Daha büyük zirve öncesi bir görüşme
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, ABD Başkanı Donald Trump'la yapılması planlanan zirveden bir gün önce, 18 Kasım 2026 öğle saatlerinde Shenzhen'de Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile görüştü. Liderler Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) toplantısı için bir araya gelirken, görüşmelerin gündeminde enerji, ekonomik işbirliği ve Ukrayna'daki savaşın yer alması bekleniyordu.
İçindekiler
- Daha büyük zirve öncesi bir görüşme
- Xi ve Putin'in görüşmesi planlanan konular
- Ukrayna yeniden gündemde
- Enerji ve ticaret ortaklığa somut bir zemin sağlıyor
- Çin diplomasisi için sıkı denetlenen bir sahne
- Nükleer silahlar ve İran gündemi genişletiyor
- Kuzey Kore ve diğer Asyalı ortaklar da gündemde
- Ticaret gerilimleri Trump'ı Shenzhen'e kadar izliyor
- Takip edilmesi gereken tarihler ve kararlar
- Öne çıkan noktalar
Görüşme, Çin, Rusya ve ABD liderlerini bir araya getirecek toplantı öncesinde Xi ve Putin'e eşgüdüm sağlama fırsatı verdi. Rusya Devlet Başkan Yardımcısı Yuri Ushakov, Moskova ve Pekin'in olası bir ortak bildiri için önerilerini (ortak tutumları ortaya koyan yazılı bir açıklama) daha önce sunduğunu ve Washington'ın yanıtını beklediğini söyledi.
Perşembe günkü zirveye ilişkin beklentiler Moskova ile Washington'da farklıydı. Kremlin, zirvenin sonuç bildirgesiyle tamamlanmasını umarken ABD'li yetkililer toplantıyı daha ileri görüşmeler için bir başlangıç olarak nitelendirdi ve anlaşma beklemediklerini belirtti.
Putin, uluslararası gerilimlere rağmen Çin'le ortaklığın istikrarlı biçimde sürdüğünü söyledi. Rusya Devlet Başkanı, Xi'ye ortak tutumlarını şu sözlerle aktardı:
"Zorlu bir jeopolitik ortamda, daha adil ve çok kutuplu bir dünya düzeninin oluşumuna yapıcı bir yaklaşım sergiliyoruz," dedi Putin.
Çok kutuplu dünya, tek bir ülkenin hâkimiyet kurması yerine birçok ülkenin ya da ülke grubunun kayda değer güce sahip olduğu bir düzen anlamına geliyor. Moskova ve Pekin açısından bu ifade, ABD'nin uluslararası meselelerdeki etkisini azaltma hedefini yansıtıyor.
Xi ve Putin'in görüşmesi planlanan konular
Rus yetkililer, enerji ve finansı da kapsayan ekonomik işbirliğiyle başlayıp daha dar kapsamlı bir dış politika görüşmesiyle devam edecek bir program açıkladı. Ukrayna, Kore Yarımadası ve Asya-Pasifik bölgesindeki stratejik işbirliği de ele alınması planlanan konular arasındaydı.
Görüşmenin yapıldığı öğle saatlerinde doğrulandı. Rusya'nın önceden yaptığı açıklamalarda çalışma kahvaltısından söz edilirken, başka bir programda çalışma yemeği ifadesi kullanıldı. Her iki programda da liderlerin dar kapsamlı görüşmesinin yanı sıra heyetlerin katılacağı daha geniş görüşmelere yer verildi.
Ushakov, Putin'in Xi'ye Abu Dabi'deki görüşmeler de dâhil olmak üzere ABD ile yakın zamanda yapılan temaslar hakkında bilgi vermeyi planladığını söyledi. Kremlin Sözcüsü Dmitry Peskov da Putin'in Çin liderini Ukrayna'yla ilgili görüşmeler konusunda bilgilendireceğini belirtti.
Görüşmelerin biçimi önemli; çünkü ekonomik ve güvenlik görüşmeleri farklı tercihleri içeriyor. Daha fazla enerji satın almak ya da mali işbirliğini genişletmek, Rusya ile Çin arasında müzakere edilebilir. Ukrayna'daki savaşın çözüme kavuşturulması ise toplantıda bulunmayan bir ülkenin toprakları, güvenliği ve siyasi tercihleriyle ilgili.
Ukrayna yeniden gündemde
Trump, 16 Kasım'da Xi ve Putin'le Ukrayna'yı görüşeceğini söyledi. Bu açıklama, Beyaz Saray'ın 13 Kasım'da Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşının üç liderin gündeminde yer almayacağını bildirmesinden sonra geldi. Nükleer silahlar ve İran'daki savaşın öncelikli konular olması bekleniyordu.
Çin, Ukrayna konusundaki tutumunu tarafsız olarak tanımlıyor. Bununla birlikte, Rusya'nın petrol ve gazını satın alması, Batı yaptırımları altında Rus ekonomisinin ayakta kalmasına yardımcı oldu. Pekin ayrıca, Çin'den sağlanan askerî bileşenlerin Moskova'nın savaş çabalarını desteklediği yönündeki suçlamalarla karşı karşıya.
Ukrayna ve Avrupa hükümetleri, savaşla ilgili görüşmelerde masada yer almama ihtimaliyle karşı karşıya. Endişeleri somut: Topraklar, askerî destek ya da güvenlik düzenlemelerine ilişkin kararlar Ukraynalıları ve onlara destek veren ülkeleri doğrudan etkileyecek.
Ukrayna Devlet Başkanı Volodymyr Zelensky, 17 Kasım'da Brüksel'de Ukrayna'nın ortaklarının katıldığı bir toplantıda konuşarak hava savunma önleme füzesi talep etti. Kyiv'in sipariş ettiği ancak henüz teslim almadığı yeni silahlar karşılığında hükümetlere mevcut stoklarındaki füzeleri devretme çağrısında bulundu. Talep, Rusya'nın balistik füze saldırılarının kış harekâtı sırasında kritik altyapıyı tehdit ettiği bir dönemde geldi.
ABD'nin eski Ukrayna Büyükelçisi ve Atlantic Council Avrasya Merkezi kıdemli direktörü John E. Herbst, Putin'in büyük güçlerin küçük ülkelerin tercihlerini belirleyeceği bir ortam istediğini savundu. Peskov ise Moskova'nın amacını farklı şekilde anlattı; liderlerin diğer ülkelerin geleceğine karar vermek değil, diyalog kurmak istediğini söyledi.
Enerji ve ticaret ortaklığa somut bir zemin sağlıyor
Çin ve Rusya'nın 2024'teki ticaret hacmi 245 milyar dolara ulaştı. Rus yetkililer toplam hacmin 2026'da yeni bir rekora ulaşabileceğini öne sürdü, ancak yılın tamamına ilişkin bir rakam paylaşılmadı. Önceki toplam, liderlerin diplomatik söyleminin arkasındaki ticari ilişkiye dair bir ölçü sunuyor.
Petrol ve gaz bu ilişkinin merkezinde yer alıyor. Batı yaptırımları Rusya'nın Çin'den yaptığı alımlara bağımlılığını artırdı. Bu durum Moskova'ya güvenilir talep sağlamak için güçlü bir neden verirken, Pekin'e de gelecekteki tedarik müzakerelerinde önemli bir konum kazandırıyor.
Mongolistan üzerinden geçmesi önerilen bir doğal gaz boru hattının Shenzhen'de gündeme gelmesi bekleniyordu. Böyle bir güzergâh, Rusya'nın tedarikini üçüncü bir ülke üzerinden Çinli tüketicilere ulaştıracak; bu da hükümetler arasında anlaşma sağlanmasını zorunlu kılacak. Hattın pratik değerini fiyatlar, inşaat taahhütleri ve tedarik koşulları belirleyecek.
Görüşmeye ilişkin ilk açıklamada herhangi bir boru hattı anlaşması ya da yeni enerji alım taahhüdü duyurulmadı. Öne çıkan gelişme liderlerin görüşmesi oldu; ekonomik gündem ise daha fazla müzakere gerektiren projeleri ilerletme fırsatı sundu.
Çin diplomasisi için sıkı denetlenen bir sahne
Ev sahibi olarak Xi, iki büyük askerî gücü daha bir araya getiren toplantının merkezinde yer alıyor. Pekin, planlanan üç ülke arasındaki görüşmeleri dünya barışı ve stratejik istikrar üzerine fikir alışverişi olarak tanımladı. Stratejik istikrar, güçlü devletler arasındaki rekabetin çatışmaya dönüşmesini önleme çabalarını ifade ediyor.
Atlantic Council Küresel Çin Merkezi kıdemli direktörü ve ABD Dışişleri Bakanlığı'nın Çin konusunda eski danışmanı Melanie Hart, Xi'nin iki önceliğini, liderleri bir araya getirme becerisini göstermek ve sürprizleri önlemek olarak tanımladı. Hart'ın değerlendirmesine göre Pekin, diplomatik açıdan güçlü bir imaj verecek, dikkatle yönetilen bir etkinlik istiyordu.
Peskov, perşembe günkü zirvenin açılış konuşmalarının gazetecilere açık olabileceğini, ancak son kararın ev sahibi olarak Çin'e ait olduğunu söyledi. Gündem üzerinde anlaşmaya varıldığını, ancak daha geniş bir fikir alışverişine de açık olunduğunu belirtti.
Xi, APEC toplantısını yapay zekâ ve serbest ticaret konularında daha fazla uluslararası işbirliği çağrısı yapmak için de kullandı. Ekonomik mesajında tarifelerin düşürülmesine, erişimin genişletilmesine ve kural ve yönetim standartlarının incelenmesine odaklandı; böylece Çin'in ticaret gündemini güvenlik görüşmelerinin yanına yerleştirdi.
Nükleer silahlar ve İran gündemi genişletiyor
Washington, nükleer silahların azaltılması ve İran'daki savaşı zirvenin gündemindeki konular olarak belirledi. Trump ayrıca nükleer silahları, İran'ı ve Ukrayna'yı görüşmeyi planladığını söyledi; böylece kısa süre içinde planlanan toplantının gündemi genişledi.
Nükleer görüşmeler, ABD ile Rusya arasındaki Yeni START Anlaşması'nın şubatta sona ermesinin ardından yapılıyor. Anlaşma, stratejik nükleer silahların (uzak mesafelerdeki hedefleri vurmak üzere tasarlanmış silahlar ve fırlatma sistemleri) belirli türlerini sınırlandırıyordu. Anlaşmanın sona ermesiyle iki ülke, sınırlamalar ve doğrulama için bu çerçeveden yoksun kaldı.
Çin, çok daha büyük nükleer cephaneliklere sahip olan ABD ve Rusya'nın önce bunları azaltması gerektiğini savunarak Washington ve Moskova'yla benzer bir düzenlemeye katılmayı reddetti. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, hükümetin tutumunu bir önceki ay şu sözlerle ifade etmişti:
Çin'den bu aşamada sözde üçlü nükleer silahsızlanma müzakerelerine katılmasını istemek ne adil ne makul ne de gerçekçidir.
ABD Ulusal Güvenlik Konseyi'nde Avrupa ve Rusya işlerinden sorumlu eski kıdemli direktör ve Atlantic Council yöneticisi Andrew L. Peek, stratejik silahların birlikte ele alınmasının bile ileride yapılacak müzakerelere kapı aralayabileceğini savundu. Peek ayrıca İran'ı ve Hürmüz Boğazı'ndan geçişi, çıkarların örtüşebileceği olası alanlar olarak gösterdi; söz konusu deniz yolundaki aksamalar enerji arzını ve fiyatları etkiliyor.
Kuzey Kore ve diğer Asyalı ortaklar da gündemde
Rus yetkililer, Xi ile Putin'in daha dar kapsamlı görüşmesinin gündemine Kore Yarımadası'nı da ekledi. Trump ise Çin'de Kuzey Kore lideri Kim Jong Un'la görüşmek istediğini söyledi. Ancak ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio böyle bir görüşmenin yapılacağını doğrulamadı.
Manila'da konuşan Rubio, Kuzey Kore'yle ilgili sorunların çözümü için temasın gerekli olduğunu belirtti:
"Kuzey Kore'yle bir sorunumuz varsa bunu çözmemizin tek yolu onlarla temasa geçmek," dedi.
Putin'in programında Vietnam Devlet Başkanı Tô Lâm ve Tayland Başbakanı Anutin Charnvirakul ile planlanan görüşmeler de vardı. Rusya ve Vietnam daha önce Vietnam'da stratejik petrol rezervi kurulmasına yönelik bir çerçeve anlaşması imzalamıştı; bu da görüşmeye üzerine inşa edilebilecek somut bir ekonomik proje kazandırıyordu.
Rusya Devlet Başkanı'nın iş ve zirve oturumlarına katılması, ayrıca bir üniversiteyi ziyaret etmesi de bekleniyordu. Önceden yapılan açıklamalarda Shenzhen Üniversitesi ile Moskova Devlet Üniversitesi ve Pekin Teknoloji Enstitüsü'nün ortak kurumu olan Shenzhen MSU-BIT Üniversitesi'nin adları geçti.
Ticaret gerilimleri Trump'ı Shenzhen'e kadar izliyor
Trump, Çin'e gelmesinden önce Filipinler'deydi. Burada, Çin'in bölgesel etkisini dengelemeyi amaçlayan Dörtlü Güvenlik Diyaloğu (Quad) kapsamında Avustralya, Japonya ve Hindistan liderleriyle görüştü ve Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) zirvesine katıldı.
Ticari anlaşmazlıklar da diplomatik ortamın bir parçasını oluşturdu. Trump, ABD'nin 10 ay içinde nadir toprak elementleri üretiminde Çin'i yakalayacağını söyledi. Elektronik ürünler ve güçlü mıknatıslar da dâhil olmak üzere çeşitli ürünlerde kullanılan bu mineraller, sivil sanayi ve savunma üretimi açısından önemli bir tedarik kalemi.
Washington ayrıca, teknolojinin başka yerlere yönlendirilmesi riskinin arttığı gerekçesiyle Singapur, Malezya, Tayland ve Endonezya'ya gelişmiş yapay zekâ çipleri gönderen şirketlere yönelik yeni lisans şartları açıkladı. Singapur, ülkede faaliyet gösteren şirketlerin güvenilir erişimini güvence altına almanın yollarını incelediğini söyledi.
Çin Başbakanı Li Qiang, hafta başında tek taraflılığı ve korumacılığı eleştirirken Çin'in Güneydoğu Asya'yla genişleyen ticaretini öne çıkardı. Birbiriyle yarışan bu mesajlar, bölge hükümetlerinin yönetmek zorunda olduğu meseleleri ortaya koyuyor: Çin ve ABD pazarlarına erişim, güvenilir teknoloji tedariki ve iki güç arasındaki rekabetin yarattığı baskı.
Takip edilmesi gereken tarihler ve kararlar
Bir sonraki karar aşaması olarak 19 Kasım belirlenmişti. Putin'in katılımından önce Trump'ın Xi ile görüşmesi bekleniyordu. Önerilen ortak bildiri üzerindeki müzakereler sürerken, Rus yetkililerin sözünü ettiği Trump-Putin görüşmesi ABD tarafından doğrulanmamıştı.
- 13 Kasım: Beyaz Saray, Ukrayna'nın üç ülke arasındaki zirvenin gündeminde yer almayacağını açıkladı.
- 16 Kasım: Trump, Xi ve Putin'le Ukrayna, nükleer silahlar ve İran'ı görüşeceğini söyledi.
- 17 Kasım: Putin, Shenzhen Bao'an Uluslararası Havalimanı'na geldi; Zelensky, Ukrayna'nın ortaklarından hava savunma önleme füzeleri istedi.
- 18 Kasım: Xi ve Putin, APEC toplantısı sırasında öğle saatlerinde görüştü.
- 19 Kasım: Trump, Xi ve Putin'in Shenzhen'de üç ülke arasındaki zirvede bir araya gelmesi planlandı.
Ushakov, Rusya ve Çin'in ortak bildiri için önerdikleri ifadeler konusunda ABD'nin yanıtını beklediğini söyledi. ABD'li yetkililerin hemen anlaşmaya varmak yerine daha fazla görüşme beklentisi, liderlerin önlerindeki önemli anlaşmazlıklardan herhangi birinde ortak tutum belirleyip belirleyemeyeceğine odaklanılmasına yol açtı.
Öne çıkan noktalar
- Xi ve Putin, Trump'la ertesi gün yapılması planlanan görüşmeler öncesinde 18 Kasım'da Shenzhen'de bir araya geldi.
- Görüşmelerin gündeminde enerji, finans, Ukrayna ve Kore Yarımadası'nın yer alması bekleniyordu.
- Rusya ve Çin, ortak bildiri için öneri sundu ve Washington'ın yanıtını bekliyordu.
- Beyaz Saray daha önce Ukrayna'yı gündemden çıkarmış olsa da Trump, konunun görüşüleceğini söyledi.
- Nükleer silahlar, İran ve ticari gerilimler diplomatik gündemi genişletti.
- Xi ile Putin'in görüşmesine ilişkin ilk açıklamada yeni bir boru hattı anlaşması duyurulmadı.






