Kabil ve Herat'ta doğrulanan gözaltılar
Birleşmiş Milletler Afganistan Yardım Misyonu (UNAMA), Taliban yetkililerinin Temmuz-Eylül 2026 döneminde Kabil ve Herat'ta renkli eşarp veya makyaj kullanmak, saçlarını göstermek ya da yanlarında erkek bir refakatçi olmadan toplum içinde bulunmak gibi ihlallerde bulundukları iddiasıyla en az 52 kadın ve bir kız çocuğunu tutukladığını veya gözaltına aldığını 8 Ekim'de açıkladı.
İçindekiler
- Kabil ve Herat'ta doğrulanan gözaltılar
- Gözaltıları ne tetikledi?
- Kısa süreli gözaltıların uzun vadeli bedeli
- Haziran ayındaki gözaltılar ölümcül protestoya yol açtı
- Kurallar ve polis gücünün sınırları
- Haklara ilişkin yükümlülükler ve tartışmalı tutuklama emri haberleri
- Ülkeye dönen yaklaşık 6,5 milyon kişi yeniden hayat kurma baskısıyla karşı karşıya
- İş, barınma ve belgeler yetersiz
- Henüz ortaya konmayanlar
- Öne Çıkanlar
Misyona göre kadınlar birkaç saat sonra serbest bırakıldı. Bazı kadınlar ise gözaltına alınmakla tehdit edildi. UNAMA, koruma kaygıları ve toplumsal damgalanmanın bazı olayların bildirilmesini engellemesi nedeniyle doğruladığı sayının uygulamaların boyutunu olduğundan düşük gösterebileceği uyarısında bulundu.
UNAMA, 8 Ekim tarihli açıklamasında, Afganistan'ın farklı bölgelerinde kadın ve kız çocuklarını hedef alan tutuklama, gözaltı ve tehditlerden "derin endişe" duyduğunu bildirdi. Misyon ayrıca kadınlara, aralarında kadın esnafın da bulunduğu kişilere yönelik sözlü taciz, darp ve tehdit vakalarını aktardı.
Bulgular, Haziran ayında Herat'ta yaşanan gözaltıların ve yetkililerin ateş açtığı iddia edilen bir protestonun ardından geldi. Aynı zamanda Afganistan, 2023'ten bu yana İran ve Pakistan'dan dönen yaklaşık 6,5 milyon kişiyi kabul ediyor. Bu kişilerin çoğu işsizlik, yetersiz barınma ve belge eksikliğiyle karşı karşıya.
Taliban, UNAMA'nın son açıklamasına hemen yanıt vermedi. Misyon, yetkililere ayrımcı uygulamalara son verme ve Afganistan'ın uluslararası insan hakları hukuku kapsamındaki yükümlülüklerine uyma çağrısında bulundu.
Gözaltıları ne tetikledi?
UNAMA, gözaltıların gerekçesi olarak öne sürülen birkaç ihlali sıraladı: çarşaf giymemek, saçların görünür olması, renkli eşarp veya makyaj kullanmak ve yanlarında mahrem olmadan dışarı çıkmak. Çarşaf vücudu örten bir giysi, mahrem ise erkek bir refakatçi ya da koruyucudur.
Bu liste, uygulamaların yalnızca kıyafet kurallarıyla sınırlı kalmadığını, kadınların kamusal alanlarda bağımsız biçimde hareket edip edemeyeceğini de kapsadığını gösteriyor. UNAMA, kadınların öne sürülen ihlallerin her biri nedeniyle kaçının gözaltına alındığını veya doğrulanan 53 vakanın Kabil ile Herat arasında nasıl dağıldığını açıklamadı.
Misyon, iki kategoriyi sayımında birbirinden ayırmadan olayları tutuklama veya gözaltı olarak nitelendirdi. Açıklamada resmî suçlamalara, mahkeme süreçlerine ya da her bir kişinin serbest bırakılma koşullarına ilişkin ayrıntı verilmedi. Bu nedenle doğrulanan sayı, kovuşturma veya mahkûmiyetlerin açıklanmış toplamını değil, yaptırıma maruz kalan kişileri gösteriyor.
Birkaç saat sonra serbest bırakılmış olmaları, gözaltının süresi hakkında varılabilecek sonuçları sınırlıyor. Ancak bu durum, gözaltı gerekçelerine veya kadınların serbest bırakılmadan önce maruz kaldığı muameleye ilişkin kaygıları ortadan kaldırmıyor.
Kısa süreli gözaltıların uzun vadeli bedeli
UNAMA, bu uygulamaların kadın ve kız çocuklarının hareket özgürlüğü, ifade özgürlüğü ve özerklik haklarını ihlal ettiğini belirtti. Bu haklar, kişilerin seyahat edebilmesi, kendi tercihlerini ifade edebilmesi ve hayatlarıyla ilgili kararları haksız müdahale olmadan alabilmesiyle ilgili.
Misyon ayrıca tutuklama ve gözaltının kadın ve kız çocuklarını ağır toplumsal damgalanma ve daha fazla dışlanma riskiyle karşı karşıya bıraktığı uyarısında bulundu. Bu kaygı, doğrulanan asgari sayının neden uygulamaların genel boyutunu güvenilir biçimde yansıtmayabileceğini açıklamaya yardımcı oluyor: Bir olayı bildirmenin sonuçlarından korkan kadınlar belgelenen sayıya hiç girmeyebilir.
Tutuklanma tehditleri, gerçekleşmiş gözaltılardan ayrı olarak da önem taşıyor. Yetkililer bir kadını hiç gözaltına almasa bile kadın, durdurulma korkusuyla bir dükkâna, iş yerine veya yolculuğa gitmekten kaçınabilir. UNAMA tehditleri kayda geçirdi ancak bunlardan etkilenen kadınların toplam sayısını açıklamadı.
Kadın esnafın da anılması, bildirilen kötü muameleyi kadınların geçimlerini sağlama imkânıyla ilişkilendiriyor. Misyon kaç esnafın tehdit edildiğini veya darbedildiğini sayısallaştırmadı, iş kayıplarını da hesaplamadı. Bununla birlikte açıklama, gündelik ticari faaliyetlerde bulunan kadınların yıldırmayla karşılaşanlar arasında olduğunu ortaya koyuyor.
Haziran ayındaki gözaltılar ölümcül protestoya yol açtı
Son bulgular, Herat'ta daha önce yaşanan bir çatışmanın ardından geldi. Bağımsız BM insan hakları uzmanları, kadınların kıyafetlerini düzenleyen bir emri ihlal ettikleri iddiasıyla 6 ve 7 Haziran 2026'da onlarca kadının gözaltına alındığını söyledi. Bildirilen kurallar arasında burka ya da yüz maskesiyle çarşaf giyme zorunluluğu ve parfüm yasağı vardı.
9 Haziran'da erkekler, kadınlar ve çocuklar kısıtlamaları ve gözaltıları protesto etmek için toplandı. Uzmanlar, Herat hakkındaki açıklamalarında, yetkililerin ateş açtığını ve göstericileri darbettiğini ileri sürdü.
Can kayıplarına ilişkin aktarımlar farklılık gösteriyor. UNAMA'nın daha önceki açıklamasında Herat'ın Cibril bölgesinde silahla en az bir erkek çocuğun öldürüldüğü ve birkaç kişinin yaralandığı belirtildi. Bağımsız uzmanlar ise bir erkek çocuk da dâhil en az iki kişinin öldüğünü ve 20'den fazla kişinin yaralandığını bildirdi. Farklı asgari sayılar aynı kabul edilemez ve aralarındaki farkı açıklayan bir uzlaşı duyurulmadı.
UNAMA'nın Haziran ayındaki bulgularını aktaran haberlerde Herat'ta tutuklanan kadınların sayısı en az 30 olarak verilirken, onlarca kadının da sözlü uyarı aldığı bildirildi. Bu sayı, Temmuz-Eylül döneminde belgelenen 52 kadın ve bir kız çocuğundan farklı bir döneme ait. Bildirim ve doğrulamaya ilişkin karşılaştırılabilir bilgiler olmadan bir eğilim hesaplamak için kullanılmamalı.
Belgelenen olayların sıralaması şöyle:
- 6 ve 7 Haziran 2026: Herat'ta kıyafet ihlali iddiaları nedeniyle onlarca kadının gözaltına alındığı bildirildi.
- 9 Haziran: Göstericiler kısıtlamaları ve gözaltıları protesto etti; yetkililerin ateşli silah kullandığı ve göstericileri darbettiği iddia edildi.
- Temmuz-Eylül: UNAMA, Kabil ve Herat'ta en az 52 kadın ve bir kız çocuğunun tutuklandığını veya gözaltına alındığını doğruladı.
- 8 Ekim: UNAMA son bulgularını yayımlayarak ayrımcı uygulamaların sona erdirilmesini istedi.
Kurallar ve polis gücünün sınırları
İyiliği Emretme ve Kötülüğü Önleme Bakanlığı, Taliban'ın kıyafet ve kamusal davranış kurallarını uyguluyor. Yönetim çerçevesini, ahlak denetçilerine geniş uygulama yetkileri veren İyiliği Emretme ve Kötülüğü Önleme Yasası oluşturuyor.
ABD öncülüğündeki güçlerin çekildiği 2021'de yeniden iktidara gelmesinden bu yana Taliban, kadınların eğitimi, istihdamı ve hareket özgürlüğü üzerinde kapsamlı kısıtlamalar uyguladı. Kız ve kadınların ilkokul sonrasında eğitim alması yasak. Kamusal alandaki kıyafet kuralları başörtüsü, vücudu örten uzun bir giysi ve yüz örtüsünü kapsıyor.
Taliban, kurallarının İslam hukuku ve Afgan kültürü yorumlarını yansıttığını savunuyor. BM'nin itirazı hem kısıtlamaların kendisine hem de bunları uygulamak için zorlayıcı yetkilerin kullanılmasına yönelik.
Haziran ayındaki şiddet olaylarını ele alan bağımsız uzmanlar arasında Afganistan'da insan hakları özel raportörü Richard Bennett ile kadınlara ve kız çocuklarına yönelik şiddet özel raportörü Reem Alsalem de vardı. Uzmanlar, kolluk kuvvetlerinin kullanımındaki hukuki sınırları şöyle açıkladı:
Uzmanlar, "Kolluk faaliyetlerinde güç kullanımı uluslararası hukuk kapsamında sıkı biçimde sınırlandırılmıştır" dedi. "Yalnızca hukuka uygun, gerekli ve görevlilere ya da başkalarına yönelik tehditle orantılı olması ve ihtiyat, ayrımcılık yapmama ve hesap verebilirlik ilkelerine uyması hâlinde kullanılabilir."
Uzmanlar, bazı göstericilerin taş attığına ilişkin haberleri kabul etti. Bu eylemlerin tek başına ölümcül güç kullanımı için gereken katı eşiği karşılamayacağını belirttiler. Ölümcül güç kullanımının yaşamı korumak için gerekli olup olmadığını saptayabilecek ve komuta zinciri boyunca sorumluları belirleyebilecek bağımsız, tarafsız ve şeffaf bir soruşturma çağrısında bulundular.
Haklara ilişkin yükümlülükler ve tartışmalı tutuklama emri haberleri
Haziran ayındaki olayları ele alan uzmanlar, kıyafet ihlalleri nedeniyle gözaltının keyfî ve hukuka aykırı olabileceğini belirtti. Uzmanlara göre bu uygulamalar, kadınların ifade özgürlüğünü kullanmasını ve cinsiyete dayalı ayrımcılığa maruz kalmama hakkını cezalandırıyor gibi görünüyor. Keyfî gözaltı, yetkililer ulusal bir kurala dayandıklarını öne sürse bile yeterli hukuki gerekçesi olmayan veya temel hakları ihlal eden gözaltıdır.
Uzmanlar, Afganistan'ın Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, İşkenceye Karşı Sözleşme ve Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülüklerine atıfta bulundu. Uzmanların görüşüne göre, denetimi elinde bulunduran yetkililer olarak Taliban, Afganistan'ın taraf olduğu anlaşmalara uymak zorunda.
Ayrı haberlerde Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin üst düzey Taliban yetkililerine yönelik adımlarına değiniliyor, ancak tutuklama emirlerinin zamanı ve sayısı konusunda farklı bilgiler veriliyor. Bir haberde 8 Ekim haftasının başlarında dört tutuklama emri çıkarıldığı belirtiliyor. Bir diğerinde ise o hafta iki yeni tutuklama emrinin kamuoyuna açıklandığı ve bunların Taliban lideri Hibatullah Ahundzade ile Yüksek Mahkeme Başkanı Abdülhakim Hakkani hakkındaki mevcut emirlere eklendiği aktarılıyor.
Bu açıklamalar, o hafta dört yeni tutuklama emri çıkarıldığı iddiası altında birleştirilmemeli. Her iki haber de mahkemenin adımını kadın ve kız çocuklarının haklarından mahrum bırakılmasını içeren insanlığa karşı suç iddialarıyla ilişkilendiriyor. Bu iki ek yetkilinin kim olduğu haberlerde belirtilmiyor.
Tutuklama emri mahkûmiyet anlamına gelmez. Taliban, mahkemenin adımını siyasi saikli ve Afganistan'ın egemenliğini ihlal eden bir girişim olarak reddetti. Taliban'ın UCM'ye verdiği bu yanıt, UNAMA'nın 8 Ekim tarihli açıklamasına hemen yanıt vermemiş olmasından ayrı bir konu.
Ülkeye dönen yaklaşık 6,5 milyon kişi yeniden hayat kurma baskısıyla karşı karşıya
Uluslararası Göç Örgütü (IOM), gözaltı bulgularının yanı sıra İran ve Pakistan'dan dönen Afganlara ilişkin bulgularını yayımladı. BM'nin Ekim ayındaki bilgilendirmesine göre, kurumun Geri Dönenlerin Dayanıklılığı Genel Görünümü raporunda 2023'ten bu yana yaklaşık 6,5 milyon kişinin ülkeye döndüğü bildirildi.
Genel görünüm raporu, belgesiz geri dönen haneleri ve ülkeye geldikten sonra en az sekiz aydır Afganistan'da bulunan bireysel geri dönenleri inceliyor. Bu nedenle bulgular, yalnızca sınırdaki acil ihtiyaçlarla değil, kişilerin ilk dönüşün ardından hayatlarını yeniden kurup kuramadıklarıyla da ilgili.
IOM'un Afganistan misyon şefi Mihyung Park, sorunun boyutunu şöyle anlattı:
Mihyung Park, "Afganistan, varış noktasına ulaştıktan sonra da kesintisiz destek gerektiren bir ölçekte ve hızla geri dönenleri kabul ediyor" dedi.
Değerlendirilen nüfusta geri dönenlerin yüzde 82'si hane olarak ülkeye geldi; hane başına ortalama kişi sayısı 6,1 oldu. 18 yaş altındaki çocuklar nüfusun yüzde 58'ini oluşturdu. Bu bulgular, ailelerin barınma, eğitim ve temel hizmetler bakımından önemli ihtiyaçları olduğunu gösteriyor.
Geri dönenlere ilişkin istatistikler UNAMA'nın gözaltı sayısından ayrıdır. Bu veriler kıyafet kuralları nedeniyle kaç geri dönen kişinin durdurulduğunu veya gözaltına alınan kadınlardan herhangi birinin yakın zamanda İran ya da Pakistan'dan dönüp dönmediğini ortaya koymuyor.
İş, barınma ve belgeler yetersiz
Değerlendirilen 14 yaş ve üzerindeki geri dönenlerin yüzde 53'ü herhangi bir eğitim kademesini tamamlamamıştı, yarısının uzmanlık gerektiren bir deneyimi yoktu ve yüzde 69'u görüşmeden önceki 30 gün içinde çalışmamıştı. İstihdam oranı yakın dönemde çalışıp çalışmadıklarını ölçüyor; kalıcı olarak istihdamdan dışlanmış olduklarını göstermiyor. Ancak çok sayıda kişinin yakın dönemde gelir elde etmeden hayatını yeniden kurmaya çalıştığını ortaya koyuyor.
Barınma koşulları da zordu. Değerlendirilenlerin yüzde 77'si geçiş dönemi barınaklarında kalırken yüzde 51'i yeterli yaşam alanından yoksundu. Bunlar farklı ölçütler: Konaklama türü, tek başına, bir hanenin yeterli alana sahip olup olmadığını göstermiyor.
Hane temsilcilerinin yalnızca yüzde 21'i hanedeki herkesin belgesi bulunduğunu söyledi. Ayrıca yüzde 43'ünün ilgili hizmetlere erişmek için gereken belgeleri yoktu. Bu yüzdeler birbirinin tersi olarak değerlendirilmemeli; hanedeki herkesin belgesinin bulunması ile belirli bir hizmet için gerekli evraklara sahip olmak farklı ölçütler.
Park, IOM'un kalıcı bir iyileşme için gerekli gördüğü unsurları şöyle açıkladı:
Bulgular, geri dönenlerin çoğunun kalmayı ve hayatlarını yeniden kurmayı amaçladığını, ancak bunu başarabilmelerinin geçim kaynaklarına, güvenli barınmaya, belgelere ve temel hizmetlere erişimlerinin yanı sıra onları kabul eden topluluklara sağlanacak desteğe bağlı olduğunu gösteriyor.
IOM, geri dönenlere ve onları kabul eden topluluklara iş imkânları, barınma, belge desteği ve temel hizmetler dâhil olmak üzere kesintisiz yardım çağrısında bulundu. Kurumun yaklaşımı, yardımı yalnızca kişilerin ülkeye vardığı anla sınırlamak yerine yerleştikleri bölgelere odaklanıyor.
Henüz ortaya konmayanlar
BM'nin iki bulgusu pratik bir çelişkiyi gözler önüne seriyor. Geri dönenlerin iş ve hizmetlere erişmesi gerekiyor; ancak kadınların hareket özgürlüğü ve kamusal alanda bulunmasına getirilen kısıtlamalar, aynı ihtiyaçları karşılamalarını zorlaştırıyor. Veriler, kıyafet kurallarının uygulanmasının geri dönen haneler üzerindeki doğrudan etkisini ölçmüyor. Bu nedenle söz konusu bağlantı parasal kayıp ya da kaçırılan hizmet sayısı olarak ifade edilemiyor.
UNAMA, tehditlere ilişkin kapsamlı bir sayım, son gözaltıların kentlere göre dağılımı veya vakalara ilişkin ayrıntıları yayımlamadı. Haziran ayındaki can kaybı sayıları da farklı aktarımlarda değişiyor. İnsan hakları uzmanlarının talep ettiği bağımsız soruşturmanın bulgularına dair bilgi paylaşılmadı.
Uzmanlar gözaltındakilerin serbest bırakılması, kötü muameleye karşı korunmaları, yaralılara tıbbi bakım sağlanması ve insanların evlerinde arama yapılmasına son verilmesi çağrısında bulundu. UNAMA'nın Ekim ayındaki açıklaması ayrımcı uygulamaların durdurulmasını istiyor. İki açıklamada da uygulamaya uyulması için son tarih belirlenmiyor veya duruşma günü duyurulmuyor.
Buradaki temel ayrım, serbest bırakılma ile uygulamaların değişmesi arasındadır. UNAMA, kadınların birkaç saat sonra serbest bırakıldığını söylüyor ancak tehdit ve kötü muamele vakalarını da belgeliyor. Dolayısıyla misyonun talebi, kişilerin tek tek gözaltında kaldıkları sürelerin sona ermesinden daha kapsamlı: Kadın ve kız çocuklarını kıyafet tercihleri ve kamusal alandaki hareketleri nedeniyle cezalandıran uygulamalara son verilmesini istiyor.
Öne Çıkanlar
- UNAMA, Temmuz-Eylül 2026 döneminde Kabil ve Herat'ta en az 52 kadın ve bir kız çocuğunun tutuklandığını veya gözaltına alındığını doğruladı.
- İhlal iddiaları arasında saçların görünmesi, renkli eşarp, makyaj, çarşaf giymeme ve yanlarında erkek bir refakatçi olmadan dışarı çıkma yer aldı.
- Kadınlar birkaç saat sonra serbest bırakıldı; UNAMA, korku ve toplumsal damgalanmanın başka vakaların bildirilmesini engelleyebileceği uyarısında bulundu.
- Herat'ta Haziran ayında daha önce yaşanan gözaltıların ardından protestolar düzenlendi. Olaylara ilişkin aktarımlarda en az bir ve en az iki kişinin öldüğü bildiriliyor.
- BM yetkilileri ve bağımsız uzmanlar ayrımcı uygulamaların sona erdirilmesi ve iddia edilen ihlallerden sorumluların hesap vermesi çağrısında bulundu.
- Haberlerde dört UCM tutuklama emrinin yeni çıkarılıp çıkarılmadığı ya da mevcut iki emre ek olarak iki yeni emrin kamuoyuna açıklanıp açıklanmadığı konusunda farklı bilgiler yer alıyor.
- 2023'ten bu yana İran ve Pakistan'dan yaklaşık 6,5 milyon Afgan geri döndü. IOM, iş, barınma ve hizmetlerden yararlanmak için gereken belgelerde ciddi eksiklikler olduğunu bildirdi.






