Sınırın ötesine uzanan baskıyla milyonlarca kişi geri döndü
Pencap İçişleri Bakanlığının açıkladığı verilere göre Pakistan, 2023’te sınır dışı etme kampanyasının başlamasından bu yana Afganistan’a dönen Afganistan vatandaşlarının sayısının 2.807.250’ye ulaştığını bildirdi. Bu kişilerin 143.474’ü Pencap’tan ayrılırken, eyalet yetkilileri geçerli belgesi olmayan Afganlara mülk kiraladıkları iddiasıyla 803 kişi hakkında işlem başlattı.
İçindekiler
- Sınırın ötesine uzanan baskıyla milyonlarca kişi geri döndü
- 2,8 milyonluk sayı neleri kapsıyor?
- Pencap’ta gözaltındakiler Afganistan’a nasıl gönderiliyor?
- Ev sahipleri ve öğrenciler de yaptırımlarla karşılaşıyor
- Güvenlik politikası ve kişisel tehlikeye ilişkin uyarılar
- ABD mahkemesi başka bir sınır dışı yolunu geçici olarak durdurdu
- Pakistan’da kalma izni neden önemli?
- Kampanya ve mahkeme süreci nasıl gelişti?
- Öne Çıkanlar
Kasım başında kamuoyuyla paylaşılan veriler, evlere, pazarlara ve sınıflara kadar uzanan bir kampanyayı gözler önüne seriyor. Pencap yetkilileri 400.000’den fazla arama yaptıklarını ve gözaltına alınan Afganların Torkham sınır kapısına nakledilmeden önce kayıt altına alındığı 39 geçici barınma merkezi işlettiklerini söylüyor.
Ülke çapındaki toplam sayı farklı türde ayrılışları kapsıyor. Pakistan’ın açıklamalarında kampanya sınır dışı etme ve ülkesine geri gönderme olarak tanımlansa da Birleşmiş Milletler’in göç ve mülteci kuruluşları, resmî bir sınır dışı kararı olmadan ayrılan kişileri de sayıyor. Ayrılanların çoğu, kararlarında gözaltına alınma korkusunun etkili olduğunu söylüyor.
Açıklama, ABD’de bir mahkemenin gözaltındaki Afganların Afganistan’a ya da Pakistan üzerinden sınır dışı edilmesini geçici olarak durdurduğu sırada geldi. ABD’den sınır dışı edilme riskiyle karşı karşıya olan Afganlar için Pakistan’ın devam eden kampanyası ikinci bir kaygı yaratıyor: Ülkeye varışlarının ardından Taliban yönetimine teslim edilip edilmeyecekleri.
Pakistanlı yetkililer kampanyayı göç kurallarının uygulanması ve güvenlik tehditlerine karşı alınan bir önlem olarak sunuyor. BM insan hakları uzmanları, Afganistan’da zulüm, işkence veya başka ciddi ihlallerle karşılaşabilecek kişilerin Pakistan’dan sınır dışı edilmesine son verilmesi çağrısında bulundu.
2,8 milyonluk sayı neleri kapsıyor?
Pencap İçişleri Bakanlığı ülke çapındaki toplamı 2.807.250, eyalet toplamını ise 143.474 olarak açıkladı. Yabancı Uyruklular Güvenlik Birimi, kampanyayı Pencap genelinde koordine edip izliyor.
Uluslararası Göç Örgütü (IOM) ile BM Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin (UNHCR) ortak güncellemesinde, Eylül 2023 ile 17 Ekim 2026 arasında Pakistan’dan yaklaşık 2,74 milyon kişinin geri döndüğü kaydedildi. Güncellemede, 17 Ekim’de sona eren haftada 3.883 kişinin geri döndüğü belirtildi.
Kuruluşların ayrıntılı dökümü, insanların ülkeden nasıl ayrıldığını anlamaya yardımcı oluyor. Nisan 2025’ten bu yana kaydedilen geri dönüşlerin yüzde 13’ü sınır dışı edilmeyle gerçekleşti. Diğer kişiler resmî bir sınır dışı kararı olmadan ayrılırken, çoğu gözaltına alınma korkusunu gerekçe gösterdi. Sınır dışı etme, yetkililerin bir kişiyi resmen ülkeden çıkarması anlamına geliyor; böyle bir karar verilmeden sınırı geçenler, kolluk baskısı kararlarını etkilemiş olsa bile farklı bir kategoride sayılıyor.
Dolayısıyla hükümetin açıkladığı 2,8 milyonluk sayı, yalnızca resmî sınır dışı işlemlerinden daha geniş bir hareketliliği tanımlıyor. Aileler için ayrılma kararı; gözaltının, göç belgelerine ilişkin bir uyarının, barınma imkânını kaybetme endişesinin ya da yakın zamanda tutuklanma korkusunun ardından gelebiliyor.
143.474 kişinin 2.807.250 kişiye oranı hesaplandığında, ülke genelindeki toplamın yaklaşık yüzde 5,1’i Pencap’tan geliyor. Bu nedenle kampanya kapsamında kaydedilen geri dönüşlerin çoğu eyalet dışında gerçekleşti.
Pencap’ta gözaltındakiler Afganistan’a nasıl gönderiliyor?
Pencap yetkilileri, yürütülen operasyonların Afganistan vatandaşlarının Pakistan’da kalabilmesi için geçerli vize bulundurmasını zorunlu kılan federal hükümet politikasına uygun olduğunu söylüyor. İçişleri Bakanlığı, açıklamasında kuralı şöyle ifade etti:
Pakistan Hükümetinin açık politikasına göre, geçerli vizesi olmayan tüm Afganistan vatandaşlarının ülkede kalması yasa dışıdır.
Geçerli göç belgeleri bulunmayan ve gözaltına alınan Afganlar geçici barınma merkezlerine götürülüyor. Bakanlık, bu tesislerin geri gönderme öncesinde geçici konaklama ve kayıt işlemleri için kullanıldığını; yasal işlemler tamamlandıktan sonra gözaltındakilerin Torkham’da Afgan yetkililere teslim edildiğini belirtiyor.
Açıklamanın yapıldığı sırada Pencap’taki 39 faal merkezde 153 Afganistan vatandaşı bulunuyordu. Bakanlık her tesis için ayrı sayı vermediğinden, bu da merkez başına kabaca dört kişiye karşılık geliyor.
Kampanya başlangıçta belgesiz göçmenleri hedef aldı. Daha sonra, devlet tarafından verilmiş kayıt kartlarına sahip olan ve daha önce sınır dışı edilmeye karşı korunan Afganları da kapsayacak şekilde genişletildi. Kayıt kartı, kişinin önceki bir düzenleme kapsamındaki statüsünü belgeliyor; hükümetin mevcut politikası ise geçerli vize şartı getiriyor.
Etkilenen aileler açısından belirleyici olan, yetkililerin artık hangi belgeleri kabul ettiği. Daha önce kayıt kartlarına güvenen kişiler, hükümet ülkede kalma koşullarını değiştirirken sınır dışı edilme riskiyle karşı karşıya kalabiliyor.
Ev sahipleri ve öğrenciler de yaptırımlarla karşılaşıyor
Pencap’taki uygulamalar, Afganların yanı sıra onlara ev kiralayan Pakistanlıları da etkiliyor. Yetkililer, geçerli belgesi olmayan Afganlara mülk kiraladıkları iddiasıyla ev sahipleri hakkında 803 işlem başlattı. Lahor ve diğer şehirlerdeki ev sahiplerine, kiracıların göçmenlik durumunu doğrulamaları ve polis kayıt şartlarına uymaları yönünde uyarı yapıldı.
Kayıt altına alınan bir dosya hukuki süreci başlatıyor; açıklanan sayılar mahkûmiyetleri değil, suçlamaları ifade ediyor. Kiracılar açısından mülk sahipleri üzerindeki baskı, statülerini çözmeye çalışırken konut bulmayı veya mevcut konutlarını korumayı zorlaştırabiliyor.
İçişleri Bakanlığı, yerleşim bölgeleri ve pazarlarda 400.000’den fazla arama yapıldığını söylüyor. Bakanlık ayrıca, yasa dışı ikamet, sahte kimlik belgeleri veya şüpheli faaliyetlerin 15 numaralı acil yardım hattından bildirilmesini istedi ve ihbarda bulunanların kimliğinin gizli tutulacağını belirtti.
Afganistanlı tıp öğrencileri farklı bir baskıyla karşılaştı. Lahor Yüksek Mahkemesi, tıp fakültelerinin düzenleyici kurumun ülkelerine dönmeleri yönündeki talimatı üzerine öğrencileri okuldan atmasını yasakladı. Bu müdahale, sınır dışı işlemlerinin bir haneyi yerinden etmenin yanı sıra eğitim sürecini de kesintiye uğratabildiği kampanyanın eğitim sistemine uzandığını gösterdi.
Pencap’tan ayrılanların toplamı son aylarda daha yavaş arttı. Eyaletteki sınır dışı işlemlerinin sayısı ağustosta 140.468 iken son açıklamada 143.474’e çıktı. Yaklaşık üç ayda kaydedilen 3.006 kişilik artış, ağustos toplamının yaklaşık yüzde 2,1’ine karşılık geliyor.
Güvenlik politikası ve kişisel tehlikeye ilişkin uyarılar
Pakistan, İslamabad’ın kısmen Afganistan vatandaşlarına bağladığı intihar saldırıları da dahil olmak üzere ölümcül militan saldırılarındaki artışın ardından kampanyayı 2023’te başlattı. Yetkililer ve dinî liderler, saldırıların Afganistan’da bulunan militan ağlarla bağlantılı olduğunu da öne sürdü.
Pakistan, Afganistanlı mültecilere 40 yılı aşkın süredir ev sahipliği yaptığını ve bazı dönemlerde milyonlarca kişiyi barındırdığını belirtiyor; uluslararası destek olmadan bu yükü taşımayı sürdüremeyeceğini söylüyor. Sınır dışı işlemleri, ilişkilerin kötüleştiği ve sınırda çatışmaların tekrarladığı bir dönemde Pakistan ile Afganistan’daki Taliban yönetimi arasındaki gerilimin bir başka kaynağı hâline geldi.
BM kuruluşları ve hak örgütleri, koşulları ülkelerine dönmelerini özellikle tehlikeli kılan kişilerin korunması çağrısında bulundu. Bu kişiler arasında kadınlar, hak savunucuları ve Batı ülkelerine yerleştirilmeyi bekleyen Afganlar bulunuyor. BM insan hakları uzmanları, insanların zulüm, işkence veya başka ciddi ihlallerle karşılaşacağı durumlarda sınır dışı işlemlerinin durdurulmasını istedi.
Human Rights First’te mülteci ve göçmen hakları politikası direktörü Savitri Arvey, ülkelerine gönderilen Afganları bekleyen tehlikelere ilişkin uyarıda bulundu:
ağır ve sistematik tehlikelerle karşı karşıya kalıyorlar
Arvey, bu riskler arasında keyfî gözaltı, infaz, halka açık kırbaçlama ve intikam amaçlı şiddetin bulunduğunu belirtti. ABD güçleriyle birlikte görev yapan akrabaları olan ya da dinî kimlikleri veya kamuya açık faaliyetleri nedeniyle misilleme riskiyle karşılaşan kişiler için sınır dışı edilecekleri yer, kişisel güvenliklerini belirleyebilir.
Politikalar arasındaki temel çatışma somut: Pakistan ülkede kalma iznini uygularken, koruma savunucuları yetkililerden kişilerin sınırı geçtikten sonra başlarına ne geleceğini de değerlendirmelerini istiyor.
ABD mahkemesi başka bir sınır dışı yolunu geçici olarak durdurdu
New York’taki ABD Bölge Mahkemesi Yargıcı Valerie Caproni, gözaltındaki Afganların Afganistan’a ya da Pakistan üzerinden sınır dışı edilmesi planlarını geçici olarak durdurdu. Mahkeme belgelerinde, Louisiana’dan Pakistan’a yapılması planlanan uçuşlara yönelik hazırlıklardan söz edildi. Buradan sınır dışı edilen kişiler daha sonra Afganistan’a gönderilme riskiyle karşı karşıya kalabilirdi.
Göçmen hakları grupları, Pakistan üzerinden sınır dışı edilebileceklerine dair bildirim aldıktan sonra gözaltındaki 80’den fazla Afgan’ın hak savunucularıyla iletişime geçtiğini söyledi. Etkilenenler arasında kadınlar, dinî azınlıklar ve aile üyeleri ABD ordusunda görev yapmış kişiler bulunuyordu.
ABD hükümeti salı günü mahkemeye, Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza Dairesinin (ICE) Afganları Afganistan’a ya da Pakistan’a sınır dışı etmek üzere o haftanın sonuna kadar planlanmış tarifeli veya özel uçuşu olmadığını bildirdi. Caproni’nin kararı, yetkililerin bu taahhüde uymasını gerektiriyor ve cumartesi günü sona eriyor.
Afgan göçmenlere destek veren AfghanEvac kuruluşunun başkanı Shawn VanDiver, geçici korumayı şöyle değerlendirdi:
Bugün iyi bir gün. Ancak size karşı dürüst olmak istiyorum: Bu bir çözüm değil, geçici bir rahatlama. Bu mücadeleyi sonsuza dek durdurmuş değiliz. Bu yalnızca bir ara.
Mahkemenin kararı, gözaltındaki Afganlara Pakistan’a gönderilebileceklerinin söylendiği ekim sonundaki önerilen ABD sınır dışı uçuşunun ardından geldi. Eski Amerikalı askerî ortakların akrabaları da bu bildirimleri alanlar arasındaydı.
Pakistan’da kalma izni neden önemli?
Taliban’ın Ağustos 2021’de yeniden iktidara gelmesinden bu yana Pakistan, ABD’ye göç etme yollarını izleyen Afganlar için bekleme noktası işlevi gördü. Bazıları mülteci kabulü, Özel Göçmen Vizesi, insani şartlı tahliye veya aile birleşimi başvurularını yürütürken geçici vizelerle ülkeye geldi. Her yolun şartları farklı olsa da hepsinde ABD’den karar beklemek gerekebiliyor.
AfghanEvac’a göre, ABD ve Pakistanlı yetkililer arasında 2023 sonbaharında varılan mutabakat, ABD’deki işlemlerin sonuçlanmasını bekleyen ve belgeleri bulunan bir grubu korumayı amaçlıyordu. Washington başvuruları işleme alacak, Pakistan ise bu kişilere yönelik tacizden kaçınacaktı. Kuruluş, ABD’nin mülteci başvurularını işleme almayı Ocak 2025’te durdurmasının ardından düzenlemenin işlevini yitirdiğini söylüyor.
Pakistan’da bekleyen kişiler taciz, gözaltı ve Afganistan’a gönderilme riskiyle karşı karşıya kaldı. ABD’deki gözaltından Pakistan’a gönderilecek bir Afgan için ülkeye giriş izni yalnızca ilk mesele olurdu. Göç başvurusu değerlendirilirken ülkede kalma izni de önem taşırdı.
Pakistan’ın son açıklamasında önerilen ABD transferlerinden söz edilmedi. İslamabad’ın bu kişileri kabul etmeyi kabul edip etmediği ve olası bir düzenlemenin hangi korumaları içereceği kamuoyuna açıklanmadı.
Afganistan Dışişleri Bakanlığı da diğer hükümetlerin Afganistan vatandaşlarına ilişkin düzenlemeler yapmasına karşı çıktı. Bakan Yardımcısı Sözcüsü Zia Ahmad Takal şöyle dedi:
Üçüncü ülkeler, başka bir ülkenin vatandaşlarının kaderini ilgilendiren işlere girişmemelidir.
Kampanya ve mahkeme süreci nasıl gelişti?
Pakistan’ın kampanyası ile ABD’nin önerdiği transferler farklı zamanlarda başladı, ancak artık aynı varış noktasında kesişiyor. Önemli tarihler, bir ülkedeki göç uygulamalarının başka bir ülke tarafından gönderilen kişilerin güvenliğini nasıl etkileyebileceğini gösteriyor.
- Eylül 2023: Pencap’ın kümülatif geri dönüş verilerinin kapsadığı dönem başlıyor.
- 2023 sonbaharı: AfghanEvac’a göre Washington ve İslamabad, ABD’deki göçmenlik işlemlerini bekleyen Afganlarla ilgili bir mutabakata varıyor.
- Ocak 2025: ABD’nin mülteci başvurularını işleme alması duruyor. AfghanEvac, koruma düzenlemesinin de bu tarihten sonra işlevini yitirdiğini söylüyor.
- Ağustos 2026: Pencap’ta kaydedilen sınır dışı işlemlerinin sayısı 140.468’e ulaşıyor.
- 17 Ekim 2026: IOM ve UNHCR’nin raporlama dönemi sona eriyor. Eylül 2023’ten bu yana Pakistan’dan geri dönenlerin sayısı yaklaşık 2,74 milyona ulaşıyor.
- Ekim 2026’nın sonları: ABD’de gözaltındaki Afganlara Pakistan üzerinden sınır dışı edilebilecekleri bildiriliyor.
- Kasım 2026’nın başları: Pencap, eyaletten ayrılanların sayısını 143.474, ülke genelindeki toplamı 2.807.250 olarak açıklarken, ABD’de geçici bir mahkeme kararı Afganistan’a veya Pakistan’a sınır dışı işlemlerini durduruyor.
Bir sonraki açıklanmış hukuki tarih, Caproni’nin geçici kararının sona ereceği cumartesi günü. Pencap’ta yetkililer, federal göç politikası kapsamında arama, gözaltı ve geçici barınma merkezleri üzerinden nakil işlemlerinin sürdüğünü söylüyor.
Öne Çıkanlar
- Pencap İçişleri Bakanlığı, kampanya kapsamında Pakistan’dan 2.807.250 Afgan’ın geri döndüğünü, bunların 143.474’ünün Pencap’tan ayrıldığını söylüyor.
- BM kuruluşları hem sınır dışı edilenleri hem de resmî sınır dışı kararı olmadan ayrılanları sayıyor; insanlar ayrılma gerekçesi olarak en çok gözaltına alınma korkusunu gösteriyor.
- Pencap’ta 400.000’den fazla arama yapıldı ve geçerli belgesi olmayan Afganlara mülk kiraladıkları iddiasıyla 803 kişi hakkında işlem başlatıldı.
- Açıklamanın yapıldığı sırada eyaletteki 39 geçici barınma merkezinde ülkesine geri gönderilmeyi bekleyen 153 Afganistan vatandaşı bulunuyordu.
- BM insan hakları uzmanları, zulüm, işkence veya başka ciddi ihlallerle karşılaşabilecek kişilerin Pakistan’dan sınır dışı edilmesine son verilmesini istedi.
- ABD’de geçici mahkeme kararı, gözaltındaki Afganların cumartesi gününe kadar Afganistan’a ya da Pakistan üzerinden sınır dışı edilmesini durduruyor.






