BM Zorla Geri Gönderme ve Derinleşen İhtiyaçlara Karşı Uyarırken Afganistan'a 2,9 Milyon Kişi Döndü

10 dakikalık okuma
Afghanistan Records 2.9 Million Returns as UN Warns of Forced Moves and Deepening Need

Milyonlarca kişi, kendilerini kabul etmekte zorlanan bir ülkeye dönüyor

UNHCR'ye göre 2025'te tahminen 2,9 milyon Afgan, çoğu olumsuz koşullarda Afganistan'a döndü ya da sınır dışı edildi. Bu hareketlilik, ekonomik gerileme, kırılgan kamu hizmetleri, kadın ve kız çocuklarına yönelik kısıtlamalarla karşı karşıya olan bir ülkeye aileleri taşıdı. Barınma ve acil yardıma yönelik ihtiyacı artıran depremler de tabloya eklendi.

İçindekiler
  1. Milyonlarca kişi, kendilerini kabul etmekte zorlanan bir ülkeye dönüyor
  2. Geri dönüş rakamları neyi kapsıyor?
  3. Politika değişiklikleri ayrılışları nasıl hızlandırdı?
  4. Gönüllü geri dönüş neden önemli?
  5. Birçok geri dönenin pek tanımadığı bir ev
  6. Ailelere ulaşan yardımlar
  7. Finansman müdahale için gerekenin çok altında kaldı
  8. İran ve Pakistan'daki destek önemini koruyor
  9. Dünya genelinde düşüş, ancak yerinden edilme sürüyor
  10. Öne Çıkanlar

UNHCR'nin Afganistan durumuna ilişkin genel bakışı, baskının boyutunu ortaya koyuyor: Kurum, 2025'te Afganistan ve komşu ülkeler için 478 milyon dolar talep etti ancak 174 milyon dolar alabildi; böylece 304 milyon dolarlık açık oluştu. Yıl sonunda Afganistan'da 3,2 milyon kişi ülke içinde yerinden edilmiş durumdaydı.

Bu artış, dünya genelinde geri dönüşlerdeki daha geniş çaplı yükselişin bir parçasıydı. UNHCR'nin Küresel Eğilimler Raporu, 2025'te yerinden edilmiş 14,7 milyon kişinin ülkelerine ya da yaşadıkları bölgelere döndüğünü kaydetti. Ancak Afganistan, Güney Sudan, Sudan, Suriye, Ukrayna ve Venezuela ile birlikte mültecilerin yüzde 70'inden fazlasının geldiği altı ülkeden biri olmayı sürdürdü.

Birçok Afgan aile için sınırı geçmek, yıllardır, hatta on yıllardır yaşadıkları yerleri geride bırakmak anlamına geliyordu. Afganistan'a gelen bazı çocuklar ve yetişkinler İran ya da Pakistan'da doğmuştu. Kendi ihtiyaçlarını karşılamakta zaten zorlanan topluluklarda barınma, gelir, sağlık hizmeti ve yer bulma gibi acil sorunlarla karşı karşıya kaldılar.

Geri dönüş rakamları neyi kapsıyor?

UNHCR'nin 24 Şubat 2026'da yayımladığı Afganların geri dönüşlerine ilişkin özeti, 2025'te 2,9 milyon kişinin döndüğünü tahmin ediyor. Raporda, hükümet politikalarındaki değişiklikler, sıkılaştırılan belge şartları, yanlış ve dezenformasyon ile komşu ülkelerde kötüleşen ekonomik koşullar ve koruma koşulları başlıca etkenler arasında gösteriliyor.

Durum değerlendirmesinde ayrıca 1,9 milyon mültecinin geri döndüğü kaydediliyor. Daha geniş kapsamlı 2,9 milyonluk rakam, farklı hukuki statülere ve belge kategorilerine sahip kişilerin dönüşünü ya da sınır dışı edilmesini içeriyor. Mülteciler, ülkelerinin dışında korunmaya ihtiyaç duyan kişilerdir; ülke içinde yerinden edilmiş kişiler ise evlerinden kaçmış ancak kendi ülkelerinin sınırları içinde kalmıştır.

Reklam

UNHCR'nin yıl sonu verilerinde ayrıca 2 milyon Afgan mülteci ve sığınmacı, ülke içinde yerinden edilmiş olup geri dönen 8.000 kişi ve uluslararası korumaya ihtiyaç duyan yaklaşık 1 milyon başka kişi yer alıyor. Bu kategoriler farklı deneyimleri tanımlıyor: sığınma başvurusunda bulunmak, koruma ihtiyacıyla yurt dışında yaşamak, Afganistan içinde yerinden edilmiş halde kalmak ya da sürgünün ardından geri dönmek.

UNHCR'ye göre 2024'te 1,6 milyondan fazla Afgan İran ve Pakistan'dan dönmüştü. 2025'te kaydedilen çok daha büyük hareketlilik, bu önemli akının ardından yaşandı ve kabul eden topluluklara birbirini izleyen geliş dalgaları arasında toparlanmak için çok az zaman bıraktı.

Politika değişiklikleri ayrılışları nasıl hızlandırdı?

İran, Mart 2025'te daha önce geçici belgelere sahip olan 2 milyondan fazla Afganı etkileyen bir geri dönüş ve yasal statüye geçiş planı başlattı. Yasal statüye geçiş, ülkede kalmak için resmî izin almak anlamına geliyor. Bu kurallardaki değişiklikler, aileleri yeni belgeler almaya mecbur bırakabilir ya da ülkeden ayrılmak zorunda kalmalarına yol açabilir.

Pakistan, Nisan ayında, Afgan Vatandaş Kartı sahiplerinin yanı sıra Kayıt Belgesi sahiplerinin de Afganistan'a dönmek zorunda olacağını açıkladı. Daha kapsamlı sınır dışı etme kampanyası, 2023'te Yasa Dışı Yabancıların Geri Gönderilmesi Planı'nın kabul edilmesinin ardından başladı.

Başlıca gelişmeler birkaç aya yayıldı:

  • Mart 2025: İran, 2 milyondan fazla Afganı etkileyen geri dönüş ve yasal statüye geçiş planını başlattı.
  • Nisan 2025: Pakistan, Kayıt Belgesi ve Afgan Vatandaş Kartı sahiplerini kapsayan geri dönüş şartlarını açıkladı.
  • 18 Temmuz 2025: BM İnsan Hakları Ofisi, yedi ayı biraz aşkın sürede 1,9 milyondan fazla Afganın İran ve Pakistan'dan döndüğünü bildirdi.
  • Ağustos ve Kasım 2025: Depremler Afganistan'daki acil ihtiyaçları artırdı.
  • 24 Şubat 2026: UNHCR, 2025'te 2,9 milyon Afganın döndüğünü tahmin eden özetini yayımladı.

BM İnsan Hakları Ofisi'nin temmuz ayındaki geri dönüş bilgilendirmesine göre, 2025'in başından bu yana İran'dan 1,5 milyondan fazla kişi geldi. Bunlardan 938.000'i, yani yaklaşık yüzde 60'ı sınır dışı edildi; 500.000'i ise 13 Haziran'dan sonra gönderildi. 1 Ocak'tan bu yana Pakistan'dan 300.000'den fazla kişi dönmüştü.

Reklam

Gönüllü geri dönüş neden önemli?

BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, temmuz ayında Afgan mültecilerin ve sığınmacıların, özellikle zulüm, keyfî gözaltı ya da işkence riskiyle karşı karşıya olan kişilerin zorla geri gönderilmesinin derhal durdurulması çağrısında bulundu. Ofisi, bazı kişilerin doğrudan zorla gönderildiğini, bazılarının ise tehdit, taciz ve yıldırma nedeniyle ayrıldığını bildirdi.

BM İnsan Hakları Ofisi, hükümetlerin uygulaması gereken standardı şöyle ifade etti:

Bölge ülkeleri, Afganistan'a dönüşlerin gönüllü, güvenli ve onurlu olmasını ve uluslararası hukuka uygun biçimde gerçekleşmesini sağlamalıdır.

Uluslararası hukuk, geri göndermeme ilkesini içerir: Bir ülke, zulüm, işkence ya da telafisi mümkün olmayan başka bir zararla karşılaşacakları bir yere kimseyi gönderemez. İnsanlara, yetkililer onları zorla sınır dışı etmeden önce bu tür bir iddiayı sunmaları için adil bir fırsat da tanınmalıdır.

Önemli endişe yaratan bir diğer ülke Tacikistan'dı. Ekim 2024 ile Temmuz 2025 arasında, 334'ü mülteci ya da sığınmacı olmak üzere en az 485 Afgan vatandaşı sınır dışı edildi. Vahdat'taki Afgan vatandaşlarının 8 Temmuz'da güvenlik yetkililerince çağrıldığı ve tüm Afganların 15 gün içinde ülkeyi terk etmesi gerektiğinin bildirildiği aktarıldı.

Dönüşün ardından kadınlar ve kız çocukları özellikle ağır kısıtlamalarla karşılaşıyor. İnsan hakları ofisi ayrıca gazetecileri, eski kamu görevlilerini ve önceki Afgan hükümetinin çalışanlarını fiilî yönetim makamlarının misilleme ve işkence riskiyle karşı karşıya olan gruplar arasında saydı. Bu nedenle gıda ve barınma desteği, her bireyin güvenliğine yönelik hassasiyetle birlikte sunulmalı.

Birçok geri dönenin pek tanımadığı bir ev

İran sınırındaki önemli geçiş noktalarından İslam Kale, UNHCR'nin temmuz ayındaki yoğunluk döneminde günde yaklaşık 50.000 kişiyi kabul ediyordu. Yorgun aileler, sıcaklığın sık sık 40 santigrat dereceye ulaştığı kalabalık kabul merkezlerine geliyordu.

UNHCR Afganistan Temsilcisi Arafat Jamal, BM'nin temmuz ayındaki insani durum haberinde yolculukları şöyle anlattı:

Geri dönenlerin çoğu aniden yerlerinden edildi; meşakkatli, tüketici ve aşağılayıcı yolculuklar yaptı. Yorgun, ne yapacağını bilemez halde, kötü muamele görmüş ve çoğu zaman umutsuzluk içinde geliyorlar; sık sık 40°C (104°F) sıcaklıkta, kalabalık bir merkezin dört bir yanına dağılıyorlar.

Jamal, geri dönenlerin çoğunun yurt dışında doğduğunu, farklı eğitim deneyimlerine ve kültürel beklentilere sahip olduğunu söyledi. Kadınlar ve kız çocukları için Afganistan'a taşınmak, büyüdükleri ülkede sahip oldukları özgürlükleri kaybetmek anlamına gelebilir.

Reklam

Afgan toplulukları, kendileri de ağır yoksullukla mücadele ederken ülkeye dönenleri kabul ediyordu. UNDP, Afganların yüzde 70'inin geçimlik düzeyde yaşadığını, yani kaynaklarının temel ihtiyaçlarını zar zor karşıladığını bildirdi. FAO da ülkenin büyük bölümünde kuraklığın şiddetlendiği uyarısında bulundu.

Jamal, geri dönenleri kabul eden toplulukların karşı karşıya olduğu baskıyı şöyle anlattı:

Afganistan misafirperver olabilir ancak bu sayıda geri döneni kabul etmeye hiç hazırlıklı değil.

Afgan kadınların Birleşmiş Milletler için çalışmasına yönelik kısıtlamalar da 2025'te yardımları daha da aksattı. Aynı müdahale, yeni gelenlerin yanı sıra daha önce yerinden edilmiş kişilerin ve geçim kaynakları ile hizmetlere erişimi baskı altındaki bölge sakinlerinin ihtiyaçlarına da yanıt vermek zorundaydı.

Ailelere ulaşan yardımlar

UNHCR, 2025'te öncelikli bölgelerde koruma ve yeniden entegrasyon desteğiyle yaklaşık 1,9 milyon Afgan'a ulaştı. Yeniden entegrasyon, insanların dönüşün ardından hizmetlere, gelire ve topluluklarının desteğine erişim de dahil olmak üzere sürdürülebilir bir yaşam kurmasına yardımcı olmak anlamına geliyor.

Kurum, 692.300 geri dönene koruma desteği, yaklaşık 500.000 kişiye ise varışta nakit yardım sağladı. 220.000'den fazla kişiye temel yardım malzemeleri ulaştırılırken, yaklaşık 31.000 kişiye planladıkları yerlere ulaşmaları için ulaşım desteği verildi.

UNHCR, koruma risklerini belirlemek ve müdahalesine yön vermek amacıyla sınırda 100.000'den fazla izleme görüşmesi de gerçekleştirdi. Finansal teknoloji platformu HesabPay ile ortaklık sayesinde 120.000'den fazla haneye dijital cüzdanlar üzerinden yardım ulaştırıldı. Böylece bankalara erişimi kısıtlı ailelere para alabilecekleri başka bir yol sunuldu.

Ağustos ve kasım aylarındaki depremler ek ihtiyaçlara yol açtı. UNHCR, 8.500'den fazla aileye nakit yardım sağladı, 5.600'den fazla aile çadırı dağıttı ve kayıp, yerinden edilme ve travmadan etkilenen 5.100 kişiye ruh sağlığı ve psikososyal destek verdi.

Finansman müdahale için gerekenin çok altında kaldı

UNHCR, 2025'te Afganistan ve komşu ülkelerdeki müdahalesi için ihtiyaç duyduğu 478 milyon doların yüzde 36'sını alabildi. Yıl sona erdiğinde oluşan 304 milyon dolarlık açık, talep edilen fonların neredeyse üçte ikisinin karşılanmadığı anlamına geliyordu.

Temmuzdaki sınır yoğunluğu sırasında acil durum bütçeleri zaten yetersizdi; UNHCR'nin müdahalesi o sırada yüzde 28 oranında finanse edilmişti. Daha geniş kapsamlı Afganistan İnsani İhtiyaçlar ve Müdahale Planı, yaklaşık 17 milyon kişiye yardım için 2,4 milyar dolar talep ediyor, ancak o noktada fonların yalnızca yüzde 22'si karşılanmıştı.

Reklam

Jamal, kaynak yetersizliğinin günlük kararları nasıl etkilediğini şöyle anlattı:

Ödünç alınmış kaynaklarla yaşıyoruz.

Bölgesel durum değerlendirmesinde 179 milyon dolarlık harcama kaydediliyor: Afganistan'da 108 milyon dolar, Pakistan'da 44 milyon dolar, İran'da 25 milyon dolar ve birkaç ülkeyi kapsayan Kazakistan ofisi üzerinden 2 milyon dolar. UNHCR, esnek fonların ağustos depreminden sonra barınma, yardım malzemeleri ve koruma desteğinin finansmanını sağlayarak hızlı müdahaleye yardımcı olduğunu bildirdi.

BM Genel Kurulu da temmuz ayında 116 ülkenin lehte, iki ülkenin aleyhte oyuyla kabul edilen bir kararda, uluslararası iş birliğinin yenilenmesi ve Afgan sivillere desteğin artırılması çağrısında bulundu. Taliban'a baskıcı politikaları geri alma çağrısı yapan karar, bağışçıları yardımları sürdürmeye ya da artırmaya davet etti.

İran ve Pakistan'daki destek önemini koruyor

Geri dönüşler hızlanırken İran ve Pakistan, çok sayıda Afgan'a ev sahipliği yapmayı sürdürdü. UNHCR'nin her iki ülkedeki çalışmaları, sürgündeki insanların ihtiyaç duyduğu pratik hizmetleri ortaya koyuyor: eğitim, sağlık hizmetleri, gelir elde etme fırsatları ve hakları konusunda güvenilir bilgi.

İran'da UNHCR, kronik hastalığı olanlar da dahil olmak üzere 95.000 kırılgan durumdaki mülteci için sağlık sigortasını destekledi. Çoğu kadın olan 1.000'den fazla mülteci, terzilik, dijital okuryazarlık ve tarım gibi alanlarda mesleki eğitim aldı. Yardım hattı 58.000'den fazla başvuruyu yanıtladı.

Pakistan'da kurum, 49.000'den fazla çocuğa ilköğretim veren yaklaşık 140 mülteci okulunu destekledi. Yaklaşık 92.000 öğrenci ulusal eğitim sistemine kaydolurken, yaklaşık 260 öğrenci yükseköğrenim gördü. 54 kamu tesisine ve 6.505 haneye güneş enerjisi sistemleri kuruldu.

UNHCR, 2025'te yeniden yerleştirme ve diğer yollarla 3.400'den fazla Afgan mültecinin ülkeden ayrıldığını, yaklaşık 2.000 kişinin ise tamamlayıcı yollardan yararlandığını bildirdi. Bu yollar arasında eğitim, çalışma ya da aile bağlarına dayalı fırsatlar bulunabiliyor. Yıllık genel bakışta bu seçeneklerin genişletilmesi için bir takvim yer almıyor.

Dünya genelinde düşüş, ancak yerinden edilme sürüyor

UNHCR'nin Küresel Eğilimler Raporu'na göre 2025'te dünya genelindeki mülteci sayısı yüzde 3 azalarak 41,6 milyona geriledi. Aynı yıl 5,4 milyon kişi şiddet ve zulümden kaçmak için başka ülkelere sığındı.

Geri dönen 14,7 milyon kişinin 4,4 milyonu ülkelerine dönen mültecilerden, 10,3 milyonu ise ülke sınırları içinde geri dönen yerinden edilmiş kişilerden oluşuyordu. Mülteci dönüşleri son 60 yılda kaydedilen en yüksek ikinci düzeye ulaştı; Afganistan, Sudan ve Suriye'de keskin artışlar görüldü. Dönüşlerin çoğu baskı altında ve güvencesiz koşullarda gerçekleşti.

Reklam

BM Mülteciler Yüksek Komiseri Barham Salih, mültecilerin yüzde 70'inin uzun süreli sürgünde kaldığını ve birçoğunun yoksulluk sınırının altında yaşadığını söyledi. İnsani bedeli şöyle anlattı:

Çok fazla mülteci için yerinden edilme, bir yaşam çizgisi olarak başlıyor ama ömür boyu sürüyor.

Salih, önümüzdeki on yılda uzun süreli yerinden edilme yaşayan ve insani yardıma bağımlı mültecilerin sayısının yarıdan fazla azaltılmasını önerdi. Yaklaşımı; gönüllü dönüş, insani vize, başka bir yere yerleşim ve özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde eğitim, sağlık hizmetleri, finansal hizmetler ve istihdama erişimi kapsıyor.

Güvenliğe giden diğer yollar 2025'te daraldı. Yeniden yerleştirme ya da sponsorluk yoluyla ülkelere gelenlerin sayısı yarıdan fazla düşerek dünya genelinde 81.800'e geriledi. Vatansız yaklaşık 46.000 kişi 24 ülkede vatandaşlık edinerek yasal bir milliyete kavuştu. En fazla mülteciye ev sahipliği yapan ülkeler Kolombiya, Almanya ve Türkiye oldu.

Afganistan için acil görev açık: sınıra gelenlerin güvenliğe ve temel yardıma, kabul eden topluluklarda yaşayanların ise işleyen hizmetlere ve geçim kaynaklarına ihtiyacı var. Geri dönme konusunda gönüllü karar verilebilmesi, ailelerin hem sürgünde hem de ülkelerinde gerçekçi seçeneklere sahip olmasına bağlı.

Öne Çıkanlar

  • UNHCR, 2025'te 2,9 milyon Afganın çoğu olumsuz koşullarda ülkesine döndüğünü ya da sınır dışı edildiğini tahmin ediyor.
  • İran ve Pakistan'daki politika değişiklikleri ve sıkılaştırılan belge şartları, ayrılışları hızlandırdı.
  • Afganistan'da 2025 yılı sonunda 3,2 milyon kişi ülke içinde yerinden edilmiş durumdaydı.
  • UNHCR, 692.300 geri dönene koruma desteği sağladı ancak bölgesel finansman talebinin yalnızca yüzde 36'sını alabildi.
  • BM insan hakları yetkilileri, zorla geri göndermelerin durdurulması ve bireysel koruma taleplerinin adil biçimde değerlendirilmesi çağrısı yaptı.
  • Dünya genelinde 2025'te yerinden edilmiş 14,7 milyon kişi geri dönerken, yeniden yerleştirme ve sponsorluk yoluyla gelenlerin sayısı 81.800'e düştü.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir