Taliban’ın Seyahat Kuralları, Uzun Yolculuklarda Afgan Kadınları Erkek Akrabalarına Bağımlı Kılıyor

8 dakikalık okuma
Taliban Travel Rules Make Afghan Women Dependent on Male Relatives for Longer Journeys

Bağımsız seyahate 72 kilometre sınırı

Afganistan’daki Taliban yönetimi, 26 Aralık 2021’de sürücülere, yakın bir erkek akrabaları eşlik etmediği sürece 72 kilometreden daha uzağa gidecek kadınları taşımamaları talimatını verdi. Bu yönerge, kadınların hareketlerini kısıtlama sorumluluğunu ulaşım sağlayanlara yükleyerek Taliban’ın 15 Ağustos’ta Kabil’i ele geçirmesinden dört ay sonra günlük yaşama yeni bir engel ekledi.

İçindekiler
  1. Bağımsız seyahate 72 kilometre sınırı
  2. Sürücülere ne yapmaları söylendi?
  3. Bir sağlık çalışanı bağımsızlığını kaybetmesini anlatıyor
  4. Aileden bir refakatçi güvenliği sağlamayabilir
  5. Kabil’deki kadınlar kısıtlamanın kaldırılmasını istedi
  6. Seyahat kısıtlamalarından önce okul, iş ve televizyon sınırlanmıştı
  7. Önlemler nasıl uygulamaya kondu?
  8. Kısıtlamalar açlık krizinin ortasında geldi
  9. Daha sonraki uygulamalar aynı kaygıları daha da belirginleştirdi
  10. Öne Çıkanlar

İyiliği Emretme ve Kötülükten Sakındırma Bakanlığı, sürücülere İslami örtünme şartlarını karşılamayan kadınları taşımayı reddetmelerini, müzik çalmayı bırakmalarını, uyuşturucu kullanmaktan veya taşımaktan kaçınmalarını ve namaz için uygun bir yerde durmalarını da söyledi. Giyim şartı ulaşım arayan kadınlar için geçerliyken erkek refakatçi şartı 72 kilometreyi, yaklaşık 45 mili aşan yolculukları kapsıyordu.

Bakanlık sözcüsü Sadeq Akif Muhajir, refakatçinin erkek ve yakın bir aile üyesi olması gerektiğini söyledi. Bu açıklama, bir kadına eşlik etmesi için başka bir yolcu bulmanın şartı karşılamayacağı anlamına geliyordu.

Taliban sözcüsü Ahmadullah Wasiq, yönergeyi emir değil tavsiye olarak nitelendirdi. Buna rağmen bakanlığın talimatları sürücülere yolcu almayı reddetmelerini söylüyordu; böylece kadınların seyahat edip edemeyeceği konusunda sürücülerin kararları belirleyici hâle geldi.

İş, sağlık hizmeti veya aile desteği için başka bir şehre gitmesi gereken kadınlar açısından pratikteki değişiklik açıktı: Bir araca erişim, erkek bir akrabanın müsait olmasına da bağlı olacaktı. Human Rights Watch, kısıtlamanın evdeki şiddetten kaçmaya çalışan kadınların önünü kesebileceği uyarısında bulundu.

Sürücülere ne yapmaları söylendi?

Bakanlık yönergeyi sürücülere dağıttı ve kopyaları sosyal medyada yayıldı. Talimat, yalnızca kadınlara seslenmek yerine yolcu taşıyan araçları kullananlara ulaşım erişimini denetleme görevi verdi.

Bakanlık sözcüsü Muhajir, mesafe kuralını açıklarken aileden refakatçinin erkek olması gerektiğini belirtti:

Yakın bir aile üyesi eşlik etmiyorsa, 72 kilometreden (45 mil) uzağa gidecek kadınlara araçla ulaşım sağlanmamalıdır.

Reklam

Talimatlarda İslami örtünme, yani başörtüsü şartı da yer aldı. Başörtüsü, saçları örtmekten yüzü veya tüm bedeni örtmeye kadar farklı giyim biçimlerini ifade edebilir. Afgan kadınların çoğu zaten başörtüsü takıyordu ancak bakanlık, sürücülerin hangi örtünme biçimini kabul etmesi gerektiğini açıkça belirtmedi.

Müzik yasağı genel olarak araçları kapsıyordu. Kadın yolcu taşıyan seferlerle sınırlı tutulmak yerine namaz ve uyuşturucuyla ilgili kuralların yanında yer aldı. Bu talimatlar bir arada, toplu taşımacılığın çeşitli yönlerini bakanlığın denetimine soktu.

Bir sağlık çalışanı bağımsızlığını kaybetmesini anlatıyor

Kabil’de yaşayan ebe Fatima, seyahat yönergesini ailesinin gündelik ihtiyaçları üzerinden anlattı. Kaygısı, kendisi veya çocuğu hastalandığında eşi müsait değilse nasıl yardım bulacağıydı.

Fatima, duyurunun tek başına dışarı çıkma konusunda karar veremez hâle gelmiş gibi hissettirdiğini söyledi:

Tek başıma dışarı çıkamıyorum. Ya ben ya da çocuğum hastalanır ve eşim müsait olmazsa ne yapmalıyım?

Tepkisi, ulaşımı düzenleyen bir kuralın daha yolculuk başlamadan alınan kararları nasıl etkileyebileceğini gösterdi. Mesafe sınırını aşan bir yolculuk planlayan kadın, seyahat nedeni acil olsa bile ulaşım ayarlamanın yanı sıra bir akrabasının zamanını da ayarlamak zorunda kalacaktı.

Fatima duygusal bir bedelden de söz etti. Tek başına seyahat edebilme olanağını kaybetmek, daha önce sahip olduğu bağımsızlığın bir bölümünü yitirmek anlamına geliyordu. Başkalarına bakım vermeyi içeren bir iş yapan biri için kendi ailesine bakım ayarlayamama ihtimali özellikle yakıcıydı.

Aileden bir refakatçi güvenliği sağlamayabilir

Taliban yönetimi, kadınların çalışması ve eğitim görmesine yönelik kısıtlamaları iş yerlerini ve öğrenim ortamlarını güvenli kılmayı amaçlayan geçici önlemler olarak savundu. Ulaşım yönergesine tepki gösteren kadınlar, bir akrabanın bulunmasını şart koşmanın karşılaştıkları tehlikeleri ortadan kaldıracağı fikrine karşı çıktı.

Başka bir Afgan kadın, bazı kadınların refakatçiyle kendini daha rahat hissedebileceğini ancak akrabaların şiddet veya tacize karşı koruma garantisi veremeyeceğini söyledi. Kadın, 2015’te yaşandığını belirttiği Paghman’daki bir saldırıyı örnek gösterdi. Olayda dört kadın, bir aile grubundan silah zoruyla kaçırılmış ve tecavüze uğramıştı.

Kadın, yetkililere kamusal alanları kadınlar için güvenli hâle getirme çağrısı yaptı:

[Taliban], ülke genelinde kadınların kendilerini güvende hissedeceği bir ortam yaratmalı.

Reklam

Human Rights Watch’ta kadın haklarından sorumlu direktör yardımcısı Heather Barr, bazı evlerin içindeki tehlikeye dikkat çekti. Emirlerin özgürce hareket etme, başka bir şehre gitme, iş yapma veya istismarcı bir haneyi terk etme imkânlarını kısıtladığı uyarısında bulundu.

Barr, politikanın yönünü çarpıcı sözlerle anlattı:

Bu yeni emir, kadınları esasen … mahkûma dönüştürme yönünde daha da ileri gidiyor.

İstismarcı bir haneden ayrılmak isteyen bir kadının, çevresindeki akrabaları işe karıştırmadan seyahat etmesi gerekebilir. Erkek bir aile üyesinin refakatini şart koşmak, bu seçeneği aileden birinin yardımını alabilmeye bağlı hâle getiriyor.

Kabil’deki kadınlar kısıtlamanın kaldırılmasını istedi

Kadınlar, yönergenin kamuoyuna açıklanmasından bir gün sonra, 27 Aralık’ta Kabil’de bir araya gelerek işsizliğin, artan fiyatların, açlığın ve eğitim ile çalışma imkânlarının kaybının yanı sıra hareket kısıtlamalarını da protesto etti. Toplantının düzenlenmesine Afganistan Kadınların Siyasi Katılımı Ağı yardımcı oldu.

Katılımcılar 10 talep içeren bir karar metni yayımladı. Dokuzuncu maddede, şehir içi yolcu araçlarında kadınların hareketine getirilen kısıtlamaların kaldırılması istendi. Talepler, bakanlığın açıkladığı mesafe sınırını aşarak toplu taşımaya erişim sorununu daha geniş biçimde ele aldı.

Kadınlar ayrıca Afganistan genelinde kız çocuklarına yönelik okulların yeniden açılmasını, kadınların çalışmasına izin verilmesini ve hükümette aktif rol almalarını istedi. Karar metninde ifade özgürlüğü ve vatandaşların taleplerini kamuoyu önünde dile getirme hakkı savunuldu.

Protestocular, haklara getirilen kısıtlamaları ekonomik krizle ilişkilendirdi. Karar metninde yoksulluk ve açlıkla karşı karşıya olan, ev eşyalarını satan ve çocukların da yer aldığı evlilikler gibi çaresiz yollara başvuran ailelerden söz edildi. Uluslararası insani yardımın sürmesini ve ekonomik kurumların nitelikli kişilerce yönetilmesini istediler.

Seyahat kısıtlamalarından önce okul, iş ve televizyon sınırlanmıştı

Aralık ayındaki ulaşım yönergesi, Taliban’ın kamu kurumlarında çalışan birçok kadının işe dönmesini zaten engellemesinin ardından geldi. Erkek çocuklar ve erkek öğretmenlerin okula dönmesine izin verilirken ortaokul ve lise düzeyindeki kız çocuklarına yönelik okulların çoğu kapalı kaldı.

26 Aralık’ta, altıncı sınıfın üzerindeki kız çocukları ülkenin çoğu vilayetinde 100 gündür okula gidemiyordu. Bu eşik, yetkililerin kısıtlamaları geçici olarak nitelendirmesini aileler açısından somutlaştırdı: Aylar süren eğitim şimdiden kaybedilmişti.

Erdem Bakanlığı kasım ayında televizyon kanallarına kadın oyuncuların yer aldığı dizileri yayımlamama talimatı vermiş, kadın gazeteci ve sunucuların ekranda başörtüsü takmasını şart koşmuştu. Kadınlar geçimlerini sağlama, eğitim görme, medyada yer alma ve seyahat etme dâhil, kamusal yaşamın birbiriyle bağlantılı birçok alanında kısıtlamalarla karşı karşıyaydı.

Reklam

Yükseköğretim Bakanı Abdul Baqi Haqqani, 26 Aralık’ta yetkililerin kadınların eğitimi konusunda görüşmeler yürüttüğünü ve kadınlarla erkekler için ayrı eğitim düzenlemeleri istediğini söyledi.

Haqqani yönetimin tutumunu şöyle açıkladı:

İslam Emirliği kadınların eğitimine karşı değil, karma eğitime karşı.

Kadınların eğitim görebilmesi için İslami bir ortam oluşturma çalışmalarının sürdüğünü söyledi. Kız çocuklarının ve kadınların ülke genelinde okullara ve üniversite derslerine döneceği bir tarih açıklanmadı.

Önlemler nasıl uygulamaya kondu?

Ulaşım yönergesi, önceki hükümetin çöküşünün ardından getirilen bir dizi kısıtlamanın parçasıydı. Tarihler, kadınların kamusal yaşamını belirleyen koşulların ne kadar hızlı değiştiğini gösteriyor.

  • 15 Ağustos 2021: Taliban Kabil’i ele geçirerek yeniden iktidara geldi.
  • Kasım 2021: Erdem Bakanlığı, kadın oyuncuların dizilerde yer almasını engelleyen ve kadın sunucuların başörtüsü takmasını şart koşan televizyon yönergesini yayımladı.
  • 26 Aralık 2021: Bakanlığın ulaşım yönergesi, 72 kilometreden uzağa gidecek kadınların yakın bir erkek akrabalarının eşlik etmesini şart koştu ve araçlarda giyim ile davranış kuralları belirledi.
  • 27 Aralık 2021: Kabil’de toplanan kadınlar hareket kısıtlamalarının kaldırılmasını, kız çocuklarına yönelik okulların yeniden açılmasını ve çalışma hakkını talep etti.

Taliban, 1990’lardaki önceki yönetimi sırasında çok daha kapsamlı kısıtlamalar uygulamıştı. Kadınların eğitim ve çalışma hakkı ellerinden alınmış, bedeni ve yüzü örten burka giymeleri şart koşulmuş, erkek refakatçi olmadan evden çıkmaları engellenmişti. Aralık 2021’deki ulaşım yönergesi bir mesafe sınırı belirlerken kadınların hareket özgürlüğünü yeniden erkek akrabalarına bağımlı hâle getirdi.

Kısıtlamalar açlık krizinin ortasında geldi

Birleşmiş Milletler, Aralık 2021’de Afganistan’da 22 milyon kişinin ciddi gıda sıkıntısı çektiğini tahmin etti ve kış aylarında yaşanabilecek bir "açlık çığı" konusunda uyarıda bulundu. Ciddi gıda sıkıntısı, insanların acil ihtiyaçlarını karşılayacak kadar yiyeceğe ulaşamaması ve bunun sağlıklarını ve hayatta kalmalarını tehlikeye atması anlamına geliyor.

Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinin ardından uluslararası desteğin kesilmesiyle Afganistan’daki ekonomik kriz derinleşti. Başlıca bağışçılar, mali yardımı yeniden başlatmak için kadın haklarına saygı gösterilmesini tekrar tekrar şart koşarken yetkililer desteği yeniden kazanmak ve uluslararası kabul görmek istiyordu.

Kabil’de protesto yapan kadınlar, insani yardımın halka ulaşmayı sürdürmesini talep etti. Talepleri gıda, gelir ve hakları bir arada ele alıyordu: Kadınlar acil durum sırasında yardıma ihtiyaç duyarken ülkelerinde çalışma, eğitim görme ve özgürce hareket etme olanağı da istiyordu.

Reklam

Zaten maddi sıkıntı çeken bir hane için erkek bir refakatçi ayarlamak, başka birinin işini ve sorumluluklarını koordine etmeyi gerektirebilirdi. Ulaşım kuralı, birçok ailenin temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlandığı bir dönemde bu bağımlılığı daha da artırdı.

Daha sonraki uygulamalar aynı kaygıları daha da belirginleştirdi

Giyim ve erkek refakatçiye ilişkin kuralların sonuçları ilk duyurunun ardından da devam etti. Ekim 2026’da Birleşmiş Milletler Afganistan Yardım Misyonu, o yılın temmuz-eylül döneminde Kabil ve Herat’ta en az 52 kadın ile bir kız çocuğunun giyim kurallarını ihlal ettikleri gerekçesiyle gözaltına alındığını bildirdi. İddia edilen ihlaller arasında saçın görünmesi, renkli eşarplar, makyaj ve kamusal alanda erkek vasi olmadan bulunmak yer aldı.

Misyon, kadınların birkaç saat sonra serbest bırakıldığını söyledi ve korku ile toplumsal damgalanmanın başka olayların bildirilmesini engelleyebileceği uyarısında bulundu. Daha sonraki bu bulgular, giyim ve refakat şartlarının kadınların kamusal alanlardaki varlığını etkileyen uygulama meselelerine dönüştüğünü gösteriyor.

İstismardan kaçabilmeye ilişkin kaygılar da devam etti. Ağustos 2026’da kadınlara yönelik ölümcül şiddeti inceleyen bir soruşturmada, Taliban’ın iktidara dönüşünden bu yana 10 vilayette 231 kadın ve kız çocuğunun öldürüldüğü belgelendi. 58 vakada tutuklama yapıldığı kaydedildi. Aileler, kadınların şiddetten kaçmasına bir zamanlar yardımcı olan kurumların ortadan kalkmasının ardından soruşturma ve koruma elde etmekte zorlandıklarını anlattı.

Aralık 2021 yönergesi, ulaşım sağlayanları kadınlarla gitmeleri gereken yerler arasına koydu. Fatima’nın sağlık hizmetlerine ilişkin kaygısından Kabil’deki protestocuların iş ve eğitim taleplerine kadar kadınların tepkileri, temel sorunu pratik açıdan ortaya koydu: Hareket özgürlüğü, kişinin hangi hizmetlere, fırsatlara ve yardım kaynaklarına ulaşabileceğini belirliyor.

Öne Çıkanlar

  • 26 Aralık 2021 tarihli yönerge, sürücülere yakın bir erkek akrabası olmadan 72 kilometreden uzağa gidecek kadınları taşımamaları talimatını verdi.
  • Sürücülere ayrıca İslami örtünme şartı koymaları, müziği kapatmaları, uyuşturucudan kaçınmaları ve namaz için durmaları söylendi.
  • Taliban sözcüsü yönergeyi tavsiye olarak nitelendirirken bakanlık sürücülere yolcu almayı reddetmelerini söyledi.
  • Kadınlar ve Human Rights Watch, sağlık hizmetlerine, işe ve bağımsız seyahate erişimin engellenebileceği ve ev içi şiddetten kaçmanın zorlaşabileceği uyarısında bulundu.
  • 27 Aralık’ta Kabil’de protesto yapan kadınlar hareket özgürlüğü, eğitim, çalışma ve hükümete katılım hakkı talep etti.
  • Kısıtlamalar, BM’nin 22 milyon Afgan’ın ciddi gıda sıkıntısıyla karşı karşıya olduğunu tahmin ettiği bir dönemde geldi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir