Kısıtlamalar sınıflardan kaçış yollarına kadar uzanıyor
Şimdi Varşova'da yaşayan, 28 yaşındaki Afgan girişimci ve üç çocuk annesi Nilofar, Ağustos 2021'de Afganistan'dan kaçmadan önce Taliban'ın iki suikast girişiminden sağ kurtulduğunu söylüyor. Saldırılardan birinde eşi sırtından vuruldu. Ailesi tahliye uçağına ulaşmaya çalışırken Taliban üyelerinin AK-47 ile burnunu kırdığını anlatıyor.
İçindekiler
- Kısıtlamalar sınıflardan kaçış yollarına kadar uzanıyor
- Afganistan'dan ayrılmak korkuyu sona erdirmedi
- Kadınlar konuşmanın ve çalışmanın cezasını anlattı
- Eğitimden dışlanma sonraki nesli de etkiliyor
- Sağlık hizmetlerinde kadın çalışan sayısı azalıyor
- Hareket ve bilgiye erişim zorlaşıyor
- Ev içi istismara karşı korunma yolları azalıyor
- Uluslararası baskı haklara ve kanıtlara odaklanıyor
- Hükümetler adım atılması çağrısı yaparken kadınlar örgütlenmeyi sürdürüyor
- Öne Çıkanlar
Nilofar'ın anlattıkları, bireysel kadınların karşılaştığı tehlikeleri, Birleşmiş Milletler Afganistan İnsan Hakları Özel Raportörü Richard Bennett'in daha geniş kapsamlı uyarısıyla buluşturuyor. Bennett, son raporunu BM Genel Kurulu'na sunarken Taliban yetkililerinin kısıtlamaları artırdığını, şiddete karşı korumayı zayıflattığını ve kadınların istismarcı ilişkilerden ayrılmasını güçleştirdiğini söyledi.
BM insan hakları sistemi aracılığıyla görevlendirilen bağımsız uzman Bennett, hükümetlere Taliban'a daha fazla uluslararası kabul tanımayı haklar alanında doğrulanmış iyileşmeler şartına bağlamaları çağrısında bulundu.
"Fiilî yetkililerle ilişki kurmak, insan haklarında ölçülebilir ve bağımsız biçimde doğrulanmış iyileşmeler olmadan meşruiyet kazandırmamalı; hesap verebilirlik, eşitlik ya da adalet pahasına da olmamalı," dedi Bennett.
Taliban yetkilileri, kadın haklarının kendi İslam hukuku yorumları uyarınca korunduğunu savunuyor. Gözaltına alınmayı, eğitimlerinin kesintiye uğramasını ve zorla sürgün edilmeyi anlatan kadınlar ise farklı bir tablo çiziyor: Eğitim, çalışma ve hareket kısıtlamaları giderek birbirini pekiştirerek hem gündelik tercihleri hem de güvenliğe ulaşma yollarını daraltıyor.
Sonuçlar doğrudan cezalandırılan kişilerle sınırlı kalmıyor. Kız çocuklarının eğitimden dışlanması, gelecekteki öğretmen ve sağlık çalışanlarının sayısını azaltıyor. Seyahat kısıtlamaları, tedaviye ulaşmayı ya da şiddetten kaçmayı zorlaştırıyor. Açlıkla mücadele eden aileler, kadınlar çalışamadığında para kazanmak için daha az seçeneğe sahip oluyor.
Afganistan'dan ayrılmak korkuyu sona erdirmedi
Nilofar, hareketin iktidara dönüşünün ilk haftasında kaçmadan önce adını Taliban'ın ölüm listesinde gördüğünü söylüyor. Çocukluğu da hareketin önceki yönetimi altında şekillenmişti: Hayatta kalmasına yardımcı olmak için ailesi onu erkek gibi giydirip yetiştirmişti.
Şimdi başka kadınların güvenliğe ulaşmasına yardımcı olan Nilofar, Afganistan'da kalmasının neden imkânsız olduğunu anlattı.
"Afganistan'da kalsaydım öldürülürdüm, çocuklarım da annelerinin aktivizminin bedelini öderdi," dedi.
Polonya ailesine yeni bir başlangıç sundu ancak bunun duygusal bedeli sürüyor. Nilofar, diğer Afgan kadınlar kapana kısılmışken hayatta kaldığı için suçluluk duyduğunu söylüyor. Ülkeden ayrılmaya çalışan kadınlara ve ailelere yardım etmek için özel bağışlarla finanse edilen kâr amacı gütmeyen bir kuruluşun kurulmasına destek oldu.
Brezilya, Nilofar'ın kaçmasına yardımcı olduğu Fariha'nın da aralarında bulunduğu bazı Afgan mağdurların güvenliğe ulaşmasını sağlayan insani vize imkânı sundu. Başvurular artık Brezilya'nın daha kapsamlı insani vize programı üzerinden yürütülürken, Taliban'ın yönetimi ele geçirmesinden sonra kullanılabilen birçok tahliye güzergâhı kapandı.
Kadınların yaşadıklarının kronolojisi, iktidarın ele geçirilmesinden sonra kısıtlamaların ve direnişin nasıl geliştiğini gösteriyor:
- Ağustos 2021: Taliban yeniden iktidara geldi; Nilofar ilk hafta ailesiyle birlikte ülkeden kaçtı.
- 26 Aralık 2021: Taliban yetkilileri, 72 kilometreyi aşan yolculuklarda kadınlara yakın bir erkek akrabanın eşlik etmesini zorunlu kılan ulaşım talimatı yayımladı.
- Şubat 2022: Taliban ideolojisine karşı çıkan diş hekimi Zahra, gözaltına alınıp işkence gördüğünü söylüyor.
- 2024: BM Kadın Birimi, Afganistan'da canlı doğumda 100 bin kişide 638 olduğu tahmin edilen anne ölüm oranına dikkat çekti.
Kadınlar konuşmanın ve çalışmanın cezasını anlattı
Şimdi Almanya'da yaşayan Zahra, Taliban ideolojisine karşı konuşmasının ardından gözaltına alındığını söylüyor. Nefes almakta zorlanacağı kadar şiddetli biçimde dövüldüğünü anlatıyor.
Afganistan'dan ayrıldıktan sonra eşinden ayrı kalan diş hekimi Zahra, gözaltında yaşadığı fiziksel acıyı şöyle hatırladı:
Kaburgalarımın ciğerlerime girdiğini hissettim," dedi. "Bunu asla unutmayacağım.
Anlattıkları, yerinden edilmenin aile yaşamını yıllarca nasıl kesintiye uğratabildiğini de gösteriyor. Eşini dört yıldır görmediğini, ilişkilerini görüntülü görüşmelerle sürdürdüklerini söylüyor. Çiftin çocuk sahibi olma umudu, ayrı kalmaları nedeniyle ertelenmiş.
Fariha, sağlık alanında çalışmayı ve kadınlara yardım etmeyi bırakmayı reddettiği için silahlı kişilerin kendisini gözaltına aldığını söylüyor. Bakımsız bir eve götürüldüğünü, dövüldüğünü, kırbaçlandığını ve tecavüze uğradığını anlatıyor. Nilofar daha sonra Brezilya'ya gitmesine yardımcı oldu.
Nilofar, karşılaştığı kadınların vakalarında cinsel saldırı ve aşağılamaya sık sık rastlandığını, ancak damgalanma ve korkunun yaşananların açıklanmasını engellediğini söylüyor. İstismara ilişkin kayıtların mağdurları susturmak için tehdit amacıyla kullanıldığı vakalardan da söz ediyor. Gözlemleri yardımına başvuran kişilerle ilgili; bu anlatımlara eşlik eden ülke çapında bir yaygınlık verisi bulunmuyor.
Bennett'in raporu, keyfî gözaltı, işkence ve cinsel şiddet iddialarının yanı sıra zorla kaybetmeleri ve yargısız infazları da aktarıyor. Bu istismar biçimleri bir arada protestoyu tehlikeli hâle getiriyor ve mağdurların serbest bırakıldıktan sonra bile yardım istemekten korkmasına yol açabiliyor.
Eğitimden dışlanma sonraki nesli de etkiliyor
Kız çocuklarının altıncı sınıftan sonra okula gitmesi, kadınların ise üniversitelere devam etmesi yasak. Tıp eğitimi üzerindeki kısıtlamalar da geçmişte ücretli işe ve temel kamu hizmetlerine açılan eğitim yollarını daha da daraltıyor.
Bazı kadınlar hapse atılma riskine rağmen büyük yaştaki kız çocuklarına gizlice ders vermeyi sürdürüyor. Diğer aileler kızlarını dinî okullara gönderiyor; bu okullar evden çıkıp dışında eğitim alabilmeleri için ellerinde kalan az sayıdaki fırsattan biri olabiliyor.
Nilofar, bu kararları toplumsal baskının da etkilediğini söylüyor. Bazı dinî okullardaki kız çocuklarının istismara uğradığını öne sürüyor ve ailelerde kadınların toplumdaki yerine ilişkin kısıtlayıcı düşünceleri benimsemeleri yönünde artan baskı olduğunu anlatıyor.
Bennett, eğitimden dışlanmanın kız çocuklarının ruh sağlığına ve Afganistan'ın kalkınmasına zarar verdiği uyarısında bulundu. Genç neslin karşı karşıya olduğu tehditler arasında zorla evlendirilme, çocuk yaşta evlilik, çocuk işçiliği ve radikalleşme risklerini de saydı.
Afgan çocukların kırılganlığı kız çocuklarının eğitimiyle sınırlı değil. Taliban'ın çocukları silah altına almaya devam etmesine ilişkin önceki haberlerde aktarılan BM izleme çalışması, Ocak 2023 ile Aralık 2025 arasında 12 yaşında çocukların da bulunduğu 557 erkek çocuğun silah altına alındığını ve kullanıldığını doğruladı. Taliban Sözcü Yardımcısı Hamdullah Fitrat, silah altına alma iddialarını reddetti ve bu uygulamanın yasak olduğunu söyledi.
Aileler için eğitimin kaybı, derslerden geri kalmaktan ibaret değil. Öğrenimini sürdürmesi engellenen bir kız çocuğu gelir elde etme, mesleki nitelik kazanma ve daha bağımsız olma olanağını da yitiriyor. Afganistan da ileride çocuklara ders verebilecek ya da sağlık hizmeti sunabilecek bir kişiyi kaybediyor.
Sağlık hizmetlerinde kadın çalışan sayısı azalıyor
Kandahar'daki yetkililerin erkek diş hekimlerine kadın hastaları tedavi etmemeleri talimatını verdiği ve kliniklere kadın diş hekimi çalıştırmalarını söylediği bildiriliyor. Kadınların eğitim almasına getirilen kısıtlamalar bu talimatı uygulamayı giderek zorlaştırıyor: Kliniklerin nitelikli kadın çalışanlara ihtiyacı var, ancak bu çalışanları yetiştiren eğitimden kız çocukları ve genç kadınlar mahrum bırakılıyor.
Kanada'nın Birleşmiş Milletler temsilcisi, bu bağlantıyı insan hakları ve toplumsal konulardan sorumlu BM Genel Kurulu Üçüncü Komitesi'nde gündeme getirdi. Temsilci, kadınların ortaöğretimden, yükseköğretimden ve tıp eğitiminden dışlanmasının kadın sağlık çalışanlarının sayısını azalttığı ve temel hizmetlere erişimi baltaladığı uyarısında bulundu.
BM Kadın Birimi, 2024'te Afganistan'daki anne ölüm oranını canlı doğumda 100 bin kişide 638 olarak tahmin etti. Başka bir ifadeyle bu, yaklaşık her 157 canlı doğumda bir anne ölümü anlamına geliyor ve hamilelik ile doğumun ne ölçüde tehlike barındırdığını gösteriyor.
Brezilya'ya kaçan sağlık çalışanı Fariha, kısıtlamaların uzun süre devam etmesinin Afganistan'ı yeterli sayıda kadın öğretmen ve ebeden yoksun bırakacağından korkuyor. Uyarısı, yerlerine yenilerini yetiştirmek için gereken süreye işaret ediyor: Deneyimli çalışanlar, yeni mezunlar aralarına katılmadan görevlerini sonsuza kadar sürdüremez.
Bu nedenle tedavi arayan bir kadın aynı anda çeşitli engellerle karşılaşabilir. Bir klinikte kadın sağlık çalışanı bulunmayabilir, erkek sağlık çalışanlarının onu tedavi etmesi kısıtlanmış olabilir ve seyahat kuralları başka bir sağlık merkezine tek başına gitmesini önleyebilir.
Hareket ve bilgiye erişim zorlaşıyor
Taliban'ın Aralık 2021'de yayımladığı ulaşım talimatı, yakın bir erkek akrabası olmadan 72 kilometreden fazla yolculuk eden kadınları taşıyan sürücülerin bu yolculukları reddetmesini gerektiriyordu. Uzun mesafeli yolculuklara getirilen kısıtlamalar, ulaşıma erişimi kısmen bir erkek aile üyesinin bulunup bulunmamasına bağladı.
Taliban sözcüsü Ahmadullah Wasiq, bu talimatın emir değil tavsiye olduğunu söyledi. Buna karşın talimat sürücüleri yolculukları reddetmeye yönlendirerek kadınların hareketlerini denetleme olanağını ulaşım sağlayıcılarına bıraktı.
Kadınlar, kıyafetleri ve yalnız seyahat etmeleri nedeniyle ahlak polisinin kendilerini sorguladığını da anlatıyor. En yakın hastane, aile desteği ya da sığınabilecekleri yer uzakta olan biri için bu kısıtlamalar sıradan bir yolculuğu, başkalarının iznine ve müsait olmasına bağlı bir karara dönüştürüyor.
Bilgiye erişim de daraldı. Taliban'ın BBC FM yayınlarını durdurması, 5,4 milyon kişiye ulaştığını belirten bir hizmetin yerel yayın kanalını ortadan kaldırdı. BBC'nin Afganistan programları, ortaöğretime devam etmesi engellenen kız çocuklarına yönelik eğitim içerikleri de barındırıyor.
Yayınlar diğer radyo bantları, çevrimiçi platformlar ve uydu üzerinden sürdü. Ancak yerel FM yayınına bağımlı dinleyiciler hem haberlere hem derslere ulaşma olanağını kaybetti. Fiziksel hareket ve bilgiye erişim üzerindeki kısıtlamalar, kadınların ev dışındaki bağlantılarını da azaltabiliyor.
Ev içi istismara karşı korunma yolları azalıyor
Bennett, Taliban'ın yakın tarihli kararnamelerinin şiddete karşı korumayı zayıflattığını, istismarcı ilişkilerden ayrılmayı giderek zorlaştırdığını ve çocuk yaşta evliliğe izin verdiğini söyledi. Kanada'nın BM temsilcisi, Taliban'ın eşlerin ayrılmasına ilişkin yasasını özellikle eleştirerek, yasanın çocuk yaşta evliliği fiilen tanıdığını ve istismar riskini artırdığını belirtti.
Bu hukuki değişiklikler, özellikle bir kadının acil korunmaya ihtiyaç duyduğu durumlarda önem taşıyor. İstismarcı bir haneden ayrılmak için güvenli bir yer, temel ihtiyaçları karşılayacak para, ulaşım ve gereken müdahaleyi yapmaya hazır kurumlar gerekiyor. Çalışma ve hareket kısıtlamaları bu adımların her birini zorlaştırabiliyor.
Kadınlara yönelik ölümcül istismarı ele alan önceki haberlerde aktarılan bir soruşturma, Taliban'ın yeniden iktidara gelmesinden sonra 10 vilayette 231 kadın ve kız çocuğunun öldürüldüğünü belgeledi. Vakaların 58'inde, toplamın yaklaşık dörtte birinde, tutuklama kaydı bulunuyordu. Elli üç ölüm resmî kayıtlarda intihar olarak sınıflandırıldı.
Soruşturma, ailesinin ölümünden önce ağır istismara uğradığını anlattığı 33 yaşındaki Liza Shams'ın vakasını da ele aldı. Tıbbi kayıtlarda çok sayıda yüz kemiği kırığı ve başka yaralanmalar yer alırken adli raporda muhtemel ölüm nedeni olarak fare zehri gösterildi. Babası kızının öldürüldüğüne inanıyordu ve otopsi yapılmadı.
Ekonomik sıkıntılar bu tehlikeleri ağırlaştırıyor. BM'ye göre Afganistan'da her dört kişiden üçü temel ihtiyaçlarını karşılayamıyor. Ailelerin kız çocuklarını evlilik ya da ev içi işlerde çalıştırılmak üzere sattığına ilişkin anlatımlar, açlığın, çalışma kısıtlamalarının ve hanelerdeki eşitsiz güç ilişkilerinin bir kız çocuğunun geleceğinde nasıl kesişebildiğini gösteriyor.
Uluslararası baskı haklara ve kanıtlara odaklanıyor
Bennett, hükümetleri hesap verebilirlik için çeşitli yolları desteklemeye çağırdı. Üst düzey Taliban yetkilileri hakkında Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin çıkardığı dört tutuklama emrine dikkat çekti ve Afganistan Bağımsız Soruşturma Mekanizması'na destek verilmesini istedi.
BM İnsan Hakları Konseyi, ciddi uluslararası suçlara ve insan hakları ihlallerine ilişkin kanıtları toplamak, korumak ve incelemek için bu mekanizmayı kurdu. Kanıtların korunması, soruşturmacıların münferit olayları sorumlularla ilişkilendirmesine ve gelecekteki hukuki süreçler için materyal hazırlamasına yardımcı olabilir.
Bennett, evrensel yargı yetkisi kapsamında ulusal mahkemelerde kovuşturma yapılmasını da istedi. Bu hukuki ilke, bazı ülkelerin mahkemelerinin başka yerlerde işlenen belirli ağır uluslararası suçları, kendi ulusal mevzuatlarına tabi olarak soruşturmasına olanak tanıyor.
Bir diğer yol, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi, kısaca CEDAW kapsamında Afganistan'a karşı başlatılacak bir uyuşmazlık süreci. Bennett, bu süreci yürüten devletlere daha hızlı hareket etme çağrısında bulundu. Cinsiyete dayalı kurumsallaşmış tahakküm ve dışlanmayı tanımlamak için savunucuların kullandığı toplumsal cinsiyet apartheidinin uluslararası suç olarak tanınması çağrısını da yineledi.
Açıklamalarda kısıtlamaların kaldırılması ya da bu hukuki süreçlerin tamamlanması için bir takvim açıklanmadı. Bennett'in talebi, vaatlere dayalı diplomatik kabul yerine kanıtlarla desteklenen ve bağımsız denetime açık, ölçülebilir değişiklikler yapılmasıydı.
Hükümetler adım atılması çağrısı yaparken kadınlar örgütlenmeyi sürdürüyor
Kanada'nın BM temsilcisi, Taliban'la ilişkilerin normalleştirilmesinin somut insan hakları adımlarına bağlı olması gerektiğini söyledi. Temsilci ayrıca hükümetleri, hesap verebilirliği desteklemek için Bennett'in bulgularından ve tavsiyelerinden yararlanmaya çağırdı.
ABD'nin Birleşmiş Milletler Daimî Temsilci Yardımcısı Tammy Bruce, kadınların eğitim ve istihdamına getirilen kısıtlamaların derhâl kaldırılmasını istedi. Taliban'ın onlarca yıllık ilerlemeyi ortadan kaldırdığını söyleyen Bruce, BM üyesi ülkeleri kadın haklarına ilişkin taahhütlerini eyleme dönüştürmeye çağırdı.
Bruce, ABD'nin insani yardım sistemine en çok bağış yapan tek ülke olduğunu belirtti ve silahlı çatışmalar ile doğal afetler sırasında yaşanan cinsel şiddetin mağdurlarına destek verilmesi gerektiğini vurguladı. Bennett de kadınların öncülük ettiği girişimlere özel önem verilerek insani yardımın sürdürülmesi ve sağlık hizmetleri, eğitim, mayın temizliği, bağımsız medya ve sivil toplumun uzun vadede desteklenmesi çağrısında bulundu.
Bennett'in çağrısı, Afganistan ile Pakistan arasındaki gerilim sırasında sivillerin korunmasını da kapsadı. Her iki taraftan da sivilleri korumak için önlem almalarını, sivillere verilen zararla ilgili bağımsız soruşturmalar yürütmelerini ve hesap verebilirliği sağlamalarını istedi.
Nilofar para toplamayı ve kadınların güvenliğe ulaşmasına yardım etmeyi sürdürüyor. Diğer Afgan kadınlar da ağır kısıtlamalar altında ders veriyor, eğitim alıyor ve haklarını savunuyor. Çalışmaları, pratik öncelikleri somutlaştırıyor: mağdurlar için güvenli yerler, tedaviye erişim, öğrenme fırsatları ve yardım etmeye çalışanlara güvenilir destek.
Öne Çıkanlar
- Afgan kadınlar, Taliban'ın kısıtlamalarına karşı çıktıkları için işkenceye, cinsel şiddete, ailelerinden ayrı kalmaya ve tehlikeli kaçışlara maruz kaldıklarını anlatıyor.
- BM uzmanı Richard Bennett, hükümetleri Taliban'a daha fazla meşruiyet tanımadan önce insan haklarında bağımsız olarak doğrulanmış iyileşmeler şartı koymaya çağırdı.
- Eğitim ve tıp eğitiminden dışlanma, gelecekteki kadın öğretmen ve sağlık çalışanı sayısını tehdit ediyor.
- Seyahat kısıtlamaları, yoksulluk ve hukuki korumaların zayıflaması kadınların istismarcı hanelerden ayrılmasını zorlaştırıyor.
- Uluslararası hesap verebilirlik çabaları arasında UCM tutuklama emirleri, kanıtların korunması, olası ulusal kovuşturmalar ve CEDAW kapsamında bir uyuşmazlık süreci bulunuyor.
- Bennett, Afgan kadınların öncülük ettiği girişimlere destek verilmesinin yanı sıra yardımın ve eğitim, sağlık hizmetleri ile bağımsız medyanın desteklenmesinin sürdürülmesini istedi.






