İki güzergâhın kapanması Afganistan'daki açlık krizini derinleştiriyor
Afganistan'daki tedarik krizi, limanlarda mahsur kalan konteynerlerden beslenme kliniklerinin boş kalmasına dönüştü. Dünya Gıda Programı (WFP) İcra Direktör Vekili Carl Skau, 4 Haziran 2026'da artan fiyatlar, aksayan teslimatlar ve finansman kesintileri gıdaya erişimi azaltırken Afganistan'da 2,3 milyon kişinin daha akut açlıkla karşı karşıya kaldığını söyledi.
İçindekiler
- İki güzergâhın kapanması Afganistan'daki açlık krizini derinleştiriyor
- Pakistan'ın kapatmaları İran'a bağımlılığa nasıl yol açtı?
- Tedarik düzenindeki bozulmanın tarihleri
- Beslenme ihtiyacı rekor düzeydeyken klinikler boş
- Bisküvi sevkiyatının birçok ülkeden geçen yolculuğu
- Tüccarların navlun faturaları katbekat arttı
- Orta Asya ticareti sürdürüyor, ancak eşit ölçüde değil
- Finansman kesintileri ve geri dönen aileler baskıyı artırıyor
- Ateşkes güvenilir teslimatları yeniden sağlamadı
- Öne Çıkanlar
Denize kıyısı olmayan ülke, art arda iki büyük ticaret koridoruna güvenilir erişimini yitirdi. Pakistan'la yaşanan sınır çatışmaları Ekim 2025'te geçiş noktalarını kapattı; Afganistan'a gönderilmek üzere binlerce konteyner Pakistan'da mahsur kaldı ve Karaçi Limanı'na erişim kısıtlandı. Tüccarlar ve yardım kuruluşları sevkiyatları İran'ın Bender Abbas Limanı'na yönlendirdi, ancak savaş ve Hürmüz Boğazı'ndaki kısıtlamalar bu alternatifi de aksattı.
Birleşmiş Milletler'in 4 Haziran tarihli bilgilendirmesinde, belirsizlik sürerken yüzlerce gemiyle on binlerce denizcinin mahsur kaldığı belirtildi. ABD ile İran arasındaki kırılgan ateşkes, yakın vadede askeri gerilimin tırmanacağı endişelerini hafifletti; ancak aralıklı çatışmalar ve ulaşım aksaklıkları Körfez'in çok ötesindeki teslimatları etkilemeye devam ediyor.
Kesintinin, zaten kaynak sıkıntısı çeken bir yardım operasyonunu vurması Afganistan açısından sonuçları özellikle ağırlaştırıyor. WFP, geçen kış ayda 4 milyon kişiye ulaşabilirken şu anda her ay 2 milyon kişiye yardım edebildiğini söylüyor. Ulaşımın pahalanması aynı bütçeyle daha az yardım alınabilmesi anlamına geliyor; geciken yükler ise savunmasız anne ve çocukların ihtiyaç duyduğu besleyici gıdaları kliniklere ulaştırmıyor.
Dolayısıyla kriz, nakliye kapasitesindeki bir eksiklikten ibaret değil. Ticari mallar, gıda yardımları ve özel beslenme ürünleri birbiriyle örtüşen engellerle karşı karşıya. Tek bir güzergâhın yeniden açılması, son savaş başlamadan önce de yardımları kısıtlayan finansman açığını tek başına kapatmayacak.
Pakistan'ın kapatmaları İran'a bağımlılığa nasıl yol açtı?
WFP'nin Afganistan'a gönderdiği sevkiyatların çoğu daha önce Pakistan üzerinden ulaşıyordu. Pakistan limanları, Afgan işletmelerin deniz yoluyla gelen mallara erişimini de sağlıyordu. Ekim 2025'te çatışmaların önemli sınır geçişlerini kapatması üzerine hem insani yardım kuruluşları hem de tüccarlar yerleşik güzergâha alternatif bulmak zorunda kaldı.
Ekim ayındaki sınır kapatmaları, Torkham ve Chaman'ın yanı sıra Kharlachi, Angoor Adda ve Ghulam Khan'daki daha küçük geçişleri de etkiledi. Kesinti, sınır hattındaki ölümcül çatışmaların ve Pakistan ordusuyla Taliban yetkililerinin can kayıpları ve sorumluluk konusundaki karşılıklı suçlamalarının ardından yaşandı.
İlişkiler, 1 Mart 2026'da yayımlanan haberlerde yer alan Kabil'e yönelik hava saldırılarıyla daha da kötüleşti. Pakistan ayrıca Kandahar ve Paktia'daki hedefleri vururken Taliban yetkilileri Pakistan içinde misilleme amaçlı insansız hava aracı saldırıları düzenlediklerini öne sürdü. Gerilimin tırmanması, ticaret koridorunun yeniden açılmasını ulaşım sorununun yanı sıra siyasi ve güvenlik meselesi hâline getirdi.
İran başlangıçta bir alternatif sundu. Sevkiyatlar Dubai ve Bender Abbas üzerinden geçerek Afganistan'a doğru ilerleyebiliyordu. Ancak Bender Abbas, Hürmüz Boğazı'nda yer aldığı için 28 Şubat'ta tırmanan bölgesel çatışma bu alternatif güzergâhı da etkiledi.
Bu gelişmeler malların yolculuklarının farklı aşamalarında mahsur kalmasına yol açtı: Pakistan'dan geçiş bekleyen konteynerler, Hürmüz'ü geçemeyen gemilerdeki yükler ve başka ülkeler üzerinden defalarca yönlendirilen yardım sevkiyatları. Orta Asya üzerinden kuzey güzergâhları kullanılmaya devam ediyor, ancak bu yollar aksayan koridorların sağladığı hız ve düşük maliyeti karşılayamıyor.
Tedarik düzenindeki bozulmanın tarihleri
Kıtlıklar son nakliye kriziyle başlamadı. Finansman kesintileri beslenme yardımlarını zaten azaltmıştı; ardından yaşanan sınır ve deniz taşımacılığı aksaklıkları da kapasite kaybını artırdı.
- Mayıs 2025: WFP, yetersiz finansman nedeniyle yetersiz beslenmeyi önlemek için kullanılan özel gıdaların dağıtımını tamamen durdurdu.
- Ekim 2025: Pakistan'la sınır geçişlerinin kapatılması, yerleşik ticaret ve insani yardım tedarik güzergâhlarını aksattı.
- 28 Şubat 2026: Bölgesel gerilim tırmanmaya başladı; ardından Hürmüz Boğazı çevresinde ciddi aksamalar yaşandı.
- Nisan 2026 ortası: WFP'nin Afganistan operasyonları için kritik beslenme ürünleri tükendi.
- 15 Mayıs 2026: WFP, nakliye gecikmeleri ve artan maliyetler nedeniyle yetersiz beslenme riski taşıyan yaklaşık bir milyon çocuğa daha yardım ulaştıramadığını tahmin etti.
- 4 Haziran 2026: Skau, Afganistan'da 2,3 milyon kişinin daha akut açlığa itildiğini söyledi.
Bu rakamlar farklı sorunları ölçüyor. WFP'nin normal koşullarda ulaşabileceği çocuklar, akut açlıkla yeni karşı karşıya kalan insanlarla aynı grubu oluşturmuyor. Değerlendirme dönemi ve grupların örtüşüp örtüşmediği bilinmeden bu rakamların hiçbiri daha önceki bir ulusal gıda güvensizliği tahminine doğrudan eklenmemeli.
Beslenme ihtiyacı rekor düzeydeyken klinikler boş
WFP'nin Afganistan acil durum değerlendirmesine göre, nüfusun neredeyse üçte birine karşılık gelen 13,8 milyon kişi akut gıda güvensizliği yaşayacak. Bu, yeterli gıdaya erişimlerinin acil müdahale gerektirecek ölçüde ciddi biçimde tehdit altında olduğu anlamına geliyor.
Kurum, 2026'da 3,7 milyon çocuk ve 1,2 milyon hamile ya da emziren kadın olmak üzere 4,9 milyon kadın ve çocuğun yetersiz beslenme tedavisine ihtiyaç duyacağını öngörüyor. On iki vilayette çocuklarda akut yetersiz beslenme kritik düzeyde. Bu, WFP'nin şimdiye kadar kaydettiği en yüksek sayı.
WFP, UNICEF'le işbirliği içinde kliniklerde beş yaşından küçük yetersiz beslenen çocuklara ve hamile ya da emziren annelere tedavi sağlıyor. Önleyici gıda dağıtımları ise ayrı bir amaca hizmet ediyor: savunmasız ailelerin tedavi gerekmeden önce yetersiz beslenme ve gelişme geriliğini önlemesine yardımcı olmak. Bu nedenle Mayıs 2025'te önleyici dağıtımların askıya alınmasıyla Nisan 2026'da bildirilen kritik beslenme ürünlerinin tükenmesi birbirinden ayrı değerlendirilmeli.
WFP'nin Afganistan ülke direktörü John Aylieff, kliniklere gelen insanlar açısından bu kıtlığın ne anlama geldiğini şöyle anlattı:
Yetersiz beslenme zaten rekor düzeye yakınken, bitkin ve çaresiz annelerle çocuklar, verecek gıdamız olmadığı için sağlık kliniklerinden geri çevriliyor,
Skau, Celalabad yakınlarındaki kırsal bir kliniği ziyaret ettikten sonra beslenme ürünleri tükendiği için gözle görülür biçimde yetersiz beslenen çocuklarını kucaklarına alan yüzlerce annenin klinikten ayrıldığını anlattı. 4 Haziran'daki bilgilendirmede WFP İcra Direktör Vekili sıfatıyla konuşan Skau şöyle dedi:
Hayatımda böyle bir şey görmedim. O klinikteki çaresizliği anlatmak çok zor.
WFP, binlerce anne ve çocuğun tedavi ve beslenme merkezlerinden geri çevrildiği uyarısında bulundu. Risk hem kaynakların yetersizliğinden hem de ürünlerin ihtiyaç duyulan yerlere ulaştırılamamasından kaynaklanıyor.
Bisküvi sevkiyatının birçok ülkeden geçen yolculuğu
Bir zenginleştirilmiş bisküvi sevkiyatı, güzergâhların defalarca değiştirilmesinin bir teslimatı nasıl aylar süren bir yolculuğa dönüştürebileceğini gösteriyor. Endonezya'dan yola çıkan sevkiyat önce Pakistan'a ulaştı. Sınırın kapanmasının ardından Dubai üzerinden yönlendirildi; Afganistan'a ulaşmak için sıradaki güzergâhın İran olması planlanıyordu.
Çatışmalar daha sonra güzergâhın yeniden değiştirilmesine yol açtı. Sevkiyat için aktarılan uzatılmış güzergâh, Suudi Arabistan, Ürdün, Suriye, Türkiye, Gürcistan ve Azerbaycan üzerinden Hazar Denizi'ni geçerek Türkmenistan'a uzanıyordu. Sevkiyat üç aydır yoldaydı.
Aynı sevkiyatın daha kısa anlatımı, Türkiye ve Hazar Denizi üzerinden ilerlediği sonraki bölüme odaklanıyor; daha kapsamlı anlatımda ise Endonezya'dan yola çıkışı ve daha önce Pakistan'a varışı da belirtiliyor. Bu ayrıntılar birlikte değerlendirildiğinde gecikmenin limandaki tek bir bekleyişten değil, güzergâhların art arda değiştirilmesinden kaynaklandığı görülüyor.
WFP, Afganistan'a giden gıdaların nakliye maliyetlerinin üç kata kadar arttığını açıkladı. Aylieff, bazı teslimatların artık üç haftaya kadar daha uzun sürdüğünü de söyledi. Bazı sevkiyatların yaşadığı bu ek gecikme, bisküvi sevkiyatının toplam üç aylık yolculuğundan ayrı bir süre.
ABD, İsrail ve İran'ı kapsayan savaşın başlamasından bu yana okul çocuklarına yönelik gıda paketleri de dâhil olmak üzere binlerce ton gıda yardımı birkaç ay süren gecikmelerle karşılaştı. Skau'nun, ulaşım gecikmeleri ve maliyet artışları olmasaydı WFP'nin yaklaşık bir milyon çocuğa daha yardım edebileceği yönündeki tahmini, yalnızca bekletilen yük miktarını değil, operasyonun ulaşamadığı kişi sayısını ölçüyor.
Tüccarların navlun faturaları katbekat arttı
Afgan işletmeleri ticari ithalatta paralel bir kriz yaşandığını anlatıyor. Kabil'de ithalatçılık yapan Lutfullah Akbari, Çin'den satın aldığı malların Hürmüz Boğazı'ndan geçemeyen gemilerde mahsur kaldığını söyledi. Ulaşım maliyetleri artarken, aksama sürerse yükünden vazgeçebileceğini belirtti.
Bir nakliye şirketinin yöneticisi Gul Meer Amini, konteyner kiralama fiyatlarının yaklaşık 3.000-3.600 dolardan 7.000 doların üzerine çıktığını söyledi. Bazı fiyatlar 11.000 doları aştı. Önceki aralığın üst sınırı olan 3.600 dolar temel alındığında 7.000 dolar bunun neredeyse iki katı, 11.000 dolar ise üç katından fazla.
Kabil'de elektronik ticareti yapan Mohammad Murtaza Ishaqzai, malların Çin'den İran üzerinden teslimatında daha da keskin bir artış yaşandığını anlattı: Fiyatın daha önce yaklaşık 1.100-1.500 dolar olduğunu, şimdi ise 15.000 doları aştığını söyledi. Yeni tutar, önceki aralığın üst sınırının on katından fazla.
Bu örneklerde farklı ücret ve sevkiyatlar söz konusu. Konteyner kiralama fiyatları, elektronik ürün ithalatçısının belirttiği toplam teslimat maliyetiyle aynı kabul edilemez; tek tek faturalar da Afgan ticaretindeki ortalama artışı göstermez. Ancak yerleşik bir güzergâh kullanılamaz hâle geldiğinde masrafların ne kadar keskin artabildiğini ortaya koyuyorlar.
İthalat ve ihracat işi hakkında konuşan Ishaqzai, sınır ticaretinin yeniden başlayabilmesi için Taliban yetkililerine Pakistan'la yaşanan gerilimi çözme çağrısı yaptı:
Ne ihracat yapabiliyoruz ne de ithalat,
Bu çağrı pratik bir kısıtlamaya işaret ediyor: Alternatif güzergâhlar bazı malların taşınmasını sağlayabilir, ancak bu her tüccarın bu güzergâhları karşılayabileceği ya da başka yerlerde mahsur kalan yükünü kurtarabileceği anlamına gelmiyor.
Orta Asya ticareti sürdürüyor, ancak eşit ölçüde değil
İş dünyası temsilcileri, Afganistan'ın ticaretinin yüzde 60'tan fazlasının artık Orta Asya üzerinden yapıldığını tahmin ediyor. Taliban yetkilileri, Orta Asya, Rusya ve Çin üzerinden ticaretin sürmesinin yaklaşık yüzde 3'lük enflasyona katkı sağladığını ve bu bağlantıların daha geniş çaplı ekonomik şoku sınırlamaya yardımcı olduğunu söylüyor.
Taliban Ticaret Bakanlığı Sözcüsü Abdul Salam Jawad, İran üzerinden transit geçen mallara yönelik kısıtlamaları geriye kalan başlıca sorun olarak gösterdi. Bu açıklama, kuzey güzergâhlarının ticareti desteklediğini ancak İran koridorunun tüm işlevlerinin yerini alamadığını düşündürüyor.
Enflasyon verisiyle navlun faturaları farklı şeyleri anlatıyor. Enflasyon daha geniş bir ürün grubundaki fiyat değişimlerini izlerken tüccarların örnekleri belirli ulaşım ücretleriyle ilgili. Bu nedenle bildirilen yaklaşık yüzde 3'lük ulusal enflasyon oranı, bazı sevkiyatların nakliye maliyetlerindeki büyük artışlarla aynı anda görülebilir.
Orta Asya'nın ticaretin yüzde 60'ından fazlasını karşıladığı tahmini de insani yardım yüklerinin bu güzergâhlardan ne kadarının, hangi fiyatla ve ne kadar sürede taşınabileceğini göstermiyor. WFP'nin sevkiyatları defalarca başka güzergâhlara yönlendirmesi, alternatif bir koridor bulunmasının uygun fiyatlı ve zamanında teslimat sağlayacak bir alternatifin varlığıyla aynı şey olmadığını ortaya koyuyor.
Finansman kesintileri ve geri dönen aileler baskıyı artırıyor
WFP, yıl boyunca ihtiyaç duyduğu finansmanın yalnızca yüzde 8'ini alabildiğini bildirdi. Beslenme ihtiyacı artarken kurumun ayda ulaşabildiği kişi sayısı, geçen kış yardım ettiği 4 milyonun yarısına, yani 2 milyona düştü.
Kurumun acil durum sayfasında, operasyonların Ocak 2027'ye kadar sürdürülmesi için 540 milyon dolar talep ediliyor. Mayıs ayında yapılan ayrı bir çağrıda ise takip eden altı ay için 350 milyon dolar istendi. Bu talepler farklı dönemleri kapsıyor; toplanmamalı ya da aynı bütçeye ilişkin çelişkili tahminler olarak değerlendirilmemeli.
Azalan finansman, gıda alımlarından fazlasını etkiliyor. WFP, kaynak sıkıntısı nedeniyle Birleşmiş Milletler İnsani Hava Hizmetleri'nin Afganistan'daki düzenli uçuş noktalarını azaltmak zorunda kaldığını; iki uçak ve ülkede BM tarafından işletilen tek helikopter için yapılan sözleşmeleri sona erdirdiğini söylüyor. Güvenlik sorunları, zorlu arazi koşulları ve yetersiz altyapı da karayoluyla ulaşımı zaten kısıtlıyor.
Komşu ülkelerden çok sayıda kişinin geri dönmesiyle yardım talebi de arttı. Mayıs ayında bildirilen rakamlara göre 2025'te Pakistan ve İran'dan yaklaşık 2,8 milyon kişi, 2026'da ise şu ana kadar 500.000 kişi geri döndü. BM'nin 4 Haziran tarihli açıklamasında, farklı bir raporlama dönemi kullanılarak önceki yıl içinde sınır dışı edilen ya da ülkelerine geri gönderilen yaklaşık 2,8 milyon kişiden söz edildi.
Geri dönüş rakamları, tarihleri uyumlu hâle getirilmeden yeni bir toplam oluşturmak için birleştirilmemeli. Bununla birlikte bu rakamlar, pek çok ailenin barınma ve günlük gıda bulmakta zaten zorlandığı bir ülkeye çok sayıda kişinin girdiğini gösteriyor. Çatışmalar ve azalan yardımların yanı sıra iklim olayları ve depremler de baskıyı artırdı.
Ateşkes güvenilir teslimatları yeniden sağlamadı
Daha geniş insani yardım taşımacılığı ağı da baskı altında. UNICEF, Ümit Burnu çevresindeki rota değişikliklerinin deniz yolculuklarını iki ila dört hafta uzattığını, hayati öneme sahip insani yardım yüklerinin ise dört ila altı ay gecikebileceğini söylüyor. Bunlar, özellikle Afganistan'a yönelik teslimat tahminleri değil, küresel ölçekte yapılan tahminler.
UNICEF, Hindistan'dan Etiyopya, Nijerya ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ne yapılan bazı aşı sevkiyatlarının hava taşımacılığı maliyetlerinin yüzde 70'e kadar yükseldiğini bildiriyor. Somali, Güney Sudan ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ne gönderilen tedavi amaçlı gıdaların karayoluyla taşınma maliyeti üçte bir arttı. Bu örnekler, yardım kuruluşlarının varış noktaları Hürmüz'den çok uzakta olsa bile satın alma gücünü neden yitirebildiğini gösteriyor.
UNICEF Küresel Ulaşım ve Lojistik Başkanı Jean-Cédric Meeus, ulaşım maliyetleriyle yardım arasındaki bağlantıyı şöyle anlattı:
Ulaşım maliyetlerinin artması, çocukların hayatını kurtarmak için ihtiyaç duyulan malzemelere daha az para kalması anlamına geliyor,
28 Şubat'ta gerilimin tırmanmasından önce dünya petrol sevkiyatlarının yaklaşık beşte biri Hürmüz'den geçiyordu. UNCTAD, 75 savunmasız ekonomiyi inceledi; bunların 65'i net petrol ithalatçısı. Kurum, rafine petrol fiyatlarının sürekli olarak yüzde 50 artmasının bu ülkelerin toplam ithalat faturasına yılda 20 milyar dolardan fazla ekleyeceğini tahmin ediyor. Bu, Afganistan için gerçekleşmiş bir kayıp değil, koşula bağlı bir tahmin.
WFP ayrıca petrol fiyatlarının temmuz ayına kadar varil başına 100 doların üzerinde kalmasının dünya genelinde 45 milyon kişiyi daha açlığa itebileceği uyarısında bulundu. Temmuz, bu uyarının kapsadığı dönem; Afganistan'a teslimatların yeniden başlaması için bir son tarih değil.
Bu açıklamalarda aksayan Afganistan ticaret koridorlarının ne zaman yeniden açılacağına ilişkin kesinleşmiş bir tarih verilmedi. Acil ihtiyaçlar belli: mahsur kalan yükler için güvenilir geçiş, uygun maliyetli alternatif güzergâhlar, kliniklere ulaştırılacak beslenme ürünleri ve WFP'nin yardım çağrılarında belirtilen dönemler boyunca desteği sürdürecek finansman.
Öne Çıkanlar
- Pakistan'ın Ekim 2025'te sınır geçişlerini kapatması Afganistan'ın yerleşik tedarik koridorunu aksattı; Hürmüz krizi ise İran üzerinden uzanan alternatifi kesintiye uğrattı.
- WFP, 2026'da 13,8 milyon kişinin akut gıda güvensizliğiyle karşılaşacağını, 4,9 milyon kadın ve çocuğun ise yetersiz beslenme tedavisine ihtiyaç duyacağını öngörüyor.
- WFP, 4 Haziran'da 2,3 milyon kişinin daha akut açlığa itildiğini açıkladı.
- WFP'nin aylık erişimi geçen kış 4 milyon kişiyken 2 milyona düştü; gıda taşımacılığı maliyetleri ise üç kata kadar arttı.
- İş dünyası temsilcileri, Afganistan ticaretinin yüzde 60'tan fazlasının artık Orta Asya üzerinden yürütüldüğünü tahmin ediyor; ancak tüccarlar yüksek maliyetler ve mahsur kalan yüklerden söz etmeyi sürdürüyor.
- WFP, Ocak 2027'ye kadar sürecek operasyonlar için 540 milyon dolar talep ediyor; aksayan koridorların ne zaman yeniden işler hâle geleceğine ilişkin kesin bir tarih verilmedi.






