Metnin yüzde 80’inde uzlaşmaya varılmasına rağmen Çin ve ASEAN, Güney Çin Denizi Davranış Kuralları’nı 2026’da tamamlayamayacak

9 dakikalık okuma
China and ASEAN to Miss 2026 South China Sea Code Deadline Despite Agreement on 80% of Text

Son beşte birlik bölüm, onlarca yıllık müzakereleri çıkmaza sokuyor

Üç üst düzey bölgesel diplomatın 11 Kasım’da söylediğine göre Çin ve Güneydoğu Asya ülkeleri, Güney Çin Denizi için önerilen Davranış Kuralları metnindeki paragrafların yaklaşık yüzde 80’i üzerinde geçici olarak uzlaştı. Ancak kalan anlaşmazlıklar mutabakatın en temel kurallarıyla ilgili olduğundan müzakereler 2027’de de sürecek.

İçindekiler
  1. Son beşte birlik bölüm, onlarca yıllık müzakereleri çıkmaza sokuyor
  2. Çözüme kavuşmayan konular neler?
  3. Son tarih temmuzdan aralığa kaydı
  4. 2002 tarihli bildirge ne vaat ediyor?
  5. Pratik iş birliği şimdiden gündemde
  6. Filipinler müzakerelerin hızlanması için neden baskı yaptı?
  7. Kurallar, askerî varlığın arttığı bir ortamda uygulanacak
  8. Kamuoyu önündeki anlaşmazlıklara rağmen diplomasi sürüyor
  9. Manila’nın başarabilecekleri ve Singapur’a devredilecekler
  10. Öne çıkanlar

Diplomatlar, 2026’nın son müzakere turunun ekimde, kuralların hangi suları kapsayacağı, hassas terimlerin ne anlama geldiği ve yükümlülüklerin hukuken bağlayıcı olup olmayacağı konusunda anlaşma sağlanamadan sona erdiğini söyledi. Müzakereler hakkında kamuoyu önünde konuşma yetkileri olmadığı için isimlerinin açıklanmaması koşuluyla konuştular.

Bu gecikme, görüşmeleri 2023’te belirlenen tamamlanma hedefinin ötesine taşıyacak ve süreci yönlendirme sorumluluğunu Filipinler’den, 2027’de ASEAN dönem başkanlığını devralacak Singapur’a aktaracak. Çin ve ASEAN’ın Pekin’le daha geniş kapsamlı ilişkilerini koordine eden Malezya, bu yıl en az 10 büyük müzakere turuna birlikte başkanlık etti.

Açıklama, bölge liderlerinin Manila’da bir araya gelmesinden önce geldi. Denizlerdeki gergin karşılaşmaların ve henüz tamamlanmayan kuralların zirvede geniş yer bulması bekleniyor. Sahil güvenlik ekipleri, deniz kuvvetleri personeli ve balıkçı toplulukları için pratikteki mesele, müzakerelerin tehlikeli karşılaşmaların silahlı çatışmaya dönüşme olasılığını azaltacak kurallar getirip getiremeyeceği.

Çözüme kavuşmayan konular neler?

Diplomatların belirttiği çözülmemiş üç konu, anlaşmanın nerede uygulanacağını, hükümlerinin ne anlama geleceğini ve hükümetlerin hangi hukuki yükümlülükleri kabul edeceğini belirliyor. Önceki görüşmelerde dördüncü bir konu da gündeme gelmişti: Kuralların, Güney Çin Denizi’ndeki Tarafların Davranışlarına İlişkin 2002 tarihli mevcut Bildirge’yle ilişkisi.

Coğrafi kapsam, kuralların geçerli olacağı suları ve deniz unsurlarını ifade ediyor. Tanımlar önem taşıyor; çünkü hükümetlerin, izin vermeyi, kısıtlamayı veya kaçınmayı kabul ettikleri faaliyetler konusunda ortak bir anlayışa varması gerekiyor. Bağlayıcılık, üzerinde uzlaşılan taahhütleri hukuki yükümlülüklere dönüştürürken ihlallerin ele alınmasına ilişkin usuller de şikâyetlerin nasıl değerlendirileceğini belirleyecek.

Filipinler Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr., ekimde Singapur’da yapılan bir görüşmede zorluğu kabul etti. Kurallara ilişkin müzakereleri anlatırken şöyle dedi:

Görüşmeler bir süredir devam ediyor ve bazen sıradan sözcüklerin tanımlarının bile tartışma konusu hâline gelmesi insanı biraz hayal kırıklığına uğratıyor.

Yüzde 80’lik oran, üzerinde geçici olarak uzlaşılan paragrafları ifade ediyor. Kalan konular, kuralların kapsamını ve işleyişini belirlediği için anlaşmanın pratik açıdan büyük bölümünü oluşturuyor. Tamamlanmış bir metin veya üzerinde uzlaşılmış uygulama düzenlemeleri henüz açıklanmadı.

Reklam

Son tarih temmuzdan aralığa kaydı

ASEAN ve Çin, müzakereleri hızlandırmak amacıyla temmuz 2023’te kılavuz ilkeleri kabul ederek üç yıl içinde, yani temmuz 2026’ya kadar tamamlanmasını hedefledi. Bu yıl temmuz ayına gelindiğinde Filipinler Dışişleri Bakanı Ma. Theresa Lazaro, hedefin 2026 sonu olduğunu söylüyor ve müzakerecilerin ocak ayından bu yana her ay toplandığını belirtiyordu.

Marcos, Filipinler’in dönem başkanlığı sırasında, tercihen Manila zirvesi civarında bir anlaşmaya varılmasını umuyordu. Saray Basın Sözcüsü Claire Castro, toplantılar öncesinde bu hedefi yineledi; Filipinli diplomatik yetkililer ise zirveye kadar tamamlanmasının beklenmediğini söyledi. Diplomatların kasım ayındaki değerlendirmesi, beklenen gecikmenin yıl sonrasına uzanacağını gösteriyor.

Müzakere süreci birkaç aşamadan geçti:

  • 4 Kasım 2002: ASEAN ve Çin, Phnom Penh’de bir davranış kuralları üzerinde çalışmayı taahhüt eden bir bildirge imzaladı.
  • 2005: Bölgesel diplomatların aktardığına göre önerilen kurallara ilişkin müzakereler başladı.
  • 2017: ASEAN ve Çin, esaslı müzakerelere yön verecek bir çerçeve kabul etti.
  • 2018 ve 2019: Tek Taslak Müzakere Metni üzerinde uzlaşıldı ve metnin ilk okuması tamamlandı.
  • 2023: İkinci okuma sona erdi ve üç yıllık tamamlanma hedefini belirleyen kılavuz ilkeler kabul edildi.
  • 2025: Kuralların 2002 tarihli bildirgeyle ilişkisine yönelik görüşmelerin de yer aldığı üçüncü okuma başladı.
  • Ekim ve Kasım 2026: Yılın son turunda temel konular çözümsüz kaldı; diplomatlar müzakerelerin 2027’de süreceğini söyledi.

Marcos, ekim ayında kasımda tamamlanacağına ilişkin şüphelerini zaten dile getirmişti. Son değerlendirme, beklenen takvimi daha da netleştiriyor: Filipinler’in daha yoğun toplantı programına rağmen müzakereler tamamlanmadan Singapur’a devredilecek.

2002 tarihli bildirge ne vaat ediyor?

Güneydoğu Asya hükümetleriyle Çin’in imzaladığı ASEAN’ın 2002 tarihli davranış bildirgesi, itidal, anlaşmazlıkların barışçıl yollarla çözülmesi, seyrüsefer ve uçuş serbestisi taahhütlerini zaten içeriyor. Bildirgede, yaygın adıyla UNCLOS olarak bilinen 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne açıkça atıfta bulunuluyor.

Bildirgeye göre toprak ve yetki alanlarına ilişkin anlaşmazlıklar, doğrudan ilgili egemen devletler arasında istişare ve müzakereler yoluyla, tehdit veya güç kullanılmadan barışçıl biçimde çözülmeli. Ayrıca daha önce yerleşim bulunmayan adalarda, resiflerde, sığlıklarda ve diğer deniz unsurlarında yerleşim kurmaktan kaçınmak da dâhil, anlaşmazlıkları karmaşıklaştıracak faaliyetlerde itidal çağrısı yapılıyor.

Belge hukuken bağlayıcı değil. Son hükmünde, tarafların nihai bir davranış kuralları metnini kabul etmek üzere uzlaşı temelinde çalışacağı belirtiliyor. Uzlaşı, katılımcıların anlaşmasını gerektirdiği için çözülemeyen itirazlar müzakerelerin hızını doğrudan etkiliyor.

Dolayısıyla önerilen kuralların, yirmi yılı aşkın süre önce verilen taahhütleri daha ayrıntılı hâle getirmesi amaçlanıyor. Zor olan, itidal vaatlerini hükümetlerin ve denizdeki personelin bir karşılaşma sırasında uygulayabileceği talimatlara dönüştürmek.

Reklam

Pratik iş birliği şimdiden gündemde

2002 tarihli bildirge, toprak ve deniz yetki alanlarına ilişkin anlaşmazlıklar sürerken hükümetlerin yürütebileceği faaliyetlerin ayrıntılı bir listesini içeriyor. Bunlar arasında deniz çevresinin korunması, bilimsel araştırma, seyrüsefer ve iletişim güvenliği, arama kurtarma ile korsanlık, denizde silahlı soygun ve diğer sınır aşan suçlarla mücadele bulunuyor.

Bildirgedeki güven artırıcı önlemler arasında savunma yetkilileri arasında diyalog, tehlike veya sıkıntı içindeki kişilere insani muamele, yaklaşan ortak askerî tatbikatların gönüllü olarak önceden bildirilmesi ve ilgili bilgilerin gönüllü olarak paylaşılması yer alıyor. Bildirgeye göre iş birliğine dayalı faaliyetlerin kapsamı, yerleri ve düzenlemeleri uygulamaya geçilmeden önce kararlaştırılmalı.

Bu hükümler, hükümetlerin birbiriyle yarışan tüm iddiaları çözüme kavuşturmasını beklemeden gündelik riskleri ele alan bir anlaşmanın nasıl olabileceğini gösteriyor. Örneğin kurtarma koordinasyonu, bir kişi tehlikeye girdiğinde yetkililerin nasıl müdahale edeceğiyle; seyrüsefer usulleri ise gemilerin birbirine yakın seyrederken nasıl hareket edeceği ve iletişim kuracağıyla ilgili.

Daha işlevsel bir davranış kuralları metninde olayları bildirmek, bir karşılaşmanın ardından istişarelerde bulunmak, anlaşmazlıkları çözmek ve kurallara uyumu gözden geçirmek için açık kanalların bulunması gerekir. Bunlar, anlaşmanın uygulanabilir olmasını sağlamaya yönelik önerilerdir; müzakereciler bu tür usuller üzerinde uzlaşıldığını açıklamadı. Temel mesele, kuralların hükümetlerin kendi eylemlerini kısıtlama ihtimali varken ne kadar ayrıntıyı kabul edecekleri.

Filipinler müzakerelerin hızlanması için neden baskı yaptı?

Filipinler, 29 Ocak’taki ASEAN dışişleri bakanları toplantısının ardından 30 Ocak-2 Şubat tarihleri için Cebu’da müzakerelere ev sahipliği yaptı. Teknik çalışma gruplarıyla üst düzey yetkililerin katılması bekleniyordu. Lazaro, yeni müzakere stratejisini ASEAN’daki mevkidaşlarıyla özel olarak görüşeceğini söyledi.

Bölgesel diplomatlara göre Ekim 2025’te ASEAN’ın 11’inci üyesi olarak kabul edilen Timor-Leste, Cebu’da kurallara ilişkin yürütülen müzakerelere katılmıyordu. Filipinler’in dönem başkanlığı boyunca müzakereler sürdü ve toplantılar ayda en az bir kez yapıldı.

Manila’nın sonuçta doğrudan bir güvenlik çıkarı var. Çin ve Filipinler sahil güvenlik ve deniz kuvvetleri arasındaki karşılaşmalar, üzerinde hak iddia edilen sığlıkların çevresinde yoğunlaştı. Çin, Brunei, Malezya, Filipinler ve Vietnam’ın Güney Çin Denizi’nde örtüşen hak iddiaları bulunuyor; Tayvan da hak iddialarını sürdürüyor.

Bu deniz yolu uluslararası ticaretin önemli bir bölümünü taşıyor ve deniz tabanında petrol ve doğal gaz yatakları bulunduğu düşünülüyor. Filipinler’in denizlerdeki haklarını güvence altına alma çabaları, Birleşmiş Milletler komisyonuna yaptığı temmuz ayındaki deniz tabanı başvurusu da dâhil olmak üzere çeşitli kanallarda ilerledi. Bu süreç deniz tabanı ve altındaki kaynaklara ilişkin hakları ele alırken kurallara yönelik müzakereler devletlerin denizdeki davranışlarını konu alıyor.

Reklam

Kurallar, askerî varlığın arttığı bir ortamda uygulanacak

Çin, Spratly ve Paracel adalarında bombardıman uçaklarını ağırlayabilecek tesisler de dâhil olmak üzere askerî tesisler inşa etti. Vietnam da işgal ettiği deniz unsurlarında dolgu ve altyapı çalışmaları yürüttü; 2025’te bildirilen faaliyetlerin daha büyük bir askerî varlığı desteklediği belirtiliyor.

Geçmişteki çatışmalar, müzakerelerin somut amacını ortaya koyuyor. 1988’de Johnson South Resifi’nde Çin ve Vietnam kuvvetleri arasında yaşanan çatışmalarda 60’tan fazla Vietnamlı denizci hayatını kaybetti. Çin’in 1995’te Mischief Resifi’ni işgal etmesi, bölgedeki ülkelerin davranış kuralları için yürüttüğü çalışmaları hızlandırdı.

Bugünkü müzakere ortamında hem denizdeki askerî konuşlanmalar hem de genişleyen savunma ortaklıkları etkili oluyor. Filipinler, ABD’yle ittifakını sürdürürken Avustralya ve Japonya’yla iş birliğini güçlendirdi. Manila bu ilişkileri denizdeki baskılara karşılık vermenin ek yolları olarak görüyor.

Askerî tatbikatlara veya Güneydoğu Asya dışındaki ülkelerle iş birliğine yönelik geniş kapsamlı kısıtlamalar bu ortaklıkları etkileyebilir. 2002 tarihli bildirge, yaklaşan ortak tatbikatların gönüllü olarak bildirilmesini öngörüyor. Yeni yükümlülüklerin içeriği, hükümetlerin sonunda kabul edeceği metne ve olayları önlemeyi savunma ortaklarını seçme özgürlüğüyle nasıl dengeleyeceklerine bağlı olacak.

Kamuoyu önündeki anlaşmazlıklara rağmen diplomasi sürüyor

Filipinler Dışişleri Bakanlığı’nın 4 Kasım’da duyurduğuna göre Lazaro ve Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, telefon görüşmesinde ikili ilişkileri ele aldı. Manila, bakanların diyaloğu sürdürme, gerilimi gereksiz yere artıracak eylem ve söylemlerden kaçınma ve anlaşmazlıkları barışçıl biçimde çözme konusunda mutabık kaldığını bildirdi.

İlişkileri yatıştırma çabası, Filipinli yetkililerle Çin Büyükelçiliği arasında yaşanan sert atışmaların ardından geldi. Bu tartışmalar arasında Çin Büyükelçisi Jing Quan’ın Çin’in güç kullanmasına ilişkin sözleri de vardı. Marcos bu sözleri tehdit olarak nitelemişti. Çin’in bölgesel savunma toplantılarına katılımı konusunda da anlaşmazlıklar yaşanmıştı.

Bakanların görüşmesi, Manila zirvesi öncesinde iki tarafa denizlerdeki meseleleri ele alabilecekleri bir kanal sundu. Diyalog konusundaki taahhütleri, devam eden karşılaşmalarla yan yana duruyor; bu da tek tek olayların nasıl ele alındığını, diplomatik güvencelerin gündelik davranışları etkileyip etkilemediğinin bir sınaması hâline getiriyor.

Washington, Filipinler silahlı kuvvetlerinin Güney Çin Denizi de dâhil olmak üzere herhangi bir yerde silahlı saldırıya uğraması hâlinde savunma anlaşması kapsamındaki taahhütlerinin geçerli olduğunu defalarca belirtti. Pekin ise ABD’ye, Asya’ya ait bir anlaşmazlık olarak tanımladığı konunun dışında kalma çağrısı yaptı. Bu nedenle ciddi bir karşılaşmaya, kurallar için müzakere yürüten tarafların dışındaki hükümetler de dâhil olabilir.

Reklam

Manila’nın başarabilecekleri ve Singapur’a devredilecekler

Manila’daki zirve toplantılarının 15-17 Kasım tarihlerinde yapılması planlanıyor; ancak toplantı için 16-18 Kasım tarihleri de verildi. Bölge liderlerinin Çin ve ABD’nin de aralarında bulunduğu ortaklarla görüşmeden önce Güney Çin Denizi’ni ele alması bekleniyor. Filipinler Dışişleri Bakanlığı, 17 Kasım’da bir ABD özel zirvesi yapılacağını doğruladı.

Çin’i Başbakan Li Qiang’ın temsil etmesi bekleniyor. Devlet Başkanı Xi Jinping’in katılması beklenmiyordu. Marcos, tamamlanmış bir kurallar metninin Xi’nin Manila’yı ziyaret etmesine vesile olmasını umuyordu; ancak müzakereler artık Filipinler’in dönem başkanlığından daha uzun sürecek.

Görüşmeleri 2027’de yönlendirme sorumluluğunu Singapur üstlenecek. Tartışmalı sularda toprak iddiası bulunmayan Singapur’un ekonomisi büyük ölçüde ticaret akışına bağlı ve hükümeti seyrüsefer ile uçuş özgürlüğünü savunuyor.

Manila merkezli jeopolitik analist Julio Amador III, diplomasi ve daha güçlü askerî kapasiteyle desteklendiğinde davranış kurallarının saldırganlığı caydırmaya yardımcı olabileceğini söyledi. Çin’den söz ederken görevin büyüklüğünü şöyle anlattı:

Büyük güçleri dizginlemek çok çaba gerektirir.

Singapur’un öncelikli görevi, kuralların hukuki gücünü, coğrafi kapsamını ve pratik anlamını belirleyen hükümler üzerinde çalışırken geçici uzlaşmaları korumak olacak. Tartışmalı sularda görev yapanlar için hedef daha somut: daha az tehlikeli karşılaşma ve bunlar yaşandığında yönetilmelerini sağlayacak güvenilir bir yöntem.

Öne çıkanlar

  • Üç bölgesel diplomat, kurallara ilişkin paragrafların yaklaşık yüzde 80’i üzerinde geçici olarak uzlaşıldığını ancak görüşmelerin 2027’de de süreceğini söylüyor.
  • Başlıca anlaşmazlık konuları coğrafi kapsam, tanımlar ve kuralların hukuken bağlayıcı olup olmayacağı.
  • Filipinler toplantıları ayda en az bire çıkardı; Çin ve Malezya 2026’da en az 10 büyük müzakere turuna birlikte başkanlık etti.
  • Mevcut 2002 tarihli bildirge itidal, barışçıl çözüm ve seyrüsefer özgürlüğü çağrısı yapıyor ancak hukuken bağlayıcı değil.
  • Güney Çin Denizi’ndeki karşılaşmalar sürerken Singapur, ASEAN dönem başkanı olarak müzakereleri 2027’de devralacak.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir