Hasar Büyürken Tahran'a Yardım Ulaştı
İranlı yetkililerin ABD ve İsrail saldırılarında ülke genelinde 137 binden fazla altyapı tesisinin hasar gördüğünü bildirdiği sırada Çin, İran'a yaklaşık 58 ton acil insani yardım gönderdi. Hasar gören tesisler arasında havalimanları, akaryakıt depolama alanları, köprüler ve demiryolları bulunuyor. Böylece yardım çalışmaları, insanların ve malların ulaşımını sağlayan sistemlerde giderek büyüyen bir krizle aynı döneme denk geliyor.
İçindekiler
- Hasar Büyürken Tahran'a Yardım Ulaştı
- Minab'daki Okul Saldırısının Ardından Önceki Destek
- Pekin Askerî Operasyonların Sona Ermesini İstiyor
- Silah İddiaları ABD'nin Gümrük Vergisi Tehdidini Beraberinde Getirdi
- Petrol, İran'ı Çinli Alıcılara Bağımlı Kılıyor
- Körfez Ortaklıkları Çin'in Tercihlerini Şekillendiriyor
- Tahliyeler Çin Vatandaşlarına Yönelik Tehlikeyi Azaltmayı Amaçlıyor
- Hürmüz'deki Aksama Barış Baskısını Artırıyor
- Pekin Ziyareti Takvimdeki Yerini Koruyor
- Yanıt Süreci Nasıl Gelişti?
- Öne Çıkanlar
Çin'in İran Büyükelçisi Cong Peiwu, yardımların teslimini resmîleştirmek üzere çarşamba günü Tahran'daki İran Kızılayı Genel Merkezi'nde kurumun başkanı Pirhossein Kolivand ile bir araya geldi. Sevkiyat, şubat ayının sonlarında başlayan ve 18 Nisan itibarıyla yedinci haftasına giren çatışmaya Pekin'in verdiği yanıtın son adımı oldu.
Cong, İran'ı Orta Doğu'da hayati bir ortak olarak nitelendirdi ve iki ülke arasındaki köklü dostluğun altını çizdi. Çin'in İran halkının refahı konusunda derin kaygı duymayı sürdürdüğünü söyledi. Büyükelçiye göre yardım, Çin'in uluslararası insani yükümlülüklerini ve insanlık için ortak geleceğe sahip bir topluluk inşa etme vizyonunu yansıtıyordu.
Pekin, çatışmaların başlamasından bu yana bölgede barış çağrısı yapıyor ve askerî operasyonların derhâl sona ermesini istiyor. Yardım gönderimi, sivillere destek sağlarken diyalog çağrısı yapan bu diplomatik tutumla örtüşüyor. Öte yandan Çin, İran'a olası askerî yardım konusunda ABD'nin suçlamaları, yeni gümrük vergisi tehditleri ve Orta Doğu genelindeki ekonomik ilişkilerinin karşı karşıya olduğu risklerle de mücadele ediyor.
Baskı Tahran'la sınırlı değil. Çin, İran'ın ihraç ettiği petrolün büyük bölümünü satın alıyor, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri ile önemli ortaklıklarını sürdürüyor ve Washington'la istikrarlı ilişkiler kurmaya çalışıyor. Bu ilişkilerin her biri, Pekin'e çatışmanın daha fazla yayılmasını önlemek için bir gerekçe sunuyor.
Minab'daki Okul Saldırısının Ardından Önceki Destek
Kolivand, 28 Şubat'ta İran'ın güneyindeki Minab'da bulunan Şajareh Tayyebeh İlkokulu'na düzenlenen saldırının ardından yapılan önceki insani yardıma işaret ederek, Çin'e zor zamanlardaki sürekli desteği için teşekkür etti. ABD ve İsrail'in askerî operasyonlarının ilk aşamasında gerçekleşen saldırıda en az 150 kız öğrenci hayatını kaybetti.
Çin Kızılhaçı, saldırının ardından İran Kızılayına 200 bin dolar acil yardım sağladı. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Guo Jiakun, paranın yakınlarını kaybeden ailelere destek olmak için özel olarak tahsis edildiğini söyledi.
Guo, okullara saldırmanın ve sivillere zarar vermenin uluslararası insancıl hukuku ciddi biçimde ihlal ettiğini; insanlığın ve insan vicdanının temel sınırlarını aştığını söyledi. Uluslararası insancıl hukuk, sivillerin korunması da dâhil olmak üzere silahlı çatışmalardaki davranışlara ilişkin kurallar belirliyor. Guo'nun açıklaması, okul saldırısını Çin'in çatışmalara yakalanan sivillerin korunmasına yönelik daha geniş çağrısının bir parçası olarak ele aldı.
Kolivand, önceki bağışın iki ülke arasındaki dostluğun zamanla daha da güçlendiğini gösterdiğini söyledi. 200 bin dolarlık katkı ve ardından gönderilen yaklaşık 58 ton yardım, Pekin'in insani yardım çabalarının iki ayrı unsurunu oluşturuyor: yakınlarını kaybeden ailelere yönelik destek ve daha kapsamlı bir acil yardım sevkiyatı.
Pekin Askerî Operasyonların Sona Ermesini İstiyor
Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Pekin'in tutumunu açıklamak ve çatışmanın sona ermesini teşvik etmek amacıyla Rusya, İran, Fransa ve Ummanlı mevkidaşlarıyla birden fazla telefon görüşmesi yaptı. Çin, maddi yardımlarını Washington ve Tel Aviv'in yürüttüğü askerî eylemlere yönelik diplomatik kınamalarla birlikte sürdürüyor.
Wang, ABD ve İsrail'in saldırılarını uluslararası hukukun kabul edilemez ihlalleri olarak nitelendirdi. Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney'in öldürülmesine özellikle dikkat çekerek bunu egemen bir devletin liderliğine yönelik, uluslararası ilişkilerin temel sınırlarını aşan açık bir saldırı olarak tanımladı.
Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, 3 Mart'taki düzenli basın toplantısında Çin'in tutumunu açıkladı. Üç unsurdan oluşan bu tutum; askerî operasyonların derhâl durdurulması, diyalog ve müzakerelere bir an önce dönülmesi ve tek taraflı eylemlere karşı birlikte hareket edilmesiydi. Tek taraflı eylemler, üzerinde uzlaşılmış ortak bir süreç yerine bir ülkenin kendi başına attığı adımlardır.
Mao, Çin'in İran'ın egemenliğini, güvenliğini ve toprak bütünlüğünü savunma hakkını desteklediğini, aynı zamanda Körfez ülkelerinin meşru güvenlik kaygılarını kabul ettiğini de söyledi. Dolayısıyla Pekin'in tutumu hem Tahran'la ortaklığını hem de bölgedeki diğer hükûmetlerle ilişkilerini gözetiyor.
Silah İddiaları ABD'nin Gümrük Vergisi Tehdidini Beraberinde Getirdi
ABD Başkanı Donald Trump, Pekin'in Tahran'a silah sağlaması hâlinde Çin mallarına yüzde 50 gümrük vergisi uygulamakla tehdit etti. Nisan ayında verdiği bir röportajda böyle bir yardımın Çin için büyük sorunlara yol açacağını söyledi. Gümrük vergisi, ithal mallardan alınan bir vergi olduğundan bu tehdit, askerî destek iddialarını dünyanın en büyük iki ekonomisi arasındaki ticaretin maliyetine bağlıyor.
Bu uyarının ardından hava savunma ekipmanlarının olası sevkiyatlarına ilişkin istihbarat raporları geldi. Söz konusu ekipmanlar arasında omuzdan ateşlenen uçaksavar sistemlerinin yanı sıra radar ve karadan havaya füze güdüm teknolojisine ait bileşenler de vardı. Bu tür sistemler uçakları ve havadaki diğer hedefleri tespit etmek, izlemek veya vurmak için kullanılıyor.
Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lin Jian, askerî destek iddialarını tamamen uydurma olarak nitelendirdi. Bu suçlamalara dayanarak ABD'nin gümrük vergilerini artırmasının Pekin'den karşı önlemleri beraberinde getireceği uyarısında bulundu. Böylece İran konusundaki diplomatik anlaşmazlığa olası bir ticaret çatışması da eklendi.
Trump, konuyu Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ile mektuplaştığını doğruladı ve Xi'nin silah sağladıklarını reddettiğini söyledi. Olası sevkiyatlar, Çin'in itiraz ettiği iddialar olmayı sürdürüyor. Çin'in doğrulanmış sevkiyatı insani yardımdan ibaret; yetkilileri askerî destek iddialarını reddetmeye devam ediyor.
Anlaşmazlık, Çin'in Washington'la ilişkilerinde farklı yardım türlerini gündemin merkezine taşıyor. Acil yardım sivillerin ihtiyaçlarını karşılamayı amaçlıyor; iddia edilen silah sevkiyatları ise askerî kapasiteyle ilgili ve Trump'ın gümrük vergisi tehdidini tetikledi. Pekin, ABD'yle doğrudan karşı karşıya gelmekten kaçınırken insani ve ekonomik kanallar üzerinden İran'a desteğini sürdürmeye çalışıyor.
Petrol, İran'ı Çinli Alıcılara Bağımlı Kılıyor
Çin, İran'ın ihraç ettiği petrolün yaklaşık yüzde 90'ını satın alıyor. Bu ticaret, Tahran'a İran hükûmetinin bütçesini destekleyen yıllık on milyarlarca dolarlık gelir sağlıyor. Bu nedenle ekonomik ilişkinin ağırlığı, diplomatik açıklamaların veya acil yardımların çok ötesine geçiyor.
Çin, 2025'te İran'dan günde yaklaşık 1,4 milyon varil ham petrol ithal etti. Bu sevkiyatlar, Çin'in toplam ham petrol ithalatının yaklaşık yüzde 12'sini oluşturdu. Bu iki oran, bağımlılığın eşit olmadığını gösteriyor: Çin, İran'ın ihraç ettiği her 10 varilin yaklaşık dokuzunu alırken İran petrolü, Çin'in ithal ettiği her 100 varilin yaklaşık 12'sini karşılıyor.
Petrol ticareti büyük ölçüde resmî bankacılık kanallarının dışında yürütülüyor. ABD yaptırımlarını aşan gölge filo tankerlerine ve karmaşık ödeme ağlarına dayanıyor. Bu bağlamda gölge filo, yaptırım kısıtlamalarını aşan ticaret düzenlemeleriyle petrol taşımak için kullanılan tankerleri ifade ediyor.
Sonuç olarak İran, enerji ihracatından gelir elde etme ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi gibi platformlarda diplomatik destek görme açısından Çin'e büyük ölçüde bağımlı. Çin'in ise alternatif petrol tedarikçileri ve bölgesel ortakları bulunuyor. Bu fark, Tahran'ın Çin desteğine duyduğu ihtiyacın, Pekin'in ilişkinin herhangi bir tekil unsuruna bağımlılığından neden daha fazla olduğunu açıklamaya yardımcı oluyor.
Körfez Ortaklıkları Çin'in Tercihlerini Şekillendiriyor
Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, Çin'le kapsamlı stratejik ortaklıklarını sürdürüyor. Her iki ülkeyle ikili ticaret 2025'te 108 milyar doları aşarken Çin ile İran arasındaki ticaret 41,2 milyar dolarda kaldı. Dolayısıyla bu Körfez ülkelerinin her biriyle ticaret, Tahran'la bildirilen ticaretin iki katından fazlaydı.
Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi, Suudi Arabistan'ın 2030 Vizyonu ile de yakından bağlantılı. Bu girişimler, Çin'in uluslararası yatırım ve altyapı gündemini Suudi Arabistan'ın ekonomik kalkınma planlarıyla bir araya getiriyor. Belirtilen ekonomik bağlar arasında 50 milyar dolarlık bir anlaşma ve Suudi Arabistanlı ACWA Power şirketinin Özbekistan'daki 1 milyar dolarlık güneş enerjisi projesi yer alıyor.
İran'a açıkça askerî yardım sağlamak, bu ilişkileri riske atabilir ve Pekin'in Orta Doğu güçleri arasındaki dengesini bozabilir. Çin'in Körfez ülkelerinin güvenlik kaygılarını kabul etmesi, bölgedeki önemli ticari çıkarlarıyla birlikte değerlendiriliyor.
Çin'in Tahran'la resmî bir savunma taahhüdü veya karşılıklı savunma anlaşması bulunmuyor. Karşılıklı savunma anlaşması, Çin'in İran'a sağladığı daha bağlayıcı olmayan siyasi ve ekonomik desteğin aksine, belirli koşullarda ülkelerin birbirine yardım etmesini taahhüt eder. Bu durum, ABD ittifaklarıyla bağlantılı güvenlik garantilerinden farklıdır.
Resmî bir savunma yükümlülüğünün bulunmaması, Çin'e doğrudan askerî yardım taahhüdünde bulunmadan İran'ı söylem ve ekonomi yoluyla destekleme olanağı sağlıyor. İnsani yardım sevkiyatı, diplomatik faaliyetler ve ticaretin sürdürülmesi bu yaklaşımı yansıtıyor; silah iddiaları ise Washington'la bir gerilim noktası olmayı sürdürüyor.
Tahliyeler Çin Vatandaşlarına Yönelik Tehlikeyi Azaltmayı Amaçlıyor
Güvenlik durumunun kötüleşmesinden bu yana Çinli yetkililer İran'dan 3 binden fazla vatandaşını tahliye etti. Komşu ülkelerdeki sınır kapılarına çalışma grupları yerleştirilerek İran'dan ayrılan Çin vatandaşlarına yardım sağlandı.
Çin'in Tel Aviv Büyükelçiliği de İsrail'deki vatandaşlarına kişisel güvenlik önlemlerini artırmaları ve acil durumlara hazırlıklı olmaları tavsiyesinde bulundu. Böylece Pekin'in tepkisi, İranlı sivillere verdiği desteğin yanı sıra çatışmanın her iki tarafındaki vatandaşlarına yönelik önlemleri de kapsıyor.
Tahliyeler, Çin'in acil kaygılarından birini daha ortaya koyuyor: bölgede bulunan vatandaşlarını korumak. Yardım sevkiyatı İran'daki insani ihtiyaçları karşılarken sınır kapılarındaki destek ve büyükelçiliğin tavsiyeleri, çatışmalara maruz kalan Çin vatandaşlarının güvenliğini gözetiyor.
Hürmüz'deki Aksama Barış Baskısını Artırıyor
İran, mart ayının başından bu yana Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapatarak günde yaklaşık 20 milyon varil petrolün ve küresel sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin akışını aksattı. Boğaz, enerji sevkiyatları açısından kritik bir geçiş noktası olduğundan kapanması, çatışmalara doğrudan katılan ülkelerin çok ötesinde kaygılara yol açıyor.
Sıvılaştırılmış doğal gaz, gemilerle taşınabilmesi için soğutularak sıvı hâle getirilen gazdır. Küresel ticaretin yaklaşık beşte birinin etkilenmesi, çatışmanın ekonomik sonuçları arasında doğal gaz arzının da petrolün yanına eklenmesine neden oluyor.
Wang, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi'den boğazda seyrüsefer serbestisinin sağlanmasını istedi. Boğazın yeniden açılmasını uluslararası toplumun ortak talebi olarak nitelendirdi. Seyrüsefer serbestisi, gemilerin bir su yolundan geçebilmesi anlamına geliyor ve aksayan ticaretin yeniden başlaması için pratik bir gereklilik oluşturuyor.
Wang, durumun savaş ile barış arasında kritik bir dönüm noktasına geldiğini de söyledi. Çağrısı, Çin'in müzakerelere verdiği desteği acil bir ekonomik hedefle ilişkilendirdi: aksaması dünya genelindeki enerji arzını etkileyen bir güzergâhta geçişi yeniden sağlamak.
Pekin Ziyareti Takvimdeki Yerini Koruyor
Trump, İran'daki askerî operasyon nedeniyle ertelenen Pekin ziyaretinin mayıs ortasına alındığını doğruladı. Açıklamada ziyaret için belirli bir tarih yerine geniş bir zaman aralığı verildi.
Planlanan görüşme, olası silah sevkiyatları ve gümrük vergileri konusundaki süregelen anlaşmazlıkla ABD ve Çin arasındaki diplomasiyi bir araya getiriyor. Çin, Tahran'a insani ve ekonomik desteğini sürdürürken Washington'la istikrarlı ilişkiler kurmaya çalışıyor.
Bu hafta teslim edilen yaklaşık 58 ton yardım, bu tutumun en somut ifadesi. Pekin yardım sağladı, saldırıları kınadı, müzakere çağrısı yaptı ve Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasını istedi; aynı zamanda İran'a silah sağladığını reddetti.
Yanıt Süreci Nasıl Gelişti?
Çatışma ve Çin'in buna verdiği yanıt, şubat sonlarındaki çatışma başlangıcından ABD başkanının mayısta yapılması planlanan ziyaretine kadar uzanan bir dizi tarihte şekillendi. Okul saldırısı, diplomatik açıklamalar ve deniz taşımacılığındaki aksamalar bu sürecin başlıca dönüm noktalarını oluşturuyor.
- Şubat sonu: Çatışmalar başladı; Çin bölgesel barış ve askerî operasyonların derhâl sona ermesi çağrısı yaptı.
- 28 Şubat: Minab'daki Şajareh Tayyebeh İlkokulu'na düzenlenen saldırıda en az 150 kız öğrenci hayatını kaybetti. Çin Kızılhaçı daha sonra yakınlarını kaybeden aileler için 200 bin dolar yardım sağladı.
- 3 Mart: Mao Ning, askerî operasyonların durdurulması, müzakerelere dönülmesi ve tek taraflı eylemlere karşı çıkılması yönündeki Çin çağrısını açıkladı.
- Mart başı: İran, Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapatarak petrol sevkiyatlarını ve sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretini aksattı.
- Nisan: Trump, Çin'in İran'a silah sağlaması hâlinde yüzde 50 gümrük vergisi uygulamakla tehdit etti ve Xi ile mektuplaştığını doğruladı. Xi silah sağladıklarını reddetti.
- 18 Nisan'dan önceki çarşamba: Cong Peiwu ve Pirhossein Kolivand, Tahran'da yaklaşık 58 ton insani yardımın teslimini resmîleştirdi.
- Mayıs ortası: Trump'ın ertelenen Pekin ziyaretinin yapılması planlanıyor.
18 Nisan itibarıyla çatışmalar yedinci haftasına girmişti. Çin'in yanıtı sivil yardımı, diplomatik baskıyı, vatandaşların tahliyesini ve ekonomik ilişkilerini koruma çabalarını bir araya getirirken, mayıs ayında Pekin'de yapılması planlanan bir sonraki başkanlık görüşmesi de yaklaşıyor.
Öne Çıkanlar
- Çin, İran Kızılayı aracılığıyla Tahran'a yaklaşık 58 ton acil insani yardım gönderdi.
- İranlı yetkililer, havalimanları, akaryakıt depolama alanları, köprüler ve demiryolları dâhil 137 binden fazla altyapı tesisinin hasar gördüğünü bildirdi.
- Çin'in daha önce yaptığı 200 bin dolarlık bağış, 28 Şubat'ta Minab'daki okul saldırısında en az 150 kız öğrencinin hayatını kaybetmesinin ardından yakınlarını kaybeden ailelere destek oldu.
- Pekin, İran'ın egemenliğini desteklerken ve Körfez ülkelerinin güvenlik kaygılarını kabul ederken askerî operasyonların derhâl durdurulması ve müzakerelere dönülmesi çağrısı yaptı.
- Trump, olası silah yardımı nedeniyle yüzde 50 gümrük vergisi tehdidinde bulundu. Çinli yetkililer askerî destek sağladıklarını reddetti.
- Çin, İran'ın petrol ihracatının yaklaşık yüzde 90'ını satın alıyor; ancak Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri ile daha büyük ticari ilişkilere de sahip.
- İran'dan 3 binden fazla Çin vatandaşı tahliye edildi. Çin'in büyükelçiliği İsrail'deki vatandaşlarına güvenlik tavsiyeleri yayımladı.
- Hürmüz Boğazı'nın fiilen kapanması, günde yaklaşık 20 milyon varil petrolün ve küresel sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin akışını aksattı.
- Trump'ın ertelenen Pekin ziyareti mayıs ortasına alındı.






