Mevcut yasağın yanı sıra işverenlere yeni bir yükümlülük
Özbekistan, İş Kanunu’nda cinsel tacizi açıkça yasakladı ve işverenleri iş yerlerini tacizden arındırmak için gerekli tüm önlemleri almakla yükümlü kıldı. Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, 13 Kasım 2026’da ZRU-1189 sayılı yasayı imzalayarak kanuna 8¹’inci maddeyi ekledi ve ayrımcılığa karşı korumayı genişletti.
İçindekiler
- Mevcut yasağın yanı sıra işverenlere yeni bir yükümlülük
- Yasa hangi davranışları kapsıyor?
- Yalnızca ceza uygulamak neden yeterli değildi?
- Anket, şikâyetler etrafındaki sessizliği ortaya koydu
- Mevzuat bu noktaya nasıl geldi?
- Bildirim portalının çalışma biçimi
- Şikâyetler nereye iletiliyor ve uyumu kim denetliyor?
- İşverenlerin karara bağlaması gerekenler ve uygulanacak yaptırımlar
- Koruma, ten rengini ve siyasi görüşleri de kapsayacak şekilde genişliyor
- Öne Çıkanlar
Adalet Bakanlığı, resmî yayımla aynı gün, 13 Kasım’da yürürlüğe giren değişiklikleri duyurdu. Yasayı Yasama Meclisi 7 Temmuz’da ikinci ve üçüncü okumalarında kabul etmiş, Senato ise 2 Ekim’de onaylamıştı.
Temel değişiklik, işverenlerin iş ilişkileri kapsamında tacizi önleme yükümlülüğü. Özbekistan, Nisan 2023’ten bu yana cinsel tacizi para cezası ve kısa süreli idari gözaltıyla cezalandırıyor. Yeni düzenleme, işverenlere bu tür davranışlardan arındırılmış bir çalışma ortamı oluşturma yükümlülüğü getirirken İş Kanunu’na da doğrudan bir yasak ekliyor.
21 Eylül’de imzalanan ayrı bir cumhurbaşkanlığı kararnamesi, 1 Aralık 2026’ya kadar faaliyete geçmesi planlanan çevrim içi portalı da içeren bir bildirim programı öngörüyor. Bu önlemler birlikte, iş yerinde korumanın üç unsurunu bir araya getiriyor: yasaklanan davranışları tanımlamak, işverenlere harekete geçme yükümlülüğü getirmek ve şikâyetleri almak ve takip etmek için bir sistem oluşturmak.
Yasa hangi davranışları kapsıyor?
8¹’inci madde cinsel tacizi, bir kişiye yöneltilen, onur ve haysiyetini zedeleyen, istenmeyen cinsel nitelikteki davranışlar olarak tanımlıyor. Örnekler arasında dış görünüş veya vücut biçimi hakkında cinsel yorumlar, jestler, dokunma ve sözlü yaklaşımlar ya da teklifler yer alıyor.
Dolayısıyla fiziksel temas, bu tür davranışların alabileceği biçimlerden yalnızca biri. Cinsel nitelikte, istenmeyen ve aşağılayıcı olduklarında sözler ve jestler de tanım kapsamında. Düzenleme yalnızca kadınları korumaya yönelik olarak yazılmamış; genel olarak çalışanları kapsıyor.
İş ilişkisi içindeki bir yönetici, çalışma arkadaşı veya başka bir kişi bu davranışlarda bulunabilir. İş günü içinde istenmeyen cinsel yorumlarla karşılaşan bir kişi için değişiklik, işverenden harekete geçmesini talep etmenin İş Kanunu’nda açık bir dayanağını oluşturuyor.
Yalnızca ceza uygulamak neden yeterli değildi?
Nisan 2023’ten bu yana cinsel tacizin cezası, iki ila beş temel hesaplama birimi tutarında para cezası veya beş güne kadar idari gözaltı. Bir yıl içinde tekrarlanan ihlallerde ceza, beş ila yedi birim tutarında para cezasına veya 15 güne kadar gözaltına çıkıyor. Temel hesaplama birimi, para cezaları ve diğer ödemelerin hesaplanmasında kullanılan, devletçe belirlenmiş bir referans tutar.
2019 tarihli Kadınları Taciz ve Şiddetten Koruma Kanunu da koruma emirleri, hukuki yardım ve mahkemeler aracılığıyla tazminat talep etme hakkı sağlıyordu. Bu koruma iş yerlerini de kapsıyordu.
Bu önlemler, mağdurlara faile karşı yasal yollara başvurma imkânı tanıdı. Yeni İş Kanunu hükmü ise iş yerinin kendi içinde bir sorumluluk getiriyor: İşveren, müdahaleyi tamamen kolluk kuvvetlerine veya mahkemelere bırakmak yerine tacizi önlemek için adım atmalı.
Dünya Bankası, 2024’teki görüşmeler sırasında bu eksikliğe dikkat çekmişti. Özbek yetkililer, 2019 ve 2023’te kabul edilen yasaların çalışanları zaten koruduğunu savunmuştu. Bankanın değerlendirmesine göre genel idari sorumluluk hükümleri, iş ilişkileri kapsamındaki tacizi ayrıca düzenlemiyordu.
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) uzmanları da düşmanca bir çalışma ortamı yaratan davranışlar ile çalışma arkadaşları, müşteriler veya tedarikçilerin karıştığı taciz dahil olmak üzere 2023 hükümlerindeki eksiklikleri belirlemişti. Düşmanca çalışma ortamı, aşağılayıcı veya yıldırıcı davranışların işi tehdit edici ya da küçük düşürücü hâle getirdiği koşulları ifade ediyor.
Anket, şikâyetler etrafındaki sessizliği ortaya koydu
Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu ile Taşkent’teki Westminster Uluslararası Üniversitesi’nin 2022’de yaptığı araştırmada, 23 özel şirketteki çalışanlara anket uygulandı. Katılımcılar arasında 740 kadın da vardı. Kadın katılımcıların yüzde 9’u cinsel tacize uğradığını söyledi.
Aynı şirketlerdeki insan kaynakları yöneticileri ise araştırmacılara hiçbir vaka bildirmedi. Bu karşıtlık, işverenlerin şikâyet kayıtlarının çalışanların deneyimlerinden neden çok farklı bir tablo ortaya koyabileceğini gösteriyor: Çalışanlar tacize uğrasalar da bunu resmî bir sürece taşımayabilir.
Araştırmanın yazarları, kadınların tacizi açıklamakta, ankette bile, tereddüt etmelerine yol açabilecek nedenler arasında utanç, olayın duyulmasından korkma ve toplumsal yargılanma kaygısını saydı. İş yerinde yaşadıkları olayları anlatan kadınlar da bunları dile getirdikten sonra her zaman bir değişiklik görmediklerini belirtti.
İşverenler için bundan sonraki pratik görev, çalışanların sorun bildirebilmesini ve yanıt alabilmesini sağlamak. Yazılı bir yasak ile işleyen bir şikâyet süreci farklı ihtiyaçları karşılıyor: İlki kuralı belirlerken ikincisi çalışana yardım isteme olanağı sunuyor.
Mevzuat bu noktaya nasıl geldi?
Kabul edilen yasa, iş yerindeki korumayı genişletmeye yönelik ve parlamentoda başarısız olan önceki bir girişimin ardından geldi. Hükümet bu teklifi Aralık 2024’te sunmuş, milletvekilleri ise Ocak 2025’te ilk okumada kabul etmişti.
Milliy Tiklanish Partisi lideri Alisher Kadyrov, önerilen bazı hükümlere karşı çıktı. Anlaşmazlıklar arasında çalışanın rızası olmadan başka bir işe aktarılması, ayrımcılık gerekçelerinin genişletilmesi ve koruma emirlerinin kullanılması vardı. Yasama Meclisi, 12 Mart 2025’te 631-V sayılı kararla tasarıyı reddetti.
Girişimci Nargiza Majitova’nın Aralık 2025’te Uztextilprom birliğindeki üst düzey bir yetkiliyi kamuoyu önünde tacizle suçlamasıyla konu yeniden gündeme geldi. Senato Başkanı Tanzila Narbayeva, işverenlerin ve üst düzey yetkililerin karıştığı taciz vakalarına özel dikkat gösterilmesi çağrısında bulundu.
İstihdam Bakan Yardımcısı Marat Dzhurayev, 19 Aralık’ta yetkililerin Dünya Bankası desteğiyle 2026’da iş yerlerindeki ihlalleri tespit etmeye yönelik prosedürler geliştirmeyi planladığını söyledi. Narbayeva, çalışma hayatında şiddet ve tacizi ele alan ILO’nun 190 sayılı Sözleşmesi’ne Özbekistan’ın katılma olasılığını da gündeme getirdi.
Başlıca adımlar şöyleydi:
- 12 Mart 2025: Yasama Meclisi, önceki koruma tasarısını reddetti.
- Haziran 2026: İlgili parlamento komitesinden milletvekilleri yeni bir yasa tasarısı sundu.
- 7 Temmuz 2026: Yasama Meclisi değişiklikleri ikinci ve üçüncü okumalarında kabul etti.
- 21 Eylül 2026: Mirziyoyev, iş yeri güvenliğine ilişkin ayrı kararnameyi imzaladı.
- 2 Ekim 2026: Senato, İş Kanunu değişikliklerini onayladı.
- 13 Kasım 2026: Cumhurbaşkanı yasayı imzaladı; yasa yayımlanmasıyla yürürlüğe girdi.
- 1 Aralık 2026: Bildirim portalının faaliyete geçmesi için belirlenen son tarih.
Bildirim portalının çalışma biçimi
“Çalışma alanında güvenli ve saygılı bir ortamın sağlanmasına yönelik önlemler hakkında” başlıklı eylül kararnamesi, kamu kurumlarında, devlet kuruluşlarında ve devlete ait önemli payı bulunan şirketlerde aşamalı bir program öngörüyor.
Program, devletin en az yüzde 50 pay sahibi olduğu şirketlerin yanı sıra bu şirketlerin en az yüzde 50 pay sahibi olduğu kuruluşları da kapsıyor. “Güvenli ve Saygılı Çalışma Ortamı” portalı, yönetim verimliliği ve geliştirmeden sorumlu kurumun bilgi sistemleri içinde faaliyet gösterecek.
Çalışanlar taciz ve şiddet olaylarını çevrim içi olarak bildirebilecek. Portalı işletmekten sorumlu kişi, bu kişinin doğrudan amiri veya kuruluşun bir yetkilisi hakkındaki şikâyetler otomatik olarak daha üst bir makama iletilecek.
Platform ayrıca kanıt toplamayı, şikâyetleri incelemeyi, sonuçlara varmayı ve vakalara ilişkin bilgi alışverişini destekleyecek. Soruşturma sonuçları, alınan önlemler ve sonraki değişiklikler sistemde tutulacak; saklanan verilerin silinmesini önleyecek güvenceler sağlanacak.
Şikâyetler nereye iletiliyor ve uyumu kim denetliyor?
İdari suç veya suç teşkil ettiğine dair emareler içeren bildirimler, birleşik 112 sevk hizmeti aracılığıyla ilgili makama iletilmek zorunda. Böylece iş yerindeki bir şikâyetten, olası bir hukuka aykırı eylemi soruşturmakla görevli kamu kurumuna uzanan bir yol oluşturuluyor.
Yönetim kurumu, portal aracılığıyla mevzuata uyumu denetleyecek. İhlal tespit ettiğinde giderilmesini isteyen resmî bildirimler gönderebilecek ve ilgili kuruluşların bu bildirimleri değerlendirmesi gerekecek.
Program ayrıca şikâyette bulunduğu için bir kişiye misilleme yapılmasının iş disiplininin ihlali sayılmasını öneriyor. Misilleme, bir sorunu bildirdiği için bir kişiyi cezalandırmak veya ona baskı yapmak anlamına geliyor. Bir çalışana yönelik ya da çalışan tarafından gerçekleştirilen taciz, psikolojik baskı ve ayrımcılık da önerilen disiplin ihlalleri arasında yer alıyor.
Özel işverenlere, çalışma bakanlığı aracılığıyla benzer bildirim araçlarının gönüllü olarak sunulması planlanıyor. Kararnamede mülkiyet yapısından bağımsız olarak kuruluşlara ulaşmayı amaçlayan bir program tanımlanırken, kamu kurumları ve devlet kuruluşları için en açık uygulama takvimi belirleniyor.
İşverenlerin karara bağlaması gerekenler ve uygulanacak yaptırımlar
Yeni yasa işverenlerin cinsel tacize karşı gerekli tüm önlemleri almasını zorunlu kılıyor, ancak uygulamaya ilişkin bazı ayrıntıları açık bırakıyor. Önleyici önlemlerin ortak bir listesini veya tek tip bir iç şikâyet ve soruşturma prosedürünü belirlemiyor. İş yazışmaları, uzaktan çalışma, iş seyahatleri veya kurumsal etkinlikleri de ayrıca saymıyor; bu durumlarda uygulanması, söz konusu faaliyetlerin iş ilişkisiyle bağlantısına ve zaman içinde oluşacak hukuki uygulamaya bağlı olacak. Özel kuruluşlarda uygulamanın geneline ilişkin ayrıntılar da belirtilmiyor.
İşverenler bu yükümlülüğü iç kurallara, gizli şikâyet kanallarına, görevlendirilmiş soruşturmacılara, inceleme sürelerine ve misillemeye karşı korumaya dönüştürebilir. Eğitimler ve şikâyetlerin tarafsız biçimde değerlendirilmesi de alınabilecek diğer önlemler arasında. Kuruluşların, kendi prosedürlerinin yasal yükümlülüğü nasıl karşıladığını belirlemesi gerekecek.
Eylül kararnamesi, kamu iş yerlerinde cinsel taciz ile cinsel veya fiziksel şiddetin, görevlerin ağır ihlali kapsamında tek bir başlık altında değerlendirilmesini öneriyor. İş Kanunu uyarınca bu kategorideki bir ihlal, gerekli prosedüre uyulması koşuluyla iş sözleşmesinin feshedilmesine yol açabilir.
Programda belirtilen diğer disiplin yaptırımları arasında kınama veya çalışanın ortalama aylık ücretinin yüzde 30’una kadar para cezası bulunuyor. İşten çıkarma, ilgili kurallara, bulgulara ve prosedüre bağlı; değişiklik ne otomatik işten çıkarma getiriyor ne de her taciz vakası için işverene ayrı bir para cezası öngörüyor.
Koruma, ten rengini ve siyasi görüşleri de kapsayacak şekilde genişliyor
İş Kanunu’nun 4’üncü maddesinde artık ten rengi ve siyasi görüşler, istihdamda ayrımcılığın yasaklandığı gerekçeler arasında açıkça yer alıyor. Mevcut gerekçeler arasında cinsiyet, yaş, ırk, milliyet, dil, toplumsal köken ve yakın akrabaların sabıka durumu bulunuyor.
Eklenen gerekçeler işe alım, ücret, terfi, mesleki eğitime erişim ve işten çıkarma dahil olmak üzere istihdamın tüm aşamalarındaki kararları kapsıyor. Uygulamada, kişinin ten rengi veya siyasi görüşleri, mesleki nitelikleri ve işin gerekleriyle ilgisiz olduğu durumlarda istihdam haklarını kısıtlamak ya da başka bir kişiye haksız avantaj sağlamak için kullanılmamalı.
Değişiklikler, Özbekistan’ın istihdam ve meslekte ayrımcılık konulu ILO’nun 111 sayılı Sözleşmesi de dahil olmak üzere uluslararası çalışma standartlarını mevzuata aktarma çalışmalarının parçası. Özbekistan bu sözleşmeyi 1992’de onayladı. Senatörler, değişikliklerin istihdamda fırsat eşitliğini desteklemeyi ve çalışma haklarına ilişkin güvenceleri güçlendirmeyi amaçladığını söyledi.
Narbayeva’nın Aralık 2025’teki tartışma sırasında gündeme getirdiği 190 sayılı Sözleşme, çalışma hayatında şiddet ve tacizle ilgili. Bu sözleşmeye katılmayı değerlendirme önerisi, işverenlere artık açıkça önleme yükümlülüğü getiren ulusal düzenlemelerin yanında yer alıyor.
Öne Çıkanlar
- ZRU-1189 sayılı yasa 13 Kasım 2026’da yürürlüğe girdi ve İş Kanunu’nun 8¹’inci maddesinde iş yerinde cinsel tacizi açıkça yasakladı.
- İşverenler, cinsel tacizden arındırılmış bir çalışma ortamı oluşturmak için gerekli tüm önlemleri almak zorunda.
- Mevcut idari yaptırımlar arasında para cezası ve gözaltı bulunuyor; bir yıl içinde tekrarlanan ihlallerde cezalar artıyor.
- Kamu kurumları ve devlet kuruluşları için bildirim portalının 1 Aralık 2026’ya kadar açılması planlanıyor; bazı şikâyetler otomatik olarak daha üst makamlara iletilecek.
- Kamu iş yerlerine, gerekli prosedürün izlenmesiyle işten çıkarmaya yol açabilecek ağır bir disiplin ihlali olarak cinsel tacizi değerlendirmeleri tavsiye ediliyor.
- Ten rengi ve siyasi görüşler, İş Kanunu’nda ayrımcılığın yasaklandığı gerekçeler arasına eklendi.






