Hava Saldırıları Çatışmayı Kabil’e Taşıdı
Hava saldırılarının Kabil’i, Kandahar’ı ve Paktia’yı vurmasının ardından Pakistan, Afganistan’a karşı "açık savaş" ilan etti. Böylece tırmanan sınır çatışması Afganistan’ın başkentine taşındı. 1 Mart 2026 itibarıyla çatışmalarda yüzlerce askerin öldüğüne ilişkin iddialar, Afganistan’ın Pakistan’ın derinliklerine yönelik İHA saldırıları ve gerilimin daha fazla tırmanmasını önlemeye yönelik yeni uluslararası girişimler gündeme gelmişti.
İçindekiler
- Hava Saldırıları Çatışmayı Kabil’e Taşıdı
- Çatışmalar Nasıl Tırmandı?
- İki Yönetim de Neden Karşılık Verdiğini Söylüyor?
- Eski Müttefikleri Karşı Karşıya Getiren Militan Örgüt
- Pakistan’ın Hava Gücü, Taliban’ın İHA’larıyla Karşı Karşıya
- Ateşkesin Ardından Arabuluculuk Girişimleri Yeniden Başladı
- Hindistan’la İlişkiler Bölgesel Rekabeti Derinleştiriyor
- Siviller Kapalı Sınırlar ve Yeniden Başlayan Bombardımanla Karşı Karşıya
- Bilinmesi Gerekenler
26 Şubat Perşembe günü geç saatlerde Kabil’in 6. Bölgesi patlamalarla sarsıldı. Pencereler kırılırken, jetler tepelerinde gürlerken ve şehrin batı eteklerindeki bir askeri mühimmat deposundan alevler yükselirken bölge sakinleri evlerinden kaçtı. Mühimmat saatler boyunca patlamaya devam etti ve şafak sökene kadar gökyüzünü aydınlattı.
Pakistan ordusu, Kabil’de ve Kandahar ile Paktia vilayetlerinde Taliban’ın askeri altyapısı olarak tanımladığı hedeflere saldırdığını doğruladı. Bombardıman, Taliban’ın 2021’de Afganistan’da iktidara dönmesinden bu yana iki ülke arasındaki çatışmaların en ciddi aşamasına işaret etti.
Taliban yönetimi, sınırdan yüzlerce kilometre uzaktaki Abbottabad ve Nowshehra yakınlarında bulunan askeri tesislere İHA saldırılarıyla karşılık verdiğini söyledi. Pakistan ise hava savunma sistemlerinin İHA’ları imha ettiğini belirtti. Tarafların birbiriyle çelişen açıklamaları, daha önce güvenli olduğu düşünülen bölgeleri de çatışmaların ne kadar yayıldığına ilişkin anlaşmazlığın parçası hâline getirdi.
Pakistan Savunma Bakanı Khawaja Muhammad Asif, gerilimin tırmandığını 27 Şubat Cuma günü duyurdu. Taliban yönetimini terörizmi desteklemekle ve Pakistan’ın başlıca bölgesel rakibi Hindistan adına hareket etmekle suçladı.
Sabır bardağımız taştı. Artık aramızda açık savaş var. Taliban, Hindistan’ın vekiline dönüştü ve terörizmi ihraç etmeye başladı.
Son krizin hemen öncesinde 22 Şubat’ta Pakistan saldırıları, dört gün sonra da Afganistan’ın Pakistan sınır mevzilerine yönelik saldırıları yaşandı. Bu gelişmelerin ardında daha derin bir anlaşmazlık var: Pakistan, Afgan Talibanı’nın kendisine saldıran militanlara barınak sağladığını söylüyor. Kabil ise bu suçlamayı reddediyor ve İslamabad’ın hava saldırılarını Afganistan’ın egemenliğinin ihlali olarak nitelendiriyor.
Çatışmalar Nasıl Tırmandı?
Pakistan, bu son çatışma sürecini 22 Şubat Pazar günü gece saatlerinde Afganistan’ın doğusundaki Nangarhar ve Paktika vilayetlerine düzenlediği hava saldırılarıyla başlattı. İslamabad, Pakistan Talibanı veya Fitne el-Havaric olarak da bilinen Tehrik-i-Taliban Pakistan (TTP) örgütü mensubu en az 70 kişinin öldürüldüğünü açıkladı.
Birleşmiş Milletler, saldırılarda kadın ve çocukların da aralarında bulunduğu 13 Afgan sivilin öldüğüne ilişkin güvenilir kanıtlar bulunduğunu bildirdi. Taliban yönetimi saldırıları, Pakistan’ın Afganistan’ın rızası olmadan ülkenin yönettiği topraklarda güç kullanması anlamına gelen, kışkırtılmamış egemenlik ihlalleri olarak nitelendirdi.
Afgan güçleri perşembe gecesi, iki ülke arasında 2.611 kilometre boyunca uzanan Durand Hattı boyunca Pakistan’ın askeri mevzilerine karşı misilleme operasyonları düzenlediğini söyledi. Afgan yetkililer, güçlerinin çok sayıda Pakistan mevzisini ele geçirdiğini ve ağır kayıplar verdirdiğini açıkladı. Pakistan ise saatler içinde Kabil’e ve başka noktalara hava saldırılarıyla karşılık verdi.
- 22 Şubat: Pakistan, Nangarhar ve Paktika’daki hedefleri vurdu ve TTP’den en az 70 kişinin öldürüldüğünü öne sürdü. Birleşmiş Milletler, 13 sivilin öldüğüne ilişkin güvenilir kanıtlar bulunduğunu bildirdi.
- 26 Şubat: Afgan güçleri, önceki saldırılara misilleme olarak Durand Hattı boyunca Pakistan mevzilerine saldırdı.
- 26 Şubat’ı 27 Şubat’a bağlayan gece: Pakistan, Kabil’i, Kandahar’ı ve Paktia’yı vurdu.
- 27 Şubat: Asif açık savaş ilan etti; iki taraf da kayıp sayılarını açıkladı ve Taliban, Pakistan içindeki noktalara İHA’larla saldırdığını söyledi.
Pakistan ordusu cuma sabahına kadar 274 Afgan Talibanı savaşçısını öldürdüğünü ve 83 mevziyi imha ettiğini, buna karşılık 12 Pakistan askerinin öldüğünü bildirdi. Taliban yönetimi ise 55 Pakistan askerini öldürdüğünü, başkalarını sağ ele geçirdiğini ve 19 Pakistan mevzisini imha ettiğini; kendi güçlerinden de sekiz kişinin öldüğünü açıkladı.
Her iki tarafın kayıp ve çatışma sahasına ilişkin iddialarını bağımsız biçimde doğrulamak mümkün olmadı; çünkü iki ülke de çatışma bölgelerine erişimi kısıtlıyor ve bilgileri sıkı biçimde denetliyor. Bu nedenle Pakistan’ın kendi kayıplarına ilişkin verdiği sayı ile Taliban’ın Pakistan kayıplarına ilişkin iddiası ve Afgan kayıplarıyla ilgili açıklamaları birbirinden büyük ölçüde farklı kaldı.
İki Yönetim de Neden Karşılık Verdiğini Söylüyor?
Pakistan, askeri operasyonlarını sınır ötesinde faaliyet gösteren militanların saldırılarına karşı meşru müdafaa olarak tanımlıyor. İslamabad, Afgan Talibanı’nı TTP’ye barınak sağlamakla suçluyor ve örgüt liderlerinin Afganistan topraklarından, hükümetin bilgisi ve desteğiyle faaliyet gösterdiğine dair "kesin kanıtları" olduğunu söylüyor.
Pakistanlı yetkililer, şubat ayında İslamabad’da bir Şii camisine düzenlenen ve 30’dan fazla kişinin öldüğü intihar saldırısı ile Bajaur’da 11 askerin öldürüldüğü saldırı da dâhil olmak üzere, çok sayıda ölümcül saldırıdan TTP’yi sorumlu tutuyor. İslamabad, Afganistan topraklarına yönelik saldırılarını bu olaylarla gerekçelendiriyor.
Taliban yönetimi Pakistan’ın suçlamalarını reddediyor ve Afganistan topraklarının komşu ülkelerden herhangi birini tehdit etmek için kullanılmadığını savunuyor. Taliban sözcüsü Zabihullah Mujahid, Pakistan saldırılarını sivillere ve dini mekânlara yönelik saldırganlık olarak nitelendirdi.
Afgan yetkililer, Celalabad’da bir çiftçinin evinin bombalanması sonucu ailesinin büyük bölümünün öldüğünü bildirdi. Paktika’daki bir din okuluna yönelik saldırıya da dikkat çektiler. Bu olayları, Pakistan’ın çatışmalara katılmayan kişileri hedef aldığının kanıtı olarak sundular.
Kabil, perşembe günkü saldırısını Pakistan’ın daha önceki sınır ötesi operasyonlarına ve sivil ölümlerine karşı meşru bir misilleme olarak tanımlıyor. Pakistan ise sorumluluğu Taliban yönetiminin TTP ile ilişkisine yüklüyor. Dolayısıyla her iki yönetim de çatışmaya ilişkin anlatısına karşı tarafın daha önce gerçekleştirdiği bir eylemle başlıyor.
Temel anlaşmazlık, son çatışmanın ötesine uzanıyor. İslamabad, Afganistan kaynaklı güvenlik tehditlerine karşı sınır ötesi saldırılar da dâhil olmak üzere harekete geçilmesi gerektiğini savunuyor. Kabil ise Pakistan’ın kendi topraklarına saldırdığını ve Afgan güçlerinin karşılık verme hakkına sahip olduğunu söylüyor. Bu tutumlar, tekil saldırıların giderek genişleyen bir çatışmaya dönüşmesine yol açtı.
Eski Müttefikleri Karşı Karşıya Getiren Militan Örgüt
TTP, 2007’de Pakistan’ın kuzeybatısındaki aşiret bölgelerinde faaliyet gösteren militan grupları bir çatı altında toplamak üzere kuruldu. İdeolojik bağları, Peştun kimliği ve Batılı güçlere ve eski Afgan hükümetine karşı yıllarca birlikte savaşmış olmalarına rağmen, Afgan Talibanı’ndan ayrı bir örgüttür.
TTP savaşçıları, yirmi yıl süren Afganistan Savaşı boyunca Afgan Talibanı’na insan gücü ve taktik destek sağladı. Bu katkı, Afgan Talibanı’nın ek savaşçılardan ve deneyimden yararlanmasını sağlayarak gücünü artırdı.
Pakistanlı liderler, Taliban’ın Ağustos 2021’de Kabil’de yeniden iktidara gelmesini başlangıçta memnuniyetle karşıladı. Uzun süredir müttefikleri olan Taliban’ın Pakistan’a saldıran militanlara karşı işbirliği yapmasını bekliyorlardı. Ancak Afgan hükümeti, TTP ile ilişkisini sürdürmesine olanak tanıyan bir tutum benimsedi.
Taliban, İslamabad’a yönelik sembolik bir jest olarak TTP üyelerini zaman zaman sınırdan uzaklaştırdı. Buna rağmen grupla bağlarını koparmayı veya liderlerine karşı kararlı adımlar atmayı reddetti. Sonuç olarak Pakistan, Afganistan’daki eski bir stratejik ortağını ve ülke içindeki en ölümcül tehdit olarak gördüğü militan örgütü içeren bir güvenlik açmazıyla karşı karşıya.
İslamabad’ın yanıtı, sınırlı askeri saldırıları ekonomik baskı ve diplomatik tecritle birleştirdi. Bu yaklaşım "hibrit zorlama" olarak tanımlanıyor. Başka bir deyişle, tam kapsamlı bir işgale girişmeden Kabil’in tutumunu değiştirmek için aynı anda çeşitli baskı yöntemleri kullanılıyor.
Pakistan önemli sınır kapılarını kapattı, Afganistan’dan transit geçen mallara gümrük vergileri uyguladı ve yüz binlerce Afgan mülteciyi sınır dışı etti. Bu önlemler, çok daha geniş kapsamlı bir askeri harekâtın maliyetine ve riskine girmeden, Taliban’ın TTP unsurlarına barınak sağlamayı sürdürmesini daha maliyetli hâle getirmeyi amaçlıyor.
Bu yaklaşım, Taliban’ın ekonomik çıkarlarını TTP ile ideolojik dayanışmasının önüne koymasına bağlı. Kabil’in örgütle bağlarını koparmayı reddetmesi, bu beklentiyi tartışmalı hâle getirdi ve temel güvenlik anlaşmazlığını çözümsüz bıraktı.
Pakistan’ın Hava Gücü, Taliban’ın İHA’larıyla Karşı Karşıya
Pakistan, yüzlerce tankı, F-16 savaş uçakları ve gelişmiş hassas güdümlü mühimmatlarıyla Asya’nın en büyük ordularından birine sahip. Afgan Talibanı ise ağırlıklı olarak Batılı güçlerin 2021’de geride bıraktığı teçhizata ve karaborsadan satın aldığı malzemelere dayanıyor. Pilot taşıyan uçakları kullanabildiği veya Pakistan’ın derinliklerinde geleneksel askeri operasyonlar yürütebildiği bilinmiyor.
Taliban ayrıca, dünyanın en gelişmiş silahlı kuvvetlerinden bazılarına karşı yirmi yıl boyunca gerilla savaşı yürütmüş olmanın deneyimine sahip. Gerilla savaşı, karşı tarafın ordusuyla geleneksel bir muharebede başa baş mücadele etmek yerine daha küçük ve hareketli güçlere ve düzensiz saldırılara dayanır.
Cuma günü düzenlendiği öne sürülen İHA operasyonları çatışmaya yeni bir boyut ekledi. Taliban güçleri, Abbottabad’daki Pakistan Askeri Akademisi ve Nowshehra’daki topçu okulu yakınları da dâhil olmak üzere Pakistan içindeki üç noktayı hedef almak için piyasada satılan, el yapımı patlayıcı taşıyan İHA’lar kullandı.
Pakistanlı yetkililer, İHA’lara karşı tasarlanmış sistemlerin hava araçlarını imha ettiğini söyledi. Taliban ise askeri tesisleri vurduğunu öne sürdü. Bildirilen saldırı girişimleri, iki yönetim sonuçlara ilişkin farklı açıklamalar yaparken çatışmayı sınırdan yüzlerce kilometre öteye taşıdı.
Ucuz ve kolay erişilebilir İHA teknolojisi, sınırlı teçhizata sahip silahlı gruplara ve ordulara, geleneksel kuvvetlerinin erişim alanının çok ötesinde saldırılar düzenlemeyi deneme olanağı sağlıyor. Pakistan geleneksel askeri teçhizat bakımından ezici bir üstünlüğe sahip olsa da İHA’lar, doğrudan çatışmaların uzağındaki tesisler için yeni bir risk oluşturuyor.
Askeri tesislere, hatta büyük şehirlerdeki sivil hedeflere yönelik saldırı ihtimali Pakistan’ın güvenlik kaygılarını artırıyor. Mevcut anlaşmazlık artık hem Pakistan’ın Afganistan şehirlerini havadan vurma kapasitesini hem de Taliban’ın çok daha küçük hava araçlarıyla Pakistan içindeki noktalara ulaşma girişimlerini kapsıyor.
Ateşkesin Ardından Arabuluculuk Girişimleri Yeniden Başladı
Katar ve Türkiye, sınır boyunca günlerce süren çatışmalarda 70’ten fazla kişinin öldüğü Ekim 2025’te kırılgan bir ateşkes için arabuluculuk yaptı. Müzakereciler, sınırın yönetimine ilişkin düzenlemeler ve anlaşmaya uyulup uyulmadığını denetlemeye yönelik protokoller oluşturdu.
Ateşkes birkaç ay sürdü ancak TTP’ye sağlanan barınaklar konusundaki anlaşmazlığı çözemedi. Son hava saldırıları ve sınır çatışmaları, bu diplomatik girişimin çökmesine yol açtı. Bölge ülkelerinin hükümetleri şimdi çatışmayı kontrol altına almanın başka yollarını arıyor.
Hem Afganistan’la hem Pakistan’la sınırı bulunan İran arabuluculuk önerisinde bulundu. İran Dışişleri Bakanı Abbas Araqchi, çatışmaların ramazan ayında yaşanmasına dikkat çekti. Her iki yönetimle de dostane ilişkileri ve bölgede önemli ekonomik çıkarları bulunan Çin, derhal itidal çağrısı yaptı ve diyaloğa dönülmesini istedi.
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, her iki tarafı da sivilleri korumaya ve anlaşmazlıklarını diplomasi yoluyla çözmeye çağırdı. Katar’ın da yer aldığı önceki ateşkes girişiminin ardından şiddet tırmanırken Türkiye, İran, Çin ve Suudi Arabistan arabuluculuk öneren ülkeler arasında yer aldı.
ABD’nin eski Afganistan Büyükelçisi Zalmay Khalilzad, karşılıklı saldırıların sona erdirilmesi çağrısında bulundu. Yaşananları şu sözlerle tanımladı:
sona ermesi gereken korkunç bir gidişat
Khalilzad, güvenilir bir üçüncü tarafın, örneğin Türkiye’nin, iki ülkenin de topraklarının diğerine saldırı amacıyla kullanılmasına izin vermeyeceği yeni bir anlaşmayı denetlemesini önerdi. Böyle bir denetim, hükümetlere taahhütlere uyulup uyulmadığını kontrol etme imkânı sağlayabilir.
Önceki girişimler, Taliban’ın TTP ile ilişkisine sınır koymayı reddetmesi ve Pakistan’ın Afganistan’ın egemenliğinin sınır ötesinden gelen tehditlere saldırı düzenlenmesini engellemediği yönündeki ısrarı nedeniyle sonuçsuz kaldı. Yeniden başlayacak müzakerelerde yine bu karşıt talepler gündeme gelecek.
Hindistan’la İlişkiler Bölgesel Rekabeti Derinleştiriyor
Taliban Dışişleri Bakanı Amir Khan Muttaqi, Ekim 2025’te Hindistan’a emsalsiz bir ziyaret gerçekleştirdi. Ziyaret sırasında Hindistan, Kabil’deki diplomatik temsilciliğini büyükelçiliğe dönüştüreceğini duyurarak, tarihsel olarak karşı karşıya olduğu Taliban yönetimiyle ilişki kurmaya istekli olduğunun işaretini verdi.
Asif’in Taliban’ın Hindistan’ın vekiline dönüştüğü suçlaması, İslamabad’ın bu ilişkiden duyduğu kaygıyı yansıtıyordu. Asif ayrıca Afgan hükümetini "Hindistan’ın sömürgesi" olmakla suçladı. Pakistan, Kabil’i güvenlik taleplerini karşılamayan bir komşu hükümet olarak görmekten giderek uzaklaşıyor ve olası bir stratejik düşman olarak değerlendiriyor.
Pakistan uzun zamandır Afganistan’da "stratejik derinlik" olarak adlandırdığı konumu sağlamaya çalışıyor. Bu kavram, Hindistan’la yaşanabilecek bir çatışma durumunda güvenlik sağlayabilecek, dostane ve uyumlu bir Kabil yönetiminin varlığına dayanıyor.
Taliban yönetimi artık bağımsızlığını öne çıkarıyor, Hindistan’la ilişkiler geliştiriyor ve Pakistan güçlerine saldıran militanlara barınak sağlıyor. Bu tablo Pakistan’ın uzun süredir izlediği yaklaşımı zorluyor. İslamabad, Afganistan’da Hindistan nüfuzunu önlemek amacıyla kısmen onlarca yıl Taliban’ı destekledi; ancak Taliban’ın yeniden iktidara dönmesinden bu yana bu nüfuz arttı.
ABD ve diğer Batılı hükümetler de terörle mücadele konusunda zor tercihlerle karşı karşıya. Washington, Taliban’la ilişki kurmanın risklerini, TTP’nin engellenmeden Afganistan topraklarından faaliyet göstermesine izin vermenin tehlikesiyle birlikte değerlendirmek zorunda.
Dış müdahale, Taliban’ın Rusya ve Çin gibi bölgesel güçlerle yakınlaşmasını pekiştirebilir veya militan tehdidini çözmeden Pakistan’ın güvenlik krizini derinleştirebilir. Bu nedenle çatışma, Afganistan sınırındaki bir anlaşmazlığı Hindistan, ABD ve diğer bölgesel güçlerle kurulan daha geniş ilişkilerle birleştiriyor.
Siviller Kapalı Sınırlar ve Yeniden Başlayan Bombardımanla Karşı Karşıya
Afganistan ile Pakistan arasındaki ticaret, Ekim 2025’ten bu yana kapalı; bu, onlarca yıldır yaşanan en uzun kesinti. Afganistan’daki küçük işletmeler olumsuz etkilenirken, hayati önem taşıyan ilaç ve malzeme sıkıntısı, 2021 sonrasında uluslararası yardımların kesilmesiyle şiddetli açlık ve yoksullukla mücadele eden ülkedeki zorlukları artırıyor.
Pakistan ayrıca yüz binlerce kişiyi, aralarında onlarca yıldır ülkede yaşayanların da bulunduğu Afgan mültecileri toplu biçimde sınır dışı etti. Çatışma ve sınır kısıtlamaları, sınırın her iki tarafındaki toplulukları ve Pakistan’daki milyonlarca Afgan mülteciyi etkiliyor.
Her iki ülkede de sınır bölgelerindeki siviller tahliye edildi; Torkham Sınır Kapısı yakınındaki mülteci kampları ateş altında kaldı. Ekonomik baskı, yerinden edilme ve askeri saldırılar, barınak ve temel ihtiyaçları karşılamakta zaten zorlanan ailelerin yükünü artırıyor.
Kabil sakinleri, Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden sonra yaşadıkları görece güvenli ortamı kaybetmenin yarattığı umutsuzluğu dile getirdi. Başkentte vurulan mühimmat deposunun yakınında yaşayan taksi şoförü Tamim, bombardımanın gece yarısından kısa süre sonra başlamasıyla yaşanan paniği anlattı.
Evdeki ikinci kattan herkes aşağı koştu," dedi. "Deponun içindeki mühimmat kendi kendine patlamaya devam etti.
Kırk yıllık savaş boyunca yaşamış Afganlar için hava saldırılarının başkente geri dönmesi, 2021’den bu yana kaydedilen sınırlı bir iyileşmeyi tersine çeviriyor: gökten bomba düşmemesini. Depodaki patlamalar ilk saldırıdan çok sonra da sürdü ve yakınlardaki sakinleri saatler boyunca korku içinde bıraktı.
1 Mart itibarıyla çatışmalar birkaç baskıyı tek bir krizde bir araya getirmişti: Afganistan şehirlerine hava saldırıları, sınır boyunca çatışmalar, Pakistan içinde İHA saldırısı girişimleri, kapalı ticaret yolları ve Afgan ailelerin yerinden edilmesi. Arabuluculuk girişimleri, TTP konusundaki çözümsüz anlaşmazlığı ele alırken acil şiddeti durdurmaya yeniden odaklanmıştı.
Bilinmesi Gerekenler
- Afganistan’ın Pakistan sınır mevzilerine saldırılarının ardından Pakistan Kabil’i, Kandahar’ı ve Paktia’yı vurdu. Savunma Bakanı Khawaja Muhammad Asif, 27 Şubat’ta "açık savaş" ilan etti.
- Son tırmanış, Pakistan’ın 22 Şubat’taki saldırılarıyla başladı. İslamabad, TTP’den en az 70 kişinin öldürüldüğünü öne sürdü; Birleşmiş Milletler, 13 Afgan sivilin öldüğüne ilişkin güvenilir kanıtlar bulunduğunu bildirdi.
- Pakistan, 274 Afgan Talibanı savaşçısının öldürüldüğünü öne sürdü ve 12 Pakistan askerinin öldüğünü kabul etti. Taliban, 55 Pakistan askerini öldürdüğünü ve kendi güçlerinden sekiz kişinin öldüğünü açıkladı.
- Pakistan, Afgan Talibanı’nı TTP’ye barınak sağlamakla suçluyor. Kabil suçlamayı reddediyor ve askeri operasyonlarını Pakistan saldırılarına misilleme olarak tanımlıyor.
- Taliban, Abbottabad ve Nowshehra yakınlarında İHA saldırıları düzenlediğini öne sürdü. Pakistan, savunma sistemlerinin İHA’ları imha ettiğini söyledi.
- Katar ve Türkiye’nin Ekim 2025’te arabuluculuk ettiği ateşkes çöktü. İran, Çin, Türkiye ve Suudi Arabistan arabuluculuk önerdi.
- Taliban’ın Hindistan’la yakınlaşan ilişkileri, Pakistan’ın güvenlik ve bölgesel nüfuz konusundaki kaygılarını artırdı.
- Ekim 2025’ten bu yana ticaret kapalı. Sınır dışı etmeler, tahliyeler ve yeniden başlayan bombardıman sivillerin yaşadığı zorlukları artırdı.






