Daha az kız çocuğu erken yaşta evleniyor, ancak baskı sürüyor
Tacikistan'da 20-24 yaşlarındaki kadınların yüzde 8,8'i 18. yaş gününden önce evlendi. Buna rağmen ankete katılan ebeveyn ve bakım verenlerin yüzde 96'sı, çocuk yaşta evliliklerin kendi topluluklarında sona ermesi gerektiğini söylüyor. UNICEF'in Ekim 2026'da yayımladığı ulusal araştırma, bu rakamların ardındaki açığı ortaya koyuyor: Ebeveyn ve bakım verenlerin yüzde 58'i hâlâ evliliğin kız çocukları için mevcut en iyi seçenek olduğuna inanıyor.
İçindekiler
- Daha az kız çocuğu erken yaşta evleniyor, ancak baskı sürüyor
- Düşüş gerçekte neyi ölçüyor?
- Aileler çocuk yaşta evliliğe karşı, ancak evliliği yine de tercih ediyor
- Önceki bulgular yoksulluğun tek açıklama olmadığını gösteriyor
- İstisnalar ve boşluklar içeren yasal yaş sınırı
- Eğitim kaybı düğünden sonra da sürebiliyor
- Erken annelik ve çocukların gelişimi
- Evlilik sonrasında şiddet ve güvencesizlik
- 19,4 milyon dolarlık tahmin neleri kapsıyor?
- Öneriler yasal değişikliğin ötesine geçiyor
- Öne Çıkanlar
Bulgular, alternatiflerin yetersizliğini eğitim hayatının kesintiye uğraması, erken annelik ve çocuklarda daha kötü sağlık sonuçlarıyla ilişkilendiriyor. Çocuk yaşta evlilik, kadınların eğitim düzeyinde yüzde 11'lik düşüşle bağlantılı. Annesi 18 yaşından önce doğum yapan çocukların beş yaşından önce bodur kalma olasılığı yaklaşık dört kat daha yüksek.
Araştırmayı UNICEF ve Tacikistan Cumhurbaşkanlığı Stratejik Araştırmalar Merkezi, BM Mukim Koordinatörlüğü Ofisi, UNDP, UNFPA, BM Kadın Birimi ve Dünya Gıda Programı'nın desteğiyle yürüttü. Çalışma, uygulamanın neden sürdüğünü ve sona erdirilmesinin neler sağlayabileceğini incelemek için ulusal anket verilerini, ekonomik analizleri ve nitel araştırmaları bir araya getiriyor.
UNICEF'in ulusal araştırma raporu, çocuk yaşta evliliği 18 yaşından önce gerçekleşen resmî ya da gayriresmî birliktelik olarak tanımlıyor. Bu tanım önemli; çünkü dinî törenle yapılan veya kayda geçirilmeyen bir birliktelik, resmî nikâh belgesi olmasa bile bir kız çocuğunu evlilik içine sokabiliyor.
Araştırmaya göre çocuk yaşta evliliklerin sona ermesi yılda 19,4 milyon dolarlık potansiyel ekonomik kazanç sağlayabilir. Ancak çalışmanın temel bulgusu ekonomik boyutun ötesine geçiyor: Bu uygulamaya karşı çıkmak, kız çocuklarının okula devam edebileceğine, düzgün bir iş bulabileceğine ve kendi geleceklerini şekillendirebileceğine inanmak anlamına gelmiyor.
Düşüş gerçekte neyi ölçüyor?
2023 Nüfus ve Sağlık Araştırması, 20-24 yaşlarındaki kadınların yüzde 8,8'inin 18 yaşından önce evlendiğini ortaya koydu. Bu oran 25-29 yaş grubundaki kadınlarda yüzde 10,7, 30-34 yaş grubundakilerde ise yüzde 13,9. En genç grubun oranı, en yaşlı grubunkinden 5,1 yüzde puan daha düşük; yüzde 13,9'a kıyasla yaklaşık yüzde 37'lik bir düşüşe denk geliyor.
Bunlar üç ayrı yılda alınmış ölçümler değil, yaş grupları arasındaki karşılaştırmalar. Daha yakın dönemde yetişkinliğe ulaşan kadınların çocuk yaşta evlenme olasılığının daha düşük olduğuna işaret ediyorlar. Ancak çocuk yaşta evliliklerin bugün bir yılda kaç kez gerçekleştiğini göstermiyor ve uygulamanın bölgeler genelinde eşit biçimde azaldığını kanıtlamıyorlar.
Araştırma, Tacikistan'ın Orta Asya'da çocuk yaşta evliliğin yaygın olduğu ülkelerden biri olduğunu belirtiyor. Bölge dışından yararlı bir karşılaştırma Afganistan'dan geliyor. Afganistan'da çocuk yaşta evliliklere ilişkin bulguların ele alındığı ankete göre, 20-24 yaşlarındaki kadınların yüzde 28,7'si 18 yaşından önce evlendi. Bu oran, Tacikistan'daki yüzde 8,8'lik orandan 19,9 yüzde puan daha yüksek; ancak anketler farklı dönemleri ve ülke koşullarını kapsıyor.
Tacikistan'ın daha uzun dönemli verilerini değerlendirirken de dikkatli olmak gerekiyor. UNFPA'nın eski bir genel değerlendirmesinde, 2012 Nüfus ve Sağlık Araştırması'na atıf yapılarak 25-49 yaşlarındaki kadınların yüzde 15'inin 18 yaşından önce evlendiği belirtiliyor. Bu çok daha geniş yaş aralığı, daha yaşlı kadınların evlilik geçmişlerini de kapsıyor; dolayısıyla 20-24 yaşlarındaki kadınlara ilişkin en güncel oranla doğrudan karşılaştırılamaz.
Aileler çocuk yaşta evliliğe karşı, ancak evliliği yine de tercih ediyor
Yeni bulgular, zararı kabul etmenin alternatif bir yol seçmekten farklı olduğunu gösteriyor. Ebeveyn ve bakım verenlerin yüzde 89'u çocuk yaşta evliliği çocuklara yönelik bir şiddet biçimi olarak görürken, yüzde 31'i iyi bir evlilik fırsatı sağlamanın kız çocuğunun eğitimini sürdürmesinden daha önemli olabileceğine katılıyor.
Hanelerin kaynakları kısıtlı olduğunda yaklaşık yarısı, erkek çocukların eğitimine öncelik verilmesi gerektiğine inanıyor. Bu durum, ailelerin ilke olarak çocuk yaşta evliliğe karşı çıkarken kız çocuklarının seçeneklerini daraltan kararlar almasını açıklamaya yardımcı oluyor. Eğitim kesintiye uğrar ve istihdam erişilemez görünürse evlilik, ailelerin gerçekçi bulduğu tek gelecek seçeneğine dönüşebilir.
Araştırma, birlikte işleyen çeşitli baskılara dikkat çekiyor: Kız çocuklarının evlilik kararları üzerindeki etkisi sınırlı, beklentiler anneliği eğitimin ve kariyerin önüne koyuyor, aileler ise ekonomik güvence, namus ve itibar konusunda kaygı duyuyor. Çalışma, her evliliği açıklayan tek bir neden ortaya koymuyor.
Bu ayrım, politika yaklaşımını da değiştiriyor. Ebeveynlerin çoğu uygulamanın sona ermesi gerektiğini zaten söylüyorsa, zarara ilişkin bilgilendirme sorunun yalnızca bir bölümünü ele alır. Bulgular, kız çocuklarına karar süreçlerinde daha güçlü bir söz hakkı tanımanın yanı sıra okulda kalmayı ve istihdama hazırlanmayı gerçekçi seçenekler hâline getirecek adımları destekliyor.
Önceki bulgular yoksulluğun tek açıklama olmadığını gösteriyor
UNFPA'nın Tacikistan'da evliliğe ilişkin genel değerlendirmesi, yoksulluğu, erkeklerin çalışmak üzere göç etmesini, toplumsal beklentileri ve dinî etkileri uygulamanın nedenleri arasında sayıyor. Görüşülen kişiler, Rusya ve Kazakistan'a göçün, ebeveynlerde kız çocuklarının evlenmeden kalacağı kaygısı yarattığını belirtti. Bunlar göçün etkisine ilişkin ölçülmüş tahminler değil, önceki araştırmada dile getirilen açıklamalardı.
Genel değerlendirme, 1992-1997 iç savaşının bazı ailelerin kararlarını nasıl etkilediğini de kayda geçiriyor. Katılımcılar, tecavüz ve kız çocuklarının itibarlarının zedelenmesi ihtimaline karşı sözde bir koruma olarak evliliğe başvurulduğunu anlattı. Bazıları militanlarla zorla evlendirilme vakalarından söz etti. Bu anlatılar belirli deneyimleri açıklıyor ancak söz konusu olayların ülke genelindeki sıklığını ortaya koymuyor.
Tarihsel anket bulguları, evlilik örüntülerini yalnızca yoksulluğun belirlediği fikrini karmaşıklaştırıyor. 2005 Çok Göstergeli Küme Araştırması'nda 15-19 yaşlarındaki kırsal kesimden kız çocuklarının yüzde 8,8'i evli ya da bir birliktelik içindeydi. Kentsel alanlarda bu oran yüzde 5,1'di. Buna karşın en yoksul hanelerin beşte birlik kesimindeki kız çocuklarında oran yüzde 4,4; servet dağılımındaki dördüncü beşte birlik kesimde yüzde 9,2, en zengin beşte birlik kesimde ise yüzde 6,3'tü.
Bu rakamlar eski ve yetişkin kadınların 18 yaşından önce evlenme oranını değil, ergenlerin evlilik durumunu ölçüyor. Yine de düşük gelir ile yüksek evlilik oranı arasında basit bir ilişki olduğu varsayımının neden sorunlu olduğunu gösteriyorlar. Aynı genel değerlendirme, bazı bölgelerde çocuk yaşta evliliklerin daha az görülmesini, kız çocuklarının ortaöğretimi tamamlamasına verilen daha güçlü desteğe bağlıyor.
İstisnalar ve boşluklar içeren yasal yaş sınırı
Tacikistan, Temmuz 2010'da asgari evlilik yaşını 17'den 18'e yükseltti. UNFPA'nın genel değerlendirmesi, Aile Kanunu'nun mahkemeye bu sınırı bir yıl düşürme izni verdiğini açıklıyor. Yeni araştırmanın yasal istisnaların kaldırılması önerisi, mahkeme izninin 18 yaşından önceki evlilikleri önleme çabalarında hâlâ kaygı konusu olduğunu gösteriyor.
Önceki genel değerlendirme, Ceza Kanunu'nun 168 ve 169. maddelerinin reşit olmayan kız çocuklarının zorla evlendirilmesini ve 18 yaşından küçük kızlarla evlilik sözleşmesi yapılmasını yasakladığını da belirtiyor. Değerlendirmeye göre bu yasalar zayıf uygulanıyor ve vakalar çoğunlukla para cezasıyla cezalandırılıyordu. Bu gözlemler, her mahkeme ya da kovuşturma hakkında güncel bir değerlendirme olarak değil, tarihsel bulgular olarak okunmalı.
Kayıt dışı birliktelikler de başka bir sorun oluşturuyor. Genel değerlendirmede, resmî nikâh kıydıramayan çiftlerin dinî törenlere başvurduğu, bu durumda gelinlerin kayıt belgesi olmadan çok az yasal hakka sahip olduğu anlatılıyor. Yeni araştırma da gayriresmî ve kayıtsız evlilikleri uygulamanın sürmesine yol açan etkenler arasında sayıyor.
Başlıca yasal ve araştırma dönüm noktaları şöyle:
- 2000 ve 2010: Nüfus sayımlarında, kayıtlı ve kayıtsız evlilikler dâhil, 15-19 yaşlarındaki kız ve erkek çocuklarının evlilik durumu kayda geçirildi.
- Temmuz 2010: Asgari evlilik yaşı 17'den 18'e yükseltildi; mahkeme istisnası bu yaşın bir yıl düşürülmesine izin veriyordu.
- 2012: Nüfus ve Sağlık Araştırması, 25-49 yaşlarındaki kadınların yüzde 15'inin 18 yaşından önce evlendiğini ortaya koydu.
- 2023: Nüfus ve Sağlık Araştırması, 20-24 yaşlarındaki kadınların yüzde 8,8'inin 18 yaşından önce evlendiğini kaydetti.
- 7 Ekim 2026: UNICEF yeni ulusal araştırmaya ve önerilere ilişkin duyurusunu yayımladı.
Eski genel değerlendirmede bir tutarsızlık var: Metinde, 2010'da 15-19 yaşlarındaki kız çocuklarının yüzde 13,4'ünün evli, dul ya da boşanmış olduğu belirtilirken tabloda yüzde 13,9 yazıyor. Verilen sayılar, 424.996 kız çocuğundan 56.914'ünün bu durumda olduğunu gösteriyor ve yaklaşık yüzde 13,4 oranını destekliyor. Erkek çocuklar için karşılık gelen oran yüzde 2,2'ydi.
Eğitim kaybı düğünden sonra da sürebiliyor
Yeni araştırma, çocuk yaşta evliliği kadınların eğitim düzeyinde yüzde 11'lik düşüşle ilişkilendiriyor. Bu, okula devam oranında 11 yüzde puanlık düşüş anlamına gelmiyor. 18 yaşından önce evlenen kadınların eğitim düzeylerinin daha düşük olduğunu ifade ediyor.
Araştırmaya göre 18 yaşından önce evlenen kız çocuklarının çoğu kısa süre sonra anne oluyor. Evlilik ve çocuk bakımı, derslere geri dönmeye, diploma almaya ya da beceri geliştirmeye çok az fırsat bırakabiliyor. İstihdam ve kazanca erişimin azalmasıyla bu kayıp yetişkinlik döneminde de sürebiliyor.
UNFPA'nın eski genel değerlendirmesi, iki yönlü bir ilişkiye dikkat çekiyor: Kız çocukları evlendikleri için eğitimden ayrılabilir ya da okuldan ayrıldıktan sonra daha erken evlenebilir. Değerlendirme, okul masraflarına, yetersiz tesislere ve ailelerin kız çocuklarının erkek sınıf arkadaşlarıyla ilişkileri konusundaki kaygılarına ilişkin endişeleri belgeliyor.
Yeni öneriler hem önlemeyi hem de eğitim hayatına dönüşü kapsıyor. Evlilik öncesinde eğitime erişimin önündeki engellerin azaltılması, evli kız çocuklarıyla ergen annelerin okula dönmesine yardımcı olunması çağrısında bulunuyor. Evliliği bir kız çocuğunun eğitiminin sonu olarak görmek, bundan etkilenmiş olanları müdahale kapsamının dışında bırakır.
Erken annelik ve çocukların gelişimi
2023 araştırmasında, 20-24 yaşlarındaki kadınların yüzde 1,2'si ilk doğumunu 18 yaşından önce yaptığını bildirdi. UNICEF, erken doğumların çoğunun evlilik içinde gerçekleştiğini belirtiyor. Yeni araştırma, 18 yaşından önce gerçekleşen doğumların yaklaşık dörtte üçünün çocuk yaşta evlilikle bağlantılı olduğunu tahmin ediyor.
Bu ölçümler farklı sorulara yanıt veriyor. Yüzde 1,2'lik oran, belirli bir yaş grubunda erken yaşta ilk doğum yapmış kadınların payını gösteriyor. Dörtte üç oranı ise 18 yaşından önceki doğumların ne kadarının çocuk yaşta evlilikle bağlantılı olduğunu ifade ediyor. Bu oranların hiçbiri yüzde 8,8'lik evlilik oranıyla karıştırılmamalı.
Araştırmaya göre 18 yaşından önce evlenen kadınların yaşamları boyunca çocuk sayısı, daha geç yaşta evlenen kadınlara kıyasla yüzde 12 daha fazla. Bu da erken evliliğin hem anneliğe daha erken başlanmasıyla hem de yaşam boyu doğurganlığın yükselmesiyle bağlantılı olduğunu gösteriyor.
Bodurlukla bildirilen bağlantı özellikle kaygı verici. Bodurluk, çocuğun yaşına göre boyunun kısa olmasıdır ve kronik yetersiz beslenme ile diğer olumsuz koşulların yol açtığı büyüme geriliğini yansıtır. Annesi 18 yaşından önce doğum yapan çocukların beş yaşından önce bodur kalma olasılığı yaklaşık dört kat daha yüksekti. Olasılık, istatistiksel bir ölçüdür; temel oranlar bilinmeden bunu olasılığın dört katına çıktığı şeklinde ifade etmek doğru olmaz.
Bu bulgu bir ilişkidir; bodurluğa tek başına annenin yaşının neden olduğunu kanıtlamaz. Yine de çocuk yaşta evlilikleri önleme çabalarının, evli ve evli olmayan ergenlere yönelik beslenme programları ve gizlilik esasına dayalı üreme sağlığı hizmetleriyle birlikte yürütülmesini destekliyor.
Evlilik sonrasında şiddet ve güvencesizlik
UNFPA'nın önceki araştırması, eşitsiz evliliklerde kız çocuklarının savunmasız kaldığını belgeliyor. Hatlon'daki bir kriz merkezi, 2012'nin ilk altı ayında yardım isteyen 361 kadının 55'inin çocuk yaşta evlenmiş kadınlar olduğunu bildirdi; bu, yüzde 15,2'lik bir paya karşılık geliyor. Çocukken evlenmiş ve görüşülen sekiz kadından altısı, evliliklerinde şiddete maruz kaldığını söyledi.
Bu rakamlar şiddete ilişkin ulusal tahminler değil. Kriz merkezi yardım arayan kişilere hizmet veriyor ve sekiz görüşme çok küçük bir grubu oluşturuyor. Bu bulguların değeri, yalnızca ulusal evlilik oranlarının ortaya koyamadığı zararları belgelemesinde yatıyor.
Genel değerlendirme, eğitimini tamamlamamış veya iş deneyimi edinmemiş kız çocuklarının boşandıktan sonra seçeneklerinin sınırlı olduğunu da anlatıyor. Bu bulgular, yeni araştırmanın eğitim ve karar alma konusundaki sonuçlarıyla birlikte değerlendirildiğinde, yalnızca önlemeye değil, evlilik sonrasında da desteğe ihtiyaç olduğunu gösteriyor.
19,4 milyon dolarlık tahmin neleri kapsıyor?
UNICEF'in 7 Ekim 2026 tarihli araştırma duyurusu, tahmini yıllık kazançları iki kaleme ayırıyor: kadınların eğitimi, verimliliği ve gelecekteki kazançlarından 16,6 milyon dolar; çocuklarda bodurluğun ve bunun kalıcı sonuçlarının azaltılmasından 2,8 milyon dolar.
İki kalemin toplamı 19,4 milyon dolar. Eğitim ve kazançlar bu toplamın yaklaşık yüzde 86'sını, bodurluğun azalması ise yaklaşık yüzde 14'ünü oluşturuyor. Doğurganlığın azalması, eğitim ve sağlık hizmetleri üzerindeki baskıyı hafifleterek ek tasarruf sağlayabilir; ancak duyuruda bu tasarruflar için ayrı bir tutar verilmiyor.
Rapor, ekonomik hesaplamalarını seçilmiş maliyetlere ilişkin yaklaşık tahminler olarak nitelendiriyor. Bunlar, kesin bir bütçe tasarrufu ya da tüm faydaların hemen ortaya çıkacağına dair bir vaat değil. Yayımlanan açıklamada önerilen tedbirlerin uygulanmasının toplam maliyeti de ortaya konmuyor.
UNICEF, kız çocuklarını korumanın başlıca gerekçesi olarak ekonomik getirilerin öne çıkarılmaması gerektiği konusunda da uyarıyor. Bedensel özerklik, güvenlik ve haklar; verimlilik ya da gelecekteki kazançlardan bağımsız olarak önem taşıyor. Çocuk yaşta evlilikleri sona erdirmek, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları'nın açık hedeflerinden biri. Buna rağmen rapora göre bu alandaki yatırımlar sınırlı kalıyor.
Öneriler yasal değişikliğin ötesine geçiyor
Araştırma, 18 yaşından önce evliliğe izin veren istisnaların kaldırılması, doğum ve evlilik kayıtlarının güçlendirilmesi, uygulamanın ve kurumsal hesap verebilirliğin iyileştirilmesi çağrısı yapıyor. Doğru doğum kayıtları yaşın belirlenmesine yardımcı olurken evlilik kaydı, aksi hâlde resmî korumanın dışında kalabilecek birliktelikleri ele alıyor.
Eğitim, sosyal koruma, mesleki eğitim ve düzgün işlere erişim, müdahalenin diğer ana unsurlarını oluşturuyor. Bu tedbirler, bulguların özündeki çelişkiyi ele alıyor: Aileler çocuk yaşta evlilikleri kınarken, evliliğin kız çocukları için mevcut en iyi gelecek seçeneği olduğuna inanmaya devam edebiliyor.
Araştırma ayrıca zararlı beklentilere karşı çıkmak ve kız çocuklarının kararlara katılımını desteklemek için ailelerle, dinî liderlerle ve topluluklarla birlikte çalışılmasını öneriyor. Gizlilik esasına dayalı üreme sağlığı hizmetleri, evli olsun olmasın tüm ergenlere sunulmalı; hâlihazırda evli olan kız çocuklarına yönelik destek ise yerel koşullara uyarlanmalı.
Duyuruda öneriler yer alıyor, ancak kesinleşmiş bir uygulama takvimi bulunmuyor. Yasal istisnaların kaldırılması için bir son tarih, tarih verilmiş bir yasama oylaması ya da önerilen tedbirlere yönelik bir finansman taahhüdü açıklanmıyor. Bundan sonraki somut sınav, bulguların kız çocuklarının gerçekten yararlanabileceği yasal değişikliklere, hizmetlere ve eğitim olanaklarına dönüşüp dönüşmeyeceği.
Öne Çıkanlar
- 2023 araştırmasında 20-24 yaşlarındaki kadınların yüzde 8,8'i 18 yaşından önce evlenmişti; bu oran daha yaşlı gruplardakinden düşüktü.
- Ebeveyn ve bakım verenlerin yüzde 96'sı çocuk yaşta evliliklerin sona ermesini desteklerken, yüzde 58'i evliliği kız çocukları için hâlâ en iyi seçenek olarak görüyor.
- Çocuk yaşta evlilik; daha düşük eğitim düzeyi, erken annelik ve yaşam boyu daha yüksek doğurganlıkla bağlantılı.
- Annesi 18 yaşından önce doğum yapan çocukların beş yaşından önce bodur kalma olasılığı yaklaşık dört kat daha yüksek.
- Tahmini yıllık kazançlar, kadınların eğitimi ve gelirleri ile çocuklarda bodurluğun azalmasından sağlanacak toplam 19,4 milyon doları buluyor.
- Öneriler arasında yasal istisnaların kaldırılması, kayıtların iyileştirilmesi, okula dönüşün desteklenmesi, istihdam ve sağlık hizmetlerinin genişletilmesi yer alıyor.
- Duyuruda herhangi bir uygulama takvimi ya da finansman taahhüdü belirtilmiyor.






