Taliban yönetimi koruma yollarını ortadan kaldırırken Afgan kadınlar ölümcül şiddetle karşı karşıya

9 dakikalık okuma
Taliban yönetimi koruma yollarını ortadan kaldırırken Afgan kadınlar ölümcül şiddetle karşı karşıya

Liza Shams ölmeden önce yardım istedi

Gizli çalışan Afgan gazeteciler, Taliban'ın Ağustos 2021'de yeniden iktidara gelmesinden bu yana 10 vilayette kadın ve kız çocuklarının öldürüldüğü 231 vakayı belgeledi. Bu ölümlerden 53'ü resmî kayıtlara intihar olarak geçti; yalnızca 58 vakada tutuklama belgelendi. Bu rakamların ardında, tehditler, yasal kısıtlamalar ve kadınların istismardan kaçmasına bir zamanlar yardımcı olan kurumların ortadan kalkmasıyla mücadele ederken soruşturma açılması için uğraşan aileler var.

İçindekiler
  1. Liza Shams ölmeden önce yardım istedi
  2. 231 ölüm, vakaların yaklaşık dörtte birinde tutuklama
  3. Koruma mekanizmaları Ağustos 2021'den sonra dağıtıldı
  4. Güvenlik arayışı daha uzun hapis cezasına yol açabiliyor
  5. Müdahale eden yakınlar da şiddetle karşılaşıyor
  6. Kısıtlamalar şiddetten kaçış yollarını azaltıyor
  7. Uluslararası savcılar zulüm suçunda hesap sorulmasını istiyor
  8. Vakaların tarihleri
  9. Ölümlerin çoğu kayıtlara girmiyor
  10. Öne çıkanlar

33 yaşındaki Liza Shams, maruz kaldığı şiddetin izlerini geride bıraktı. Ölümünden haftalar önce akrabalarına sesli mesajlar göndererek kendisi için dua etmelerini istedi. Eşinden yıllarca şiddet gördüğünü, hamileyken de dövüldüğünü anlattı. Günlerce tecrit edildiğini ve o kadar ağır yaralandığını, neredeyse yemek yiyip konuşamadığını söyledi.

1 Şubat'ta komşuları çığlıklar duydu. Liza'nın babası, görüntülü görüşme sırasında kızının çenesinin kırıldığını gördü. Kız kardeşleri onu Kabil'deki bir hastaneye götürdü; Liza hastaneye varışından yaklaşık bir saat sonra hayatını kaybetti. Tıbbi kayıtlarda elmacık kemiklerinde ve sinüs duvarlarında çok sayıda kırık ile yüzünde ve vücudunda morarma ve şişlik olduğu belirtildi.

Buna rağmen adli raporda olası ölüm nedeni fare zehri olarak kayda geçti. Bir kişinin nasıl öldüğünü belirlemeye yardımcı olmak için cesedinin incelenmesi anlamına gelen otopsi yapılmadı. Liza'nın kayınlarının, onun intihar ettiğini öne sürdüğü bildirildi. Babası ise kızının öldürüldüğüne inanıyor.

Afganistan'daki aileler ve sağlık çalışanları, kadınlara yönelik şiddet içeren ölümlerin sıklıkla intihar olarak sınıflandırıldığını söylüyor. Böyle bir kayıt, daha ileri soruşturmaların önünü kapatarak yakınlarını yaralanmaların ve istismar iddialarının incelenmesi için mücadele etmek zorunda bırakabiliyor.

Reklam

231 ölüm, vakaların yaklaşık dörtte birinde tutuklama

Gazeteciler bulgularını yerel medyada yayımlanan 174 haberden ve doğrudan tespit ettikleri 57 vakadan derledi. Kurbanlar 5 ile 65 yaşları arasındaydı. Vakaların çoğunda aileler veya tanıklar, şüpheli saldırganlar olarak kocaları, babaları, erkek kardeşleri ve diğer akrabaları gösterdi.

231 vakadan yalnızca 58'inde tutuklama belgelendi; bu, yaklaşık yüzde 25'e karşılık geliyor. Gözaltına alınan bazı şüpheliler birkaç gün içinde serbest bırakıldı. Resmî kayıtlara intihar olarak geçen 53 ölüm, belgelenen vakaların yaklaşık yüzde 23'ünü oluşturdu.

En fazla cinayet kaydedilen vilayet 36 vakayla Cevzcan oldu. Onu 32 vakayla Herat, 28 vakayla Badahşan ve 26 vakayla Gazni izledi. Bu dört vilayette toplam 122 ölüm kaydedildi; bu sayı, soruşturmanın toplamının yarısından biraz fazla.

Kurbanların çoğu, komşuların ve dışarıdan kişilerin olup biteni görme olanağının sınırlı olabileceği evlerinde öldürüldü. Yaklaşık 165 kurban, bağımsız geliri ya da şikâyette bulunmalarını sağlayacak resmî bir konumu olmayan ev kadınlarıydı. Barınma evleri, mahkemeler ve polis hizmetleri bulunmadığında erkek akrabalara maddi açıdan bağımlı olmak, şiddet içeren bir evlilikten ayrılmayı neredeyse imkânsız hâle getirebiliyor.

Cevzcan'da görev yapan bir sağlık çalışanı, hastanelere intihar vakası olarak getirilen kadınların bedenlerinin yara ve morluklarla kaplı olduğunu anlattı. Bu gözlemler, özellikle kayıtlardaki ölüm nedeni fiziksel şiddet bulgularıyla örtüşmediğinde, her ölümün dikkatle incelenmesi ve soruşturulması gerektiğine işaret ediyor.

Koruma mekanizmaları Ağustos 2021'den sonra dağıtıldı

Taliban'ın iktidarı ele geçirmesinden önce de Afganistan'da aile içi şiddet yaygındı. BM Kadın Birimi'nin Afganistan Toplumsal Cinsiyet Endeksi'ne göre, 2018'de ankete katılan kadınların yaklaşık yüzde 35'i önceki yıl eşinden şiddet görmüştü. Küresel oran yüzde 13'tü; yani Afganistan'daki oran bunun iki buçuk katından fazlaydı.

Reklam

Taliban, Ağustos 2021'den sonra Kadın İşleri Bakanlığını, Kadına Yönelik Şiddet Özel Savcılığını ve ülkedeki sığınma evi ağını dağıttı. Yaklaşık 250 kadın hâkim görevden alındı, kadın savcılar ise evlerine gönderildi.

Bu değişiklikler, kadınların güvenlik ya da adalet arayabileceği çeşitli yolları ortadan kaldırdı. Bir sığınma evi, şiddet gördüğü evin dışında kalacak bir yer sağlayabilirdi. Uzman bir savcı şiddeti soruşturabilir, hâkim de davayı dinleyebilirdi. Bu kurumların ortadan kaldırılması, kadınların başvurabileceği yerleri azalttı.

Kadınlar, kendi davalarında doğrudan taraf olma olanağını da kaybetti. Uygulamada, artık kendi adlarına dava takip edemiyor; anneler de kızları adına dava açamıyordu.

Takhar vilayetinde, eşi tarafından bıçaklandığı ve ateşe verildiği iddia edilen 23 yaşındaki bir kadının annesi, yerel mahkemenin kendisine yasal temsil yetkisini eşine devretmesini emrettiğini söyledi. Dava çok az ilerleme kaydetti. Annenin anlattıkları, davayı kimin takip edebileceğine ilişkin kuralların, şiddetle suçlanan kişinin kontrolü ele almasına nasıl yol açabildiğini gösteriyor.

Güvenlik arayışı daha uzun hapis cezasına yol açabiliyor

Taliban'ın ceza kanunu, kocanın uyguladığı şiddet ile kadının evden ayrılma girişimini birbirinden çok farklı biçimde cezalandırıyor. Karısı döven ve kırık ya da yara gibi görünür yaralanmalara yol açan bir koca en fazla 15 gün hapis cezası alabiliyor.

Ailesinin evine izinsiz giden bir kadın üç ay hapis cezasıyla karşı karşıya kalabiliyor. Onu geri vermeyi reddeden akrabaları da aynı cezayı alabiliyor. Dolayısıyla sığınak arayan bir kadın için öngörülen hapis süresi, görünür yaralanmaya yol açan dayağa verilen azami cezadan daha uzun.

Kızını ya da kız kardeşini yanına alıp almamaya karar veren aile için bu hükümler derhâl risk yaratıyor. Kalacak yer sağlamak hem kadını hem de yakınlarını cezayla karşı karşıya bırakabiliyor. Şiddet uygulayan bir koca, kadının geri dönmesini sağlamak için bu tehdidi kullanabiliyor.

Reklam

Müdahale eden yakınlar da şiddetle karşılaşıyor

Kannur'da, çok daha yaşlı bir erkekle evlendirilen 14 yaşındaki bir kızın öldürüldüğü bildirildi. Şiddet gördükten sonra babasının evine kaçmıştı. Eşi, Ekim 2024'te onu geri almaya geldiğinde kız dönmeyi reddetti.

Kocanın onu silahla vurarak öldürdüğü iddia edildi. Yardımına koşan küçük erkek kardeşi de vuruldu. Bir hafta sonra hayatını kaybetti. Taliban bir soruşturma başlattı, ancak grupla birlikte görev yapan koca hiçbir zaman tutuklanmadı.

Sar-e Pol vilayetinde 16 yaşındaki Sara ve annesi Chaman, Sara'yı zorla nişanlandıran yerel bir Taliban yetkilisi tarafından vurularak öldürüldü. İran'da eğitim almış bir doktor olan Chaman, kararlaştırılan başlık parasını, yani evlilik düzenlemesiyle bağlantılı ödemeyi almadan kızını vermeyi reddetti.

Yetkilinin Chaman'ı tüfekle dövdükten sonra anne ve kızını vurduğu iddia edildi. Daha sonra yakalanan yetkili hâlâ gözaltında.

İki vakada şüpheli saldırganların durumu farklı sonuçlandı: Sar-e Pol'de gözaltı, Kannur'da ise tutuklama yok. Şüphelinin konumu, yerel nüfuzu ya da bir komutanla bağlantısı, davanın mahkemeye taşınıp taşınmayacağını etkileyebilir. Bir yetkiliye itiraz eden ya da iddia edilen bir suçu kamuoyuna duyuran aileler misillemelere karşı çoğu zaman yeterli korumadan yoksun.

Kısıtlamalar şiddetten kaçış yollarını azaltıyor

Kız çocuklarının ortaokula ve üniversiteye gitmesi yasak olmaya devam ederken kadınlar, yardım kuruluşlarında çalışmak da dâhil olmak üzere istihdam kısıtlamalarıyla karşı karşıya. Erdemin Yaygınlaştırılması ve Ahlaksızlığın Önlenmesi Bakanlığı, giyim ve kamusal alanlara erişim kurallarını uyguluyor.

Eğitim, çalışma, hareket ve kamusal yaşama getirilen bu sınırlamalar, evlerde yaşananları da etkiliyor. Gelir elde edemeyen bir kadının evden ayrılmak için kullanabileceği kaynaklar azalıyor. Seyahat ve kamusal alanda konuşma kısıtlamaları, yardıma ulaşmayı ya da istismarı bildirmeyi zorlaştırabiliyor.

Birleşmiş Milletler, BM kuruluşlarında çalışan Afgan kadınlara yönelik doğrudan ölüm tehditleri de bildirildi. Taliban yetkilileri personellerinin sorumlu olmadığını ve soruşturma yürütüldüğünü söyledi. İçişleri Bakanlığı sözcüsü ise bu tehditlerin yapıldığını reddetti.

Reklam

Güvenlik kurumlarını ve bilgiye erişimi kontrol eden yetkililerin kendi personelleri hakkındaki iddialar nedeniyle hesap vermesini sağlamak zor. Korku, komşuların, doktorların ve akrabaların şiddet hakkında bildiklerini anlatmalarını da engelleyebiliyor.

231 vakayı belgeleyen gazeteciler ailelerle iletişime geçmeye çalışırken tehditlerle karşılaştı. Çok sayıda akraba röportaj vermeyi reddetti. Liza'nın babasına göre, kız kardeşleri onu hastaneye götürdükten sonra Taliban tarafından ifadeye çağrıldı ve ardından saklanmaya başladı.

Uluslararası savcılar zulüm suçunda hesap sorulmasını istiyor

Uluslararası Ceza Mahkemesi savcısı, Ocak 2025'te Taliban'ın Yüksek Lideri Hibetullah Ahundzade ve Baş Yargıcı Abdülhakim Hakkani hakkında tutuklama emri çıkarılmasını talep etti. Talep edilen suçlamalar, toplumsal cinsiyet temelinde zulüm suçunu da içeren insanlığa karşı suçlarla ilgili.

Toplumsal cinsiyet temelinde zulüm, kişilerin cinsiyetleri nedeniyle haklarından ağır biçimde mahrum bırakılması anlamına geliyor. Savcı, Taliban politikalarının kadınları ve kız çocuklarını eğitim, hareket özgürlüğü, ifade, aile yaşamı ve kişisel özerklik dâhil haklarından mahrum bıraktığına inanmak için makul gerekçeler bulunduğunu söyledi. Kişisel özerklik, kişinin kendi yaşamına ilişkin kararlar alabilmesi anlamına geliyor.

İnsan Hakları İzleme Örgütü, Afgan mahkemelerinin harekete geçmediği durumlarda davanın hesap sorulması için bir yol sunabileceğini söyledi. UCM'nin soruşturması, 1 Mayıs 2003'ten bu yana Afganistan'da işlendiği iddia edilen suçları kapsıyor. Mahkeme, çatışmanın diğer taraflarının işlediği iddia edilen suçları da inceleyebilir; ancak mağdurlar ve hak örgütleri mahkemenin önceliklerini belirleme biçimini eleştirdi.

Uluslararası süreç, yaygın zulüm anlamına gelen politikalar nedeniyle üst düzey liderlerin sorumluluğunu ele alıyor. Belirli bir kadını kimin öldürdüğünü soruşturmak ise o ölüme ilişkin kanıtlar gerektiren ayrı bir görev.

Yerel koruma hâlâ hayati önem taşıyor. Kadınların güvenli sığınma evlerine, bağımsız soruşturmacılara ve mahkemelere erişebilmesi, davaları kendi adlarına açabilmesi gerekiyor. Yakınları da istismarı bildirdiklerinde ya da birinin şiddet içeren bir evden ayrılmasına yardım ettiklerinde misillemelere karşı korunmalı.

Vakaların tarihleri

Belgelere geçen olaylar, Taliban yönetimi öncesinde kaydedilen şiddetten sonraki cinayetlere ve uluslararası yargı sürecine uzanıyor. Temel tarihler, korumanın ortadan kalkışını ve hesap sorulması için verilen mücadeleyi gösteriyor.

  • 2018: BM Kadın Birimi Afganistan Toplumsal Cinsiyet Endeksi'ne göre ankete katılan Afgan kadınların yaklaşık yüzde 35'i önceki yıl eşinden şiddet görmüştü.
  • Ağustos 2021: Taliban yeniden iktidara geldi. Gazetecilerin soruşturması, bu tarihten sonra işlenen cinayetleri kapsıyor.
  • Ekim 2024: Kannur'da 14 yaşındaki bir kız, kocasıyla geri dönmeyi reddettikten sonra kocası tarafından öldürüldü. Küçük erkek kardeşi de vuruldu ve bir hafta sonra hayatını kaybetti.
  • Ocak 2025: UCM savcısı, toplumsal cinsiyet temelinde zulüm iddialarıyla ilgili olarak Hibetullah Ahundzade ve Abdülhakim Hakkani hakkında tutuklama emri çıkarılmasını istedi.
  • 1 Şubat: Liza Shams Kabil'deki bir hastaneye götürüldü ve hastaneye varışından yaklaşık bir saat sonra hayatını kaybetti.

Liza'nın ölümü için yıl belirtilmeden 1 Şubat tarihi veriliyor. Sara ve Chaman'ın öldürüldüğü tarih ya da uluslararası süreçteki bir sonraki duruşmanın tarihi açıklanmadı.

Reklam

Ölümlerin çoğu kayıtlara girmiyor

Gazetecilerin soruşturması, Afganistan'ın 34 vilayetinden 10'unu, yani ülke vilayetlerinin üçte birinden daha azını kapsıyor. Çok sayıda ölüm polise hiç bildirilmeden, hastaneye hiç ulaşmadan ve kamuya açık kayıtlara hiç geçmeden kalıyor.

Afganistan'da güvenilir yıllık oran hesaplamaya ya da ülke çapındaki artışı ölçmeye yetecek resmî ulusal veri bulunmuyor. Belgelenen vakalar; özel konutlarda tekrar eden cinayetlerin, tartışmalı ya da farklı biçimde sınıflandırılan yaralanmaların, az sayıdaki tutuklamanın ve yardım arayan yakınlar için sınırlı korumanın ancak kısmi bir tablosunu sunuyor.

Bazı aileler, itiraz etmeleri hâlinde tehdit, toplumsal baskı ya da misillemeyle karşılaşabilecekleri için ölümü intihar olarak kayda geçirmeyi kabul edebilir. Bu korku hem ölümlerin nasıl kayda geçirildiğini hem de tanıkların konuşma isteğini etkiliyor.

Liza'nın babası, soruşturma açılmasını sağlamak amacıyla kızının ses kayıtlarını, hastane görüntülerini ve tıbbi belgelerini sosyal medyada yayımladı. Liza bir mesajında boğuluyormuş gibi hissettiğini ve çocuklarının anne babalarının kavga ettiğini izleyerek büyümesinden korktuğunu söyledi. Mesajları, evdeki gündelik yaşamın parçası hâline gelen tekrarlanan istismarı anlatıyor.

Babası, kamuoyu önünde konuşmanın ailesini tehlikeye attığını söylüyor. Taliban'ın bu tür vakaların kamuoyunda tartışılmasını istemediğine inanıyor. Adalet arayan aileler için seçim, geçici güvenlik sağlayan sessizlik ile ifadeye çağrılma, tehdit ya da daha fazla şiddet riski taşıyan konuşma arasında kalabiliyor.

Öne çıkanlar

  • Gazeteciler, Ağustos 2021'den bu yana Afganistan'ın 10 vilayetinde 5 ile 65 yaşları arasındaki kadın ve kız çocuklarının öldürüldüğü 231 vakayı belgeledi.
  • 53 ölüm resmî kayıtlara intihar olarak geçti; yalnızca 58 vakada tutuklama belgelendi.
  • Liza Shams ağır yaralanmaların ardından hayatını kaybetti. Adli raporda olası ölüm nedeni fare zehri olarak kaydedildi ve otopsi yapılmadı.
  • Taliban, kadınlara yönelik şiddet vakalarıyla ilgilenen kurumları dağıttı; kadın hâkimleri ve savcıları görevden aldı.
  • Taliban'ın ceza kanununa göre izinsiz evden ayrılan kadınlar ve onlara sığınak sağlayan yakınları üç ay hapis cezasıyla karşı karşıya kalabilir.
  • UCM savcısı, toplumsal cinsiyet temelinde zulüm iddialarıyla ilgili olarak Ocak 2025'te iki üst düzey Taliban lideri hakkında tutuklama emri çıkarılmasını istedi.
  • Belgelene cinayetler toplamın yalnızca bir bölümünü oluşturuyor. Çok sayıda ölüm polis, hastane ve kamu kayıtlarına girmiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir