İade Riski Artarken BM Uzmanları Tayland’a Beş Uygur’u Geri Göndermeyi Durdurma Çağrısı Yaptı

9 dakikalık okuma
UN Experts Urge Thailand to Halt Return of Five Uyghurs as Extradition Risk Grows

Tayland’da 12 yıldır tutulan beş erkek geri gönderilme riskiyle karşı karşıya

2014’ten bu yana Tayland’da tutulan beş Uygur erkek Çin’e gönderilme riskiyle karşı karşıya. Bu kişilerden ikisi cezaevinden göçmen gözaltı merkezine nakledildi. Birleşmiş Milletler tarafından görevlendirilen bağımsız insan hakları uzmanları, 13 Kasım 2026’da Tayland’a bu kişileri iade etmemesi çağrısında bulundu ve erkeklerin ciddi ve telafisi mümkün olmayan zararlara uğrayabileceği uyarısı yaptı.

İçindekiler
  1. Tayland’da 12 yıldır tutulan beş erkek geri gönderilme riskiyle karşı karşıya
  2. İki erkek neden yakın bir riskle karşı karşıya?
  3. Tayland mahkeme süreci hakkında ne diyor?
  4. İade, güvenli olmayan bir yere göndermeme yasağını ortadan kaldırmıyor
  5. 2025’te geri gönderilen 40 kişinin başına ne geldi?
  6. Çin’de tespit edilen tehlike
  7. Dış dünyayla sınırlı temasla geçen uzun bir gözaltı süreci
  8. Dava bu noktaya nasıl geldi?
  9. Başka bir yerde koruma sağlanması için baskı artıyor
  10. Öne çıkanlar

Çin, Ocak 2025’te aralarında bu beş kişinin de bulunduğu 45 Uygur’un, sınırları yasa dışı yollardan geçtikleri iddiasıyla geri gönderilmesini istedi. Tayland, ertesi ay bu kişilerden 40’ını Çin’e gönderdi. Uzmanların kasım ayındaki açıklamasına göre bu 40 kişinin nerede olduğu ve başlarına ne geldiği bilinmiyor; Tayland hükümetinin onları izleme çabaları da büyük ölçüde etkisiz kaldı.

Tayland’da kalan beş erkeğin tamamı gözaltından kaçmaya teşebbüsten mahkûm edildi. Gözaltına alındıklarında ikisi çocuktu. Uzmanlar, haklarındaki ceza davalarının, geri gönderilmeleri hâlinde işkenceye, zorla kaybedilmeye veya başka ciddi ihlallere karşı onları koruma yükümlülüğünü Tayland’ın üzerinden kaldırmadığını belirtiyor.

Şu anki anlaşmazlık, Tayland’ın göçmenlik kuralları uyarınca sınır dışı etmek yerine, bir kişinin ceza yargılamasıyla karşı karşıya kalması için başka bir ülkeye nakledilmesini sağlayan hukuki süreç olan iadeye başvurup başvurmayacağıyla ilgili. Her iki yol da aynı temel kısıtlamaya tabi: Bir hükümet, belirli ağır insan hakları ihlallerine maruz kalma konusunda gerçek bir risk bulunan yere kimseyi gönderemez.

Uzmanlar, Tayland’a ve diğer ülkelere erkeklerin güvenli bir ülkeye yerleştirilmesi için düzenleme yapma çağrısında bulundu. Erkekler açısından pratikteki seçenek, yıllardır süren gözaltının başka bir yerde koruma sağlanmasıyla mı, yoksa kaçtıkları ülkeye geri gönderilmeleriyle mi sona ereceği.

Reklam

İki erkek neden yakın bir riskle karşı karşıya?

Şu anda göçmenlik gözetiminde bulunan iki erkek, Ocak 2020’deki kaçma teşebbüsüyle bağlantılı suçlardan yedişer yıl hapis cezası almıştı. BM uzmanları, cezaevinden nakledilmeden önce hapis cezalarını tamamladıklarını söylüyor. Uygur Hakları Ağı (NUR) ile Çinli İnsan Hakları Savunucuları Ağı (CHRD), yakın zamanda gerçekleşen nakillerinin kraliyet affı sonrasında yapıldığını belirtiyor.

Kuruluşlar, erkeklerin şu anda Bangkok’taki Suan Phlu Göçmen Gözaltı Merkezi’nde tutulduğunu bildiriyor. Ortak açıklamalarında, erkeklerin Tayland Ulusal İnsan Hakları Komisyonu’nu ziyaret eden temsilcilerine Çin’e dönmek istemediklerini söylediklerini aktarıyorlar.

Diğer üç erkek cezaevinde kalmaya devam ediyor. Tayland Ulusal Güvenlik Konseyi Genel Sekreteri General Chaiyapruek Duangprapat, kasım ayının başında bu kişilerin kaçma teşebbüsünden aldıkları cezanın bitmesine yaklaşık bir yıl kaldığını söyledi.

Tayland hükümet sözcüsü Ekkapob Pianpises, erkeklerin iadeye mahkemede itiraz edebileceğini ve ikisi için avukat atandığını söyledi. Ancak NUR ve CHRD, Suan Phlu’ya nakledilen iki erkeğin avukatlara erişimleri olmadan tutulduğunu belirtiyor. Avukat atanması ve hukuki yardıma fiilen erişebilmek, sınır dışı edilmeye itiraz edebilmeleri açısından temel önem taşıyor.

Tayland mahkeme süreci hakkında ne diyor?

Ekkapob, erkeklerin iadeye itirazı konusunda Tayland mahkemelerinin karar vereceğini söyledi. Hükümetin tutumunu şöyle ifade etti:

Tayland hükümeti onlara davaya itiraz etme hakkı tanıdı.

Tayland ile Çin 1993’te bir iade anlaşması imzaladı; anlaşma 1999’da yürürlüğe girdi. Bu anlaşma kapsamındaki taleplerin Tayland mahkemelerinden geçmesi gerekiyor. Tayland Ulusal Güvenlik Konseyi de beş erkek hakkında Çin’de yakalama kararları bulunduğunu söyledi.

Resmî bir talep olup olmadığı henüz netlik kazanmadı. Ekkapob, erkeklerin itiraz edebileceği bir Çin iade talebinden söz ederken konsey 4 Kasım’da Çin’in mahkemede değerlendirilmek üzere resmî bir talep sunması gerektiğini söyledi. BM uzmanlarının 13 Kasım tarihli açıklamasında, resmî bir iade talebinin alınıp alınmadığının veya Çin’in hangi suçlamalarda bulunabileceğinin bilinmediği belirtiliyor.

Reklam

İade, güvenli olmayan bir yere göndermeme yasağını ortadan kaldırmıyor

Tayland’ın yükümlülükleri, erkeklerin nakledildikten sonra karşılaşacağı tehlikeye bağlı. Bu hukuki ilke, işkence de dâhil olmak üzere belirtilen ciddi zararlara uğrama riski bulunan bir ülkeye gönderilmeye karşı koruma anlamına gelen geri göndermeme ilkesidir.

BM İşkenceye Karşı Sözleşmesi’nin 3. maddesi, bir kişinin işkence göreceğine inanmak için ciddi gerekçeler bulunduğunda o kişinin başka bir yere gönderilmesini yasaklıyor. Tayland’ın İşkence ve Zorla Kaybetmenin Önlenmesi ve Bastırılması Yasası’nın 13. maddesi de bir kişinin işkenceye veya zorla kaybedilmeye maruz kalacağına inanmak için ciddi gerekçeler bulunduğunda geri gönderilmesini yasaklıyor. Zorla kaybetme, yetkililerin veya onların desteğiyle hareket eden kişilerin birini gözaltına alıp akıbetini ya da nerede olduğunu gizlemesiyle gerçekleşiyor.

Tayland’la ilgili açıklama yapan bağımsız uzmanlar arasında BM’nin terörle mücadele sırasında insan hakları özel raportörü Ben Saul ve azınlık meseleleri özel raportörü Nicolas Levrat da bulunuyor. Açıklamalarında, bir suçlamanın koruma yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığı şöyle belirtiliyor:

Uzmanlar, "Tayland’ın geri göndermeme yükümlülüğü sınır dışı etmenin yanı sıra iadeler için de geçerlidir" dedi. "Bir kişi bir suçla itham edilse bile bu yükümlülük uygulanır."

BM uzmanları, Mayıs 2025’te her iki hükümeti de ikili iade düzenlemelerinin bu yasağa tabi olmaya devam ettiği konusunda uyarmıştı. Yasağı aşmak amacıyla kabul eden hükümetin kişiye gelecekte nasıl davranacağına dair verdiği sözler olan diplomatik güvencelerin kullanılmasına karşı da uyarıda bulunmuşlardı. Dolayısıyla mahkeme sürecinde, ceza suçlamalarının yanı sıra erkeklerin karşılaşacağı riskin de ele alınması gerekiyor.

2025’te geri gönderilen 40 kişinin başına ne geldi?

BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (OHCHR) ve BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), Tayland’ın 27 Şubat 2025’te 40 Uygur’u geri göndermesini kınadı. Uluslararası Af Örgütü de mart ayındaki acil eylem çağrısında aynı tarihi veriyor. Sincan ve Uygurlar üzerine araştırmalar yapan antropolog Rune Steenberg ise analizinde naklin 28 Şubat’ta gerçekleştiğini belirtiyor.

BM kuruluşlarının kınama açıklamasında, UNHCR’nin gözaltındaki erkeklere erişim ve zorla geri gönderilmeyeceklerine dair güvence sağlanması için defalarca talepte bulunduğu ancak taleplerinin reddedildiği kaydediliyor. BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, Çin’e bu kişilerin nerede olduğunu açıklama, Tayland’a ise başka sınır dışı işlemlerini durdurma çağrısı yaptı.

Tayland Ulusal İnsan Hakları Komisyonu daha sonra geri göndermelerin geri göndermeme ilkesini ihlal ettiği sonucuna vardı. Komisyon, geriye kalan beş kişinin gönderilmemesi gerektiğini vurguladı.

NUR ve CHRD, BM uzmanlarının Mayıs 2025’te Çin’e 40 kişinin nerede tutulduğunu ve gözaltına alınıp alınmadıklarını sorduğunu belirtiyor. Kuruluşlara göre Çin’in yanıtı bu soruları karşılamadı, bunun yerine erkeklerin hukuk eğitiminin güçlendirilmesinden söz etti. BM’nin son uyarısında bu kişilerin akıbetinin bilinmediği belirtiliyor.

Reklam

Çin’de tespit edilen tehlike

BM uzmanları uyarılarını kısmen, Uygurların yaşadığı batı Çin’deki Sincan bölgesinde insan hakları durumuna ilişkin OHCHR’nin Ağustos 2022 tarihli değerlendirmesine dayandırıyor. Uygurlar, kendilerine özgü dilleri ve kültürel gelenekleri bulunan, çoğunluğu Müslüman bir etnik azınlık.

Değerlendirmede etnik köken, kültür, din ve ulusal güvenlik politikalarıyla bağlantılı keyfî gözaltı, zorla kaybetme ve işkence vakaları belgelendi. OHCHR, Uygurların ve çoğunluğu Müslüman olan diğer grupların keyfî ve ayrımcı biçimde gözaltında tutulmasının boyutlarının insanlığa karşı suç teşkil edebileceği sonucuna vardı.

Uzmanların son açıklamasında ayrıca kitlesel gözetim, zorunlu yeniden eğitim, zorla çalıştırma, azınlık haklarına getirilen kısıtlamalar ve gözaltında ölümlerle ilgili kaygılara da dikkat çekiliyor. Beş erkekle ilgili kaygı, belgelenmiş muamele örüntülerine dayanıyor.

CHRD’nin Eylül 2026 tarihli raporu, Sincan’ın da aralarında bulunduğu Çin’in hemen hemen tüm bölgelerinde 2016-2025 yılları arasında vicdan mahkûmlarına yönelik 200’den fazla işkence vakasını inceledi. Kuruluş, bu vakalarda hiçbir yetkilinin hesap verdiğinin bilinmediğini söyledi.

Çin, Uygurlara yönelik ihlalleri reddediyor ve Sincan politikalarını terörle mücadele ve yoksulluğu azaltma önlemleri olarak tanımlıyor. Beş erkekle ilgili sorular üzerine Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Mao Ning, Çin ile Tayland’ın insan kaçakçılığı da dâhil sınır aşan suçlarla mücadelede işbirliğinin her iki ülkenin yasalarına, uluslararası hukuka ve uluslararası uygulamalara uygun olduğunu söyledi.

Dış dünyayla sınırlı temasla geçen uzun bir gözaltı süreci

BM uzmanlarına göre beş erkek Tayland’da 12 yıldır gözaltında tutuluyor. Açıklamada, erkeklerin büyük ölçüde fiilen dış dünyayla iletişimsiz biçimde gözaltında tutulduğu, başka bir deyişle dış dünyayla anlamlı temaslarının çok sınırlı olduğu belirtiliyor.

Avukatlara, yakınlarına, sivil toplum kuruluşlarına ve BM yetkililerine erişim kısıtlı kaldı. Uzmanlar, koşulların kötü olduğunu da söylüyor. OHCHR, Şubat 2025’te daha geniş gruptan beş kişinin Tayland’da gözaltında öldüğünü bildirdi; NUR ve CHRD bu kişiler arasında iki çocuğun da bulunduğunu söylüyor.

Hukuki anlaşmazlığın ardındaki kişisel korku, gözaltındaki erkeklerden birinin İslami takma ad olarak Marzeyya Kasem’i kullanan kız arkadaşına yazdığı mektupta görülüyor. Bir Taylandlı hak örgütüyle paylaşılan mektupta erkek, Çin’e gönderilmesi hâlinde "köle gibi" olacağını söyledi. Güvenlik gerekçesiyle adı açıklanmadı.

Sınır dışı edilmeye itiraz etmeye çalışan biri için avukatla görüşmek, geçmişte maruz kalınan zulmü açıklama, suçlamaları inceleme ve geri gönderilme hâlinde karşılaşılacak tehlikeye ilişkin kanıt sunma imkânı veriyor. Yakınlarla ve bağımsız ziyaretçilerle temas, gözaltı dışındaki kişilerin ona ne olduğunu takip edebilmesine de olanak tanıyor.

Reklam

Dava bu noktaya nasıl geldi?

Son BM açıklamasına göre erkekler, 2014’te Çin’den kaçıp Tayland’da gözaltına alınan 350’den fazla Uygur’dan oluşan daha büyük bir grubun parçası. Birçoğu Türkiye’ye ulaşmaya çalışıyordu. Bu kişilerin davaları sonrasında birbirinden oldukça farklı yollar izledi.

  • Mart 2014: Tayland makamları, Çin’den ayrıldıktan sonra ülke üzerinden seyahat eden Uygurları gözaltına aldı.
  • Haziran 2015: NUR ve CHRD’ye göre Tayland 172 kadın ve çocuğun Türkiye’ye gitmesine izin verdi. Tayland aynı yıl daha geniş gruptan en az 109 kişiyi de Çin’e sınır dışı etti.
  • Ocak 2020: Göçmen gözaltı merkezinden kaçma teşebbüsü, şu anda risk altında olan erkeklerin de dâhil olduğu ceza davalarına yol açtı.
  • Ocak 2025: BM uzmanlarına göre Çin, geriye kalan beş kişinin de aralarında bulunduğu 45 Uygur’un geri gönderilmesini istedi.
  • 27 Şubat 2025: Tayland 40 Uygur’u zorla Çin’e geri gönderdi; OHCHR ve UNHCR bunu kınadı.
  • Kasım 2025: Tayland makamları, geriye kalan beş kişinin sınır dışı edilmek yerine iade edilmeyle karşı karşıya kalabileceğini açıkladı.
  • Kasım 2026: İki erkek göçmen gözetimine alındı; BM uzmanları zorla geri gönderme işlemlerinin durdurulması çağrısını yineledi.

2015’teki 109 ve 2025’teki 40 geri gönderme, bu geniş gruptan en az 149 kişinin Çin’e gönderildiği anlamına geliyor. 2015’te kadınlar ve çocuklar için başka bir ülkeye gidiş yolunun kullanılması, Tayland’ın bu vakaları ele alışında başka bir ülkeye çıkış seçeneğinin de yer aldığını gösteriyor.

Başka bir yerde koruma sağlanması için baskı artıyor

Uluslararası Af Örgütü, Mart 2025’te Tayland’a uluslararası korumaya erişim de dâhil erkeklerin haklarını güvence altına alma çağrısı yaptı. Human Rights Watch Asya Direktörü Elaine Pearson da erkeklerin güvenli bir üçüncü ülkeye gitmelerine izin verilmesini istedi.

Steenberg, Şubat 2025’teki geri göndermelerden önce Tayland’da tutulan Uygurları kabul etmek üzere Türkiye, Kanada, İsveç, Avustralya ve ABD’den teklifler geldiğini aktarıyor. Analizinde sınır dışı işlemlerini diplomatik temasların yoğun olduğu bir döneme yerleştiriyor. Bu temaslar arasında dönemin başbakanı Paetongtarn Shinawatra’nın 5-8 Şubat 2025’te Çin’e yaptığı ziyaret de bulunuyor. Geriye kalan beş kişi için tamamlanmış bir yeniden yerleştirme düzenlemesi açıklandığı yok.

NUR ve CHRD’ye göre 21 hükümet, 9 Kasım 2026’da düzenlenen Tayland’ın Evrensel Periyodik İncelemesi’nde geri göndermeme ilkesi ve güvenli olmayan sınır dışı işlemlerine karşı koruma önlemleri hakkında tavsiyelerde bulundu. İnceleme, ülkelerin birbirlerinin insan hakları sicillerini değerlendirdiği bir BM süreci. Hollanda, 2025’teki Uygur sınır dışı işlemlerini doğrudan gündeme getirirken, çeşitli ülkelerin tavsiyelerinde kişiye özel risk değerlendirmeleri, hukuki danışmanlık ve etkili itiraz hakkı çağrısı yapıldı.

NUR ve CHRD, her türlü sınır dışı veya iade işleminin derhâl durdurulmasını, avukatların ve UNHCR’nin erkeklere erişebilmesini ve onların güvenli bir ülkeye yerleştirilmesini istiyor. BM uzmanları da aynı temel çağrıyı yapıyor: Tayland ve diğer hükümetler, erkeklerin güvenli bir yere gidebilmesi için işbirliği yapmalı.

Reklam

Öne çıkanlar

  • BM uzmanları, 13 Kasım 2026’da Tayland’da gözaltında tutulan beş Uygur erkeğin Çin’e gönderilmeleri hâlinde ciddi zararlara uğrayabilecekleri uyarısı yaptı.
  • İki erkek göçmen gözetimine alındı; diğer üçü cezaevinde tutulmaya devam ediyor.
  • Tayland, erkeklerin mahkemede iadeye itiraz edebileceğini söylüyor ancak Çin’in resmî talebinin durumu henüz netleşmedi.
  • Uluslararası hukuk ve Tayland’ın kendi yasaları, işkence veya başka ağır ihlaller bakımından gerekli riskin bulunduğu durumlarda geri göndermeyi yasaklıyor.
  • BM uzmanları, Şubat 2025’te geri gönderilen 40 Uygur’un nerede olduğunu ve başlarına ne geldiğini bilmediklerini söylüyor.
  • BM uzmanları ve insan hakları kuruluşları hukuki erişim, zorla geri gönderilmeye karşı koruma ve güvenli bir ülkeye yerleştirme çağrısı yapıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir