemeleri açıklanmadı.

Trump, APEC toplantısı sırasında Xi ve Putin’le görüşmeyi beklediğini kamuoyuna açıkladı. Çin Dışişleri Bakanlığı, olası bir toplantı hakkında ilgili taraflarla iletişim kurulduğunu doğruladı. Gündeme ilişkin nihai bir anlaşma resmen duyurulmadı.

İnsan denetiminin sürmesi ne anlama gelir?

Nükleer komuta ve kontrol; bir hükümetin tehditleri değerlendirdiği, emirler verdiği ve nükleer silahlarını kontrol ettiği insanlardan, iletişim ekipmanlarından ve prosedürlerden oluşan ağdır. Yapay zekâ, saldırı emri verme yetkisine sahip olmadan bu sürecin bazı aşamalarına destek sağlayabilir.

Görüşmelerin erken uyarı sistemlerini, hedefleri belirlemek için kullanılan yazılımları ve fırlatma kararının alınma sürecini kapsadığı bildiriliyor. Erken uyarı sistemleri, yaklaşan bir saldırının işaretlerini saptamak için sensörlerden gelen bilgileri inceler. Hedef belirleme yazılımları ise bir silahın nereleri vurabileceğini değerlendirmeye yardımcı olur.

Reklam

Fırlatma yetkisinin insanlara bırakılmasını öngören bir kural, yazılımın bilgi sunmasıyla nihai kararı vermesi arasına sınır koyar. Örneğin bir bilgisayar, incelenmesi için olası bir füze fırlatmasını işaretleyebilir; ancak herhangi bir karşılık verme yetkisi insanda kalır.

Önerilen önlemler, nükleer sistemlerin yapay zekâ tarafından yetkisiz biçimde kontrol edilmesi ihtimalini de ele alıyor. Bu kaygı, nihai fırlatma emrinin ötesine uzanıyor: hükümetlerin, otomatik araçların uyarıları nasıl ele aldığını, iletişim ağları üzerinden bilgiyi nasıl aktardığını ve karar vericilere seçenekleri nasıl sunduğunu değerlendirmesi gerekecek.

Washington ve Pekin, nükleer silah kullanımında insan denetiminin gerekliliğini daha önce gündeme getirmişti. Moskova’nın ise askeri hareket alanını kısıtlayabilecek resmî uluslararası sınırlamaları kabul etme konusunda daha temkinli olduğu belirtiliyor. Bu nedenle Rusya’yı ortak bir taahhüde dâhil etmek, mevcut diplomatik çabaların temel unsurlarından biri.

Uyarı sistemleri tartışmanın neden bir parçası?

Yapay zekâ, büyük miktardaki sensör verisini hızla inceleyebilir. Nükleer uyarı sistemlerinde bu hız, yetkililerin olası bir tehdidi yorumlamasına yardımcı olabilir; ancak hatalı bir değerlendirme, karşılık vermek için çok az zamanı olan karar vericilere de ulaşabilir.

Önerilerle ilgili görüşmelerde iki risk öne çıkıyor: algoritmik hatalar ve verilerin kasıtlı olarak bozulması. Algoritmik hata, yazılımın yanlış sonuç üretmesidir. Verilerin kasıtlı olarak bozulması ise bir sistemi eğitmek veya yönlendirmek için kullanılan bilgilerin bilerek çarpıtılmasını ve bunun sonucunda sistemin bir olayı yanlış tanımlamasına yol açılmasını içerir.

Balistik füze saldırısına ilişkin yanlış bir uyarı, liderleri acil karar alma baskısı altına sokabileceği için özellikle tehlikeli olur. Fırlatma yetkisinin insanda kalması önerilen bir güvence; bu kararı şekillendiren bilgi ve iletişim kanallarının korunması ise bir diğeri.

Bu nedenle görüşülen fikirler, nükleer komuta ve iletişim sistemlerine yönelik siber saldırıların sınırlandırılmasını da kapsıyor. Bu ağları kapsayan bir taahhüt, silah kullanımına nihai olarak kimin izin vereceği sorusunun yanı sıra uyarıların ve emirlerin iletildiği kanalları da ele alır.

Daha az olası öneriler arasında nükleer komuta, kontrol ve iletişim sistemlerine yönelik siber saldırıların veya yapay zekâ destekli saldırıların yasaklanması bulunuyor. Williams, Çin’in stratejik rekabetin sınırlandırılması veya uzaya nükleer silah konuşlandırılması konusunda da görüşmelere ilgi duyduğunu söyledi. İran da gündeme gelebilir; Trump’ın Tahran’ın asla nükleer silah edinmemesi gerektiğini belirten ortak bir bildiri talep etmesi olası.

Pekin ve Washington toplantının biçiminde anlaşamıyor

Çin’in, her cumhurbaşkanının önceden hazırlanmış bir açıklamayı okuyacağı ve önceden kararlaştırılmış gündemi izleyeceği, açık tartışmaya çok az yer bırakan, sıkı biçimde planlanmış bir toplantı istediği bildiriliyor. Trump yönetimi ise liderlerin birbirlerine doğrudan yanıt verebileceği daha serbest bir görüşme yapılmasını savunuyor.

Reklam

Üç hükümet senaryolu bir format üzerinde anlaşamazsa Pekin’in ayrı ikili görüşmeleri tercih edeceği belirtiliyor. Bu tercih müzakereler açısından önem taşıyor: önceden hazırlanmış açıklamalar, liderler salona girmeden önce esas konularda anlaşmaya varılmasını gerektirirken açık tartışma, müzakere için daha fazla alan bırakır.

Format konusundaki farklı tercihler, resmen duyurulmuş bir düzenleme değil, müzakerelere ilişkin haberlerde aktarılan tutumlar. Kimliği açıklanmayan bir kaynak, üçlü görüşmelere doğru ilerlemenin yavaş olduğunu; liderlerin yoğun takvimlerinin de olası bir planlama engeli oluşturduğunu söyledi.

Peskov, her hükümetin kimi bir katılımcı için kabul edilebilir, kimi bir başkası içinse istenmeyen konular önerdiği bir süreç tarif etti. 8 Kasım’daki açıklamasında, gündemde uzlaşmayı zirvenin yapılmasının koşulu olarak belirtti.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Trump’ın nükleer silahları görüşmek üzere toplantıyı yapmayı umduğunu söyledi. Putin, 9 Ekim’de Trump’la yaptığı telefon görüşmesinde buluşmayı önermiş, üç taraf da daha sonra bu fikre geçici olarak onay vermişti.

Yapay zekâ önlemleri cephaneliklerin azaltılmasından farklı bir anlaşmazlıkla karşı karşıya

Trump, nükleer silahların kontrolü ve silahsızlanma konularını görüşmek istiyor. Çin, nükleer cephaneliklere ilişkin üç ülkeyi kapsayan müzakerelere karşı çıkıyor. Pekin, nükleer stokunun Rusya ve ABD’ninkinden çok daha küçük olduğunu savunuyor ve önce Washington ile Moskova’nın kayda değer ölçüde azaltıma gitmesi gerektiğini belirtiyor.

ABD ile Rusya arasındaki New START anlaşmasının süresi Şubat 2026’da doldu. Anlaşma, konuşlandırılmış stratejik nükleer silahları sınırlıyor ve bir doğrulama çerçevesi sunuyordu. Anlaşmanın sona ermesi, Washington’ın ileride Çin’i de kapsayabilecek daha geniş bir çerçeve oluşturma isteğini acil hâle getirdi.

Peskov, bu engeli 14 Ekim’de ele aldı. Kremlin Sözcüsü, Çin’in nükleer kapasitesini Rusya ve ABD’ninkilerle kıyaslanamaz gördüğünü ve Moskova’nın Pekin’in tutumuna saygı duyduğunu söyledi.

"Nükleer cephanelikler gündeme getirilmesi uygun bir konu değil," dedi.

Yapay zekâyı düzenleyen kurallar, her ülkenin kaç silaha sahip olduğundan ziyade nükleer silahların nasıl kontrol edildiğiyle ilgili olur. Bu daha dar kapsamlı konu, silah azaltımına ilişkin anlaşmazlık sürerken müzakerecilere uzlaşma sağlayabilecek bir alan sunuyor.

Çin’in, cephaneliklerin azaltılmasına yönelik müzakerelere alternatif olarak şeffaflık ve bilgi alışverişini görüşmeyi tercih ettiği bildiriliyor. Füze denemelerine ilişkin bilgi de değerlendirilen önlemler arasında. Bu tür bilgilerin paylaşılması, başka bir hükümetin gözlemlediği bir fırlatmayı anlamasına ve amacına ilişkin belirsizliği azaltmasına yardımcı olabilir.

Kimliği açıklanmayan bir kaynak, Pekin’in tam kapsamlı stratejik istikrar görüşmelerine daha hafif bir alternatif olarak nükleer şeffaflık görüşmeleri önerdiğini ve nükleer konularda ilerlemeyi Washington’la ilişkileri istikrara kavuşturmanın bir yolu olarak gördüğünü söyledi. Williams, füze fırlatmalarına ilişkin bildirim anlaşmasını, üçlü görüşmelerden çıkabilecek somut sonuçlar arasında "elde edilmesi en kolay kazanım" olarak nitelendirdi.

Rusya’nın resmî sınırlamalar konusundaki temkinli tutumu müzakereleri daha da zorlaştırıyor. Üç hükümet de insan denetimi fikrini genel olarak desteklese bile, hangi faaliyetlerin kapsama alınacağı ve her birinin hangi yükümlülükleri üstleneceği konusunda anlaşmaları gerekecek.

Reklam

Ukrayna daha geniş diplomatik gündemde kalmayı sürdürüyor

Üç liderin toplantısına ilişkin hazırlıkların, Rusya’nın Ukrayna’ya karşı savaşını ve Kore Yarımadası’nın nükleer silahlardan arındırılmasını öncelikli gündemin gerisine ittiği bildiriliyor. Pekin’in Ukrayna konusunda Washington ile Moskova arasında doğrudan görüşmeleri, Kore Yarımadası’nın güvenliği konusunda ise Washington ile Pyongyang arasında diyaloğu tercih ettiği belirtiliyor.

Ancak Peskov, Ukrayna’da çözümün en üst düzeydeki görüşmelerin gündeminde kalmaya devam ettiğini söyledi. Bu açıklamayı, Abu Dabi’deki görüşmelerin APEC toplantısı sırasında Putin ile Trump arasında olası ikili temasları nasıl etkileyebileceği sorulduğunda yaptı.

Buradaki ayrım, önerilen üç liderli oturum ile çevresindeki daha geniş diplomatik görüşmeler arasında. Sıkı biçimde müzakere edilmiş üçlü gündemde Ukrayna’ya sınırlı yer verilebilir; ancak konu Rusya ve ABD cumhurbaşkanları arasındaki ayrı bir görüşmede yine de ele alınabilir.

Liderlerin öncelikleri de farklı görünüyor. Putin’in, Moskova’nın lehine bir Ukrayna çözümünü hedeflediği için toplantıyı kısmen önerdiği bildiriliyor. Trump ise buluşmayı nükleer silahlar ve silahsızlanma konularını görüşmek için kullanmaya daha fazla ilgi gösterdi. Bu farklı hedefler, gündem üzerinde uzlaşmanın neden haftalar sürdüğünü açıklamaya yardımcı oluyor.

Hazırlık süreci nasıl ilerledi?

Hazırlıklar, cumhurbaşkanlarından birinin toplantı önerisinden hem içeriğe hem de usule ilişkin müzakerelere dönüştü. Bildirilen gelişmeler, başlangıçta görüşmeye istekli olunmasının henüz kesinleşmiş bir program ortaya çıkarmadığını gösteriyor.

  • 9 Ekim: Putin, ABD başkanıyla telefon görüşmesinde Trump ve Xi ile toplantı yapılmasını önerdi.
  • 14 Ekim: Peskov, Çin’in tutumunu gerekçe göstererek nükleer cephaneliklerin üçlü formatta görüşülmesinin olası görünmediğini söyledi.
  • 8 Kasım: Peskov, Moskova, Washington ve Pekin’in gündem önerilerini karşılıklı olarak ilettiğini ve zirvenin uzlaşmaya bağlı olduğunu söyledi.
  • 10 Kasım: Senaryolu açıklamalar ve açık tartışma konusundaki anlaşmazlıklar kamuoyuna yansıdı.
  • 18 ve 19 Kasım: Önerilen toplantının Shenzhen’deki APEC zirvesiyle aynı dönemde yapılması planlanıyor.

Yapay zekânın son dönemde öne çıkması, üç hükümetin de kabul edebileceği daha dar kapsamlı bir konu belirleme çabasının parçası. Diplomatların, nükleer savaşın kazanılamayacağı ve asla yapılmaması gerektiği ilkesini yineleyen bir bildiri üzerinde de çalıştığı bildiriliyor.

Böyle bir bildiri ortak bir siyasi tutumu ortaya koyar. Daha ayrıntılı bir yapay zekâ taahhüdünün ise insan denetiminin hangi alanlarda korunması gerektiği ve hangi otomatik faaliyetlerin kısıtlanacağı dâhil, her ülkeden beklenen davranışları açıklığa kavuşturması gerekir.

Reklam

Üçlü güç formatı Asya’da kaygı yaratıyor

Japonya’nın, ABD, Çin ve Rusya’yı önemli güvenlik meselelerini görüşmek üzere bir araya getirecek ve gayriresmî olarak G3 diye adlandırılan bir platform ihtimalinden kaygı duyduğu bildiriliyor. Endişe, başka ülkeleri etkileyen kararların bu ülkeler sürece katılmadan şekillenebilmesi.

Kimliği açıklanmayan bir kaynak, Trump ve Xi’nin Xi’nin eylül ayında Washington’a yaptığı devlet ziyareti sırasında kullandığı, üç gücün Japonya’ya karşı savaş dönemi ittifakını çağrıştıran ifadelerle Japonya’nın özellikle ilgili kaygılarını dile getirdiğini söyledi.

Kore Yarımadası’nın güvenliğine ilişkin önerilen görüşmeler bu meseleyi somutlaştırıyor. Pekin’in konuyu Washington ile Pyongyang’a bırakmayı tercih ettiği yönündeki haberler, üç liderli toplantıya daha dar bir gündem kazandırırken önemli bir bölgesel güvenlik meselesini farklı bir diplomatik kanala yönlendirebilir.

Üç katılımcı hükümet açısından toplantı aynı anda birkaç amaca hizmet edebilir. Çin önemli bir diplomatik buluşmaya ev sahipliği yapar, Rusya ABD ve Çin cumhurbaşkanlarıyla aynı platformda yer alır, Trump ise nükleer güvenlik anlaşmasına yönelik girişimde bulunma fırsatı yakalar.

Öncelikli görev, kalıcı bir üçlü kurum kurmaktan daha sınırlı: müzakerecilerin liderlerin bir araya gelip gelmeyeceğini, neleri görüşeceklerini ve yapay zekâ konusunda ortak bir metni kabul edip edemeyeceklerini karara bağlaması gerekiyor. 18 ve 19 Kasım’daki toplantı, bu görüşmeleri kamuya açık bir taahhüde dönüştürmek için planlanan bir sonraki fırsat.

Öne Çıkanlar

  • Rusya, Çin ve ABD, nükleer komuta sistemlerinde yapay zekâ kullanımını sınırlamayı, fırlatma kararlarının nihai aşamasında insan denetimini korumayı görüşüyor.
  • Putin, Xi ve Trump’ın olası toplantısı, gündem ve format üzerinde uzlaşma sağlanması koşuluyla 18 ve 19 Kasım’da Shenzhen’de yapılmak üzere hazırlanıyor.
  • Çin’in senaryolu açıklamaları ve önceden kararlaştırılmış bir gündemi tercih ettiği, Washington’ın ise liderler arasında daha serbest bir görüşme istediği bildiriliyor.
  • Pekin, üç ülkeyi kapsayan nükleer stok azaltımı görüşmelerine karşı çıkıyor ve önce Rusya ile ABD’nin daha büyük cephaneliklerini azaltmasını istiyor.
  • Olası önlemler arasında yapay zekânın yetkisiz kontrolüne karşı koruma, nükleer iletişime yönelik siber saldırıların sınırlandırılması ve füze denemelerine ilişkin bilgi paylaşımı bulunuyor.
  • Ukrayna’nın önerilen üçlü gündemde daha geri plana düştüğü bildiriliyor; Kremlin ise konunun en üst düzeydeki daha geniş görüşmelerin parçası olmaya devam ettiğini söylüyor.
  • Japonya’nın, üç gücün kendisine karşı savaş dönemi ittifakını çağrıştıran ifadelere ilişkin kaygılarını dile getirdiği bildiriliyor.
  • Yapay zekâ taahhüdüne ilişkin nihai bir gündem, metin veya uygulama düzenlemesi açıklanmadı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir