BM, Yardımlar Azalırken Milyonlarca Kişinin Geri Dönmesiyle Afganistan’ın 2027’de Daha Derin Bir Krizle Karşı Karşıya Kalacağı Uyarısında Bulundu

8 dakikalık okuma
UN Warns Afghanistan Faces Deeper Crisis in 2027 as Aid Falls and Millions Return

İhtiyaçlar artarken Afganistan’a ulaşan yardımlar azalıyor

Ülkeye dönen milyonlarca göçmen ve temel sağlık hizmetlerinin kaybı Afganistan üzerindeki baskıyı artırırken, ülke 2026’da şimdiye kadar 570 milyon dolarlık insani yardım aldı. Bu rakam 2023’te 2 milyar dolardı. Birleşmiş Milletler Afganistan Genel Sekreter Yardımcısı Özel Temsilcisi ve Mukim ve İnsani Koordinatörü Bruno Lemarquis, ihtiyaçların 2027’de keskin biçimde artacağı uyarısında bulundu.

İçindekiler
  1. İhtiyaçlar artarken Afganistan’a ulaşan yardımlar azalıyor
  2. Talep artarken finansman azalıyor
  3. Yüzlerce sağlık tesisi kapanma riskiyle karşı karşıya
  4. Geri dönen ailelerin belgeye ve işe ihtiyacı var
  5. Kız çocukları okullardan ve üniversitelerden mahrum bırakılıyor
  6. Kısıtlamalar BM’de çalışan Afgan kadınları da etkiliyor
  7. Afyon üretimi, kırsal gelirler üzerindeki baskıyı ortaya koyuyor
  8. Hava koşullarına ilişkin riskler 2027’de yeni bir darbe vurabilir
  9. Uyarı Afganistan’ın ötesini de kapsıyor
  10. Öne Çıkanlar

Lemarquis, 6 Kasım 2026 Cuma günü New York’taki BM Genel Merkezi’nde yaptığı açıklamada, görece istikrar ve güvenliğin kırılgan bir ekonomi, kadınlar ve kız çocuklarına yönelik kapsamlı kısıtlamalar ve insani yardıma ihtiyaç duyan 20 milyondan fazla kişiyle bir arada bulunduğu bir ülkeyi anlattı.

2020’den bu yana yaklaşık 6,7 milyon Afgan ülkeye geri döndü. Bunların çoğu Pakistan ve İran’dan zorla sınır dışı edildikten sonra döndü. İnsani yardım kuruluşlarının destek için daha az kaynağa sahip olduğu bir dönemde geri dönenlerin gelişi barınma, iş, belge ve sağlık hizmetlerine olan talebi artırıyor.

Lemarquis, 2027’ye ilişkin uyarının ardında üç baskı unsuru olduğunu belirtti: yeni kitlesel dönüşler, bölgesel istikrarsızlık ve şiddetli olma ihtimali bulunan bir El Niño hava olayı. Bu unsurlar bir araya gelerek gıda arzını ve temel hizmetlere erişimi tehdit ediyor. Lemarquis, insani yardımlar azalmasına rağmen uluslararası toplumun Afganistan’la ilişkisini sürdürmesi çağrısında bulundu.

Talep artarken finansman azalıyor

Lemarquis’e göre insani yardım çalışmaları 2023’te yaklaşık 2 milyar dolar, 2025’te ise 1 milyar dolar finansman aldı. Bu, söz konusu iki yıl arasında finansmanın yarıya indiği anlamına geliyor. 2026’da şimdiye kadar alınan 570 milyon dolar, 2023 toplamının yüzde 28,5’ine denk geliyor; ancak 2026 rakamı yılın yalnızca bir bölümünü kapsıyor.

Afgan toplulukları aynı anda birçok ihtiyacı karşılamaya çalışıyor. Ülkede yaşayanların gıda ve sağlık hizmetlerine, geri dönen ailelerin ev ve gelir kurmak için desteğe ihtiyacı var. Eğitim ve istihdama getirilen kısıtlamalar da fırsatları daraltıyor. Yardım bütçesinin küçülmesi, insani yardım kuruluşlarının tüm bu ihtiyaçlara yanıt verme kapasitesini azaltıyor.

Reklam

Finansman rakamları, uyarının neden acil yardım malzemelerinin yanı sıra hizmetlere de odaklandığını açıklıyor. Bir sağlık tesisinin personelini, ilaçlarını ve temel sağlık hizmetlerini sürdürebilmesi için düzenli desteğe ihtiyacı var. Finansman azaldığında bunun etkileri, aynı hizmete aydan aya bel bağlayan insanlara kadar ulaşabiliyor.

Yüzlerce sağlık tesisi kapanma riskiyle karşı karşıya

Lemarquis, finansman yetersizliğinden etkilenen birinci basamak sağlık tesislerinin sayısını yaklaşık 1.900 tesis içinden 700 civarında olarak açıkladı. Açıklamalarında, son bir yılda 700 tesisin kapandığı ve 2025 ile 2026’da yaklaşık 700 tesisin kapanmasının beklendiği ifadeleri yer aldı; kapanmış olanların kesin sayısı net değildi.

BM yetkilisi, tehdit altındaki kaybın sağlık ağının yaklaşık yüzde 40’ına denk geldiğini söyledi. Verilen rakamlara göre 1.900 tesis içinden 700’ü yaklaşık yüzde 37’ye, yani her üç tesisten birinden fazlasına karşılık geliyor. Her iki hesaplama da temel sağlık hizmetlerine erişimde ciddi bir azalmaya işaret ediyor.

Birinci basamak sağlık hizmeti, insanların genellikle uzman hastaneler yerine ilk başvurduğu yerdir. Yakındaki bu hizmetin kaybı, başka seçeneklerin zaten kısıtlı olduğu uzak bölgelerde özellikle kadınlar, çocuklar ve yaşayanlar için büyük zorluklar yaratıyor. Kapanmalar, geri dönen aileleri ağırlayan topluluklara hizmet verecek tesis sayısını da azaltıyor.

Geri dönen ailelerin belgeye ve işe ihtiyacı var

2020’den bu yana gerçekleşen yaklaşık 6,7 milyon dönüşün içinde, başta Pakistan ve İran olmak üzere komşu ülkelerden zorla sınır dışı edilen çok sayıda Afgan bulunuyor. Lemarquis, bazı kişilerin daha önce Afganistan’da hiç yaşamadığını belirterek, onların gelişinin yerleşik bir eve dönüşten ziyade yabancı bir ülkeye taşınmak anlamına geldiğini söyledi.

Lemarquis, yurt dışında doğmuş ve çocuklarıyla birlikte atalarının köyüne gelmiş 45 yaşındaki bir babayla görüştüğünü anlattı. Bu örnek, Afganistan’da aile köklerinin bulunmasının mutlaka bir ev, iş ya da yerel hizmetlerden yararlanma deneyimi anlamına gelmediğini gösteriyor.

Lemarquis, geri dönenlerin yasal belgelere, korunmaya ve istihdama ihtiyacı olduğunu söyledi. Geçimlerini sağlayacak bir yol bulmanın aciliyetine dikkat çeken BM insani yardım koordinatörü şu çağrıda bulundu:

iş, iş, iş.

Belgeler, insanların kimliklerini kanıtlamasına ve kamu kurumlarıyla işlerini yürütmesine yardımcı oluyor. Koruma, tehlikeye, istismara veya başka tehditlere maruz kalan kişilere verilen desteği ifade ediyor. İstihdam ise ailelerin acil yardımın kapsadığı dönemin ötesinde gıda, barınma ve günlük ihtiyaçlarını karşılamasını sağlıyor.

Reklam

Kız çocukları okullardan ve üniversitelerden mahrum bırakılıyor

Lemarquis, 2021’den bu yana 2,6 milyondan fazla kız çocuğunun ortaöğretimden mahrum bırakıldığını söyledi. Üniversitelerde kadın öğrenci sayısı ise sıfıra inmiş durumda. Bu rakamlar, eğitimin birbirini izleyen iki aşamasındaki engelleri ortaya koyuyor: Ergenlik çağındaki kız çocukları ortaöğretime devam edemiyor, kadınlar ise üniversitelerden dışlanıyor.

Kadınlar ve kız çocukları, çalışma ve kamusal yaşama katılım konusunda da kısıtlamalarla karşı karşıya. BM temsilcisi ve insani yardım koordinatörü sıfatıyla konuşan Lemarquis, kısıtlamaları şöyle niteledi:

ağır ve kapsamlı

Afganistan’ın ekonomik sıkıntıları erkek çocukların eğitimini de etkiliyor. Bazı aileler, maddi baskı nedeniyle oğullarının eğitimlerine devam etmesini engelliyor. Dolayısıyla aileler farklı engellerle karşı karşıya: Kız çocukları politikalar nedeniyle eğitimden dışlanırken yoksulluk da bazı erkek çocukların aldığı eğitimi kısıtlıyor.

Eğitim ve istihdam olanaklarının kaybı hane bütçelerini de etkiliyor. Geri dönen ailelerin iş bulmaya, topluluklarınsa işleyen hizmetlere ihtiyacı var; kadınlar ise nitelik kazanma ve iş gücüne katılma konusunda kısıtlamalarla karşılaşıyor. Bu baskılar birbirinden ayrı sorunlar olarak değil, aynı anda yaşanıyor.

Kısıtlamalar BM’de çalışan Afgan kadınları da etkiliyor

Lemarquis, BM’de çalışan Afgan kadınların Eylül 2025’ten bu yana ülke genelindeki BM yerleşkelerine girişinin engellendiğini söyledi. Brifing sırasında da yürürlükte olan bu kısıtlama, kadınların çalışma hayatındaki engelleri insani yardım çalışmalarını koordine eden kuruma kadar taşıyor.

Lemarquis, Taliban’ın kadınlara ve kız çocuklarına yönelik kısıtlamaları nasıl açıkladığı sorusuna yanıt verirken dini aşırıcılık ile uzun süredir devam eden kontrol ve ayrımcılık uygulamalarının bir arada bulunduğunu söyledi. İslam İşbirliği Teşkilatı’nın kamuya açık açıklamalarına ve Müslüman ülkelerle İslam âlimlerinin girişimlerine rağmen politikalarda gözle görülür bir değişiklik olmadığını belirtti.

İslam İşbirliği Teşkilatı, Müslüman ülkelerden oluşan bir kuruluştur. Âlimler ve tek tek hükümetlerle birlikte bu kuruluşun da devreye girmesi, kısıtlamaların kaldırılması çağrılarının Müslüman dünyasının içinden de geldiğini gösteriyor. Buna rağmen Lemarquis, kadınlar ve kız çocuklarının öğrenme, çalışma ve kamusal yaşama katılma fırsatlarını yitirmeyi sürdürdüğünü belirtti.

Reklam

Afyon üretimi, kırsal gelirler üzerindeki baskıyı ortaya koyuyor

Lemarquis, BM’nin yakın tarihli bir raporunda 2025’te haşhaş üretiminin yüzde 330 arttığının tespit edildiğini belirtti. Taliban’ın 2022’de yasak getirmesinin ardından üretim keskin biçimde azalmıştı. Yüzde 330’luk artış, üretimin karşılaştırılan dönemdeki seviyesinin 4,3 katına çıkması anlamına geliyor.

Afganistan, onlarca yıl boyunca haşhaştan elde edilen ve eroin yapımında kullanılan yasa dışı afyonun dünyadaki en büyük kaynağı oldu. Lemarquis, çiftçilerin üretimi Taliban’dan gizlemenin yollarını bulduğunu, ancak geçimlerini sağlamaları için başka uygulanabilir seçeneklere ihtiyaç olduğunu vurguladı.

Lemarquis’e göre bazı çiftçiler, haşhaş yetiştirmedikleri takdirde gelirlerinin ne kadar düşük kalacağını anlattı. Sözlerini şöyle aktardı:

Hayatta kalamayız. Ölmek de istemiyoruz.

Lemarquis’in savunduğu görüş, haşhaş ekimini sona erdirme çabalarının çiftçi ailelere pratik alternatifler sunulmasıyla birlikte yürütülmesi gerektiğiydi. Bu mesele, uyuşturucu ekonomisini daha geniş insani krizle ilişkilendiriyor: Ailelerin gelire ihtiyacı var; bir ürünün ekiminin kısıtlanmasıysa başka, güvenilir bir gelir kaynağı bulmalarını gerektiriyor.

Hava koşullarına ilişkin riskler 2027’de yeni bir darbe vurabilir

Lemarquis, alışılmadık derecede şiddetli bir El Niño olayının Afganistan’ın 2027’deki insani yardım ihtiyaçlarını ağırlaştırabileceği uyarısında bulundu. El Niño, tropikal Pasifik Okyanusu’nun bir bölümünde dönemsel olarak yaşanan ve Pasifik’in çok ötesindeki hava koşullarını değiştirerek diğer bölgelerdeki yağış ve sıcaklıkları etkileyebilen bir ısınma olayıdır.

Afganistan açısından endişe, kuraklık, gıda güvencesinin zayıflaması ve temel hizmetlerin aksaması ihtimali. Gıda güvencesi, yeterli ve güvenli, besleyici gıdaya düzenli erişim anlamına geliyor. Tarımla geçinen ailelerin üretimi veya geliri azaldığında hava koşullarındaki ani değişim bu erişimi tehlikeye atabiliyor.

Afganistan böyle bir darbeyle, çok sayıda kişinin ülkeye döndüğü ve insani yardım finansmanının azaldığı bir dönemde karşı karşıya kalabilir. Su, sağlık hizmetleri ve istihdam gibi sınırlı kaynakları zaten paylaşan topluluklarda hava koşullarının yaratacağı ek baskı günlük ihtiyaçları karşılamayı daha da zorlaştırabilir. Lemarquis, gelecek yılın birbiriyle bağlantılı riskleri olarak bölgesel istikrarsızlık ve göçle birlikte bu tahmini de gündeme getirdi.

Uyarının ardındaki temel gelişmeler birkaç yıla yayılıyor:

  • 2020’den bu yana: Yaklaşık 6,7 milyon Afgan ülkeye geri döndü.
  • 2021’den bu yana: 2,6 milyondan fazla kız çocuğu ortaöğretimden mahrum bırakıldı.
  • 2022: Taliban, afyon amaçlı haşhaş ekimini yasakladı.
  • 2023: İnsani yardım finansmanı yaklaşık 2 milyar dolara ulaştı.
  • 2025: Finansman 1 milyar dolarda kaldı ve Lemarquis’in atıfta bulunduğu BM raporunda afyon üretiminin yüzde 330 arttığı kaydedildi.
  • Eylül 2025: BM’de çalışan Afgan kadınların BM yerleşkelerine girişi engellendi.
  • 6 Kasım 2026: Lemarquis, New York’ta insani yardım ihtiyaçlarının 2027’de keskin biçimde artacağı uyarısında bulundu.
Reklam

Uyarı Afganistan’ın ötesini de kapsıyor

Lemarquis, uluslararası topluma Afganistan’a sırtını dönmeme çağrısında bulundu. Derinleşen bir krizin sonuçlarının komşu ülkelere ulaşabileceğini, güvenliği, istikrarı ve göç güzergâhlarını etkileyebileceğini söyledi. Böylece Afganistan içindeki insani yardımı bölge genelindeki kaygılarla ilişkilendirdi.

BM insani yardım koordinatörü, olası sonuçları "çok, çok, çok ciddi" diye niteledi ve şu uyarıda bulundu:

Sonuçlar Afganistan sınırlarının ötesine geçebilir; bölgesel güvenliği, bölgesel istikrarı ve göç güzergâhlarını etkileyebilir.

Pakistan ve İran, her iki ülkeden de çok sayıda Afgan’ın dönmesi nedeniyle krizde doğrudan rol oynuyor. Afganistan içindeki önceliklerse somut: sağlık hizmetlerini sürdürmek, geri dönenlerin belge ve iş bulmasına yardımcı olmak, açlıkla karşı karşıya olan aileleri desteklemek ve kadınlarla kız çocuklarına fırsatlar sunmak.

Temel baskı, ihtiyaçların artması ile kaynakların azalması arasındaki uçurum. Hizmetleri zaten zorlanan topluluklarda daha fazla insan desteğe ihtiyaç duyuyor. Eğitim ve istihdam kısıtlamaları da daha güvenceli bir hane geliri oluşturmak için kullanılabilecek fırsatları sınırlıyor.

Öne Çıkanlar

  • BM, kitlesel dönüşler, bölgesel istikrarsızlık ve hava koşullarına ilişkin riskler nedeniyle Afganistan’ın insani yardım ihtiyaçlarının 2027’de keskin biçimde artmasını bekliyor.
  • İnsani yardım finansmanı 2023’teki 2 milyar dolardan 2025’te 1 milyar dolara indi; 2026’da şimdiye kadar 570 milyon dolar alındı.
  • Finansman yetersizliği nedeniyle yaklaşık 1.900 birinci basamak sağlık tesisinden 700 kadarı kapandı veya kapanma riskiyle karşı karşıya.
  • 2020’den bu yana yaklaşık 6,7 milyon Afgan ülkeye geri döndü; bunların çoğu Pakistan ve İran’dan zorla sınır dışı edildi.
  • 2,6 milyondan fazla kız çocuğu ortaöğretimden mahrum bırakıldı ve üniversitelerde kadın öğrenci sayısı sıfır.
  • Lemarquis, bölgesel güvenlik, istikrar ve göç üzerindeki olası sonuçlara dikkat çekerek uluslararası desteğin sürdürülmesini istedi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir