Taliban Kısıtlamaları Derinleşirken Afgan Kadınların Gizli Okul ve Salonlarında

11 dakikalık okuma
Inside Afghan Women's Secret Schools and Salons as Taliban Restrictions Deepen

Yedi iş, 30 öğrenci ve her gün tutuklanma riski

Kabil'de bir güzellik salonu sahibi, Taliban baskınında ilk gizli salonunun ekipmanları ve neredeyse tüm mobilyaları alındıktan sonra iş yerini yeniden açtı. Yeni apartman dairesindeki salonunda, ailelerine destek olan yedi genç kadın çalışıyor. Başkentin başka bir yerinde iki kız kardeş, her öğrencinin içeri alınabilmesi için yalnızca yeterince aralanan bir kapının ardında, 20 yaşına kadar kızlar da dahil yaklaşık 30 çocuk ve genç yetişkine ders veriyor.

İçindekiler
  1. Yedi iş, 30 öğrenci ve her gün tutuklanma riski
  2. Baskın sonrası yeniden kurulan bir salon
  3. Bir evin içine gizlenmiş sınıf
  4. Eğitim yasakları nasıl birikti?
  5. Eski millî futbolcu futbolu yaşatıyor
  6. Kurallar sokaktan evlerin içine uzanıyor
  7. Sağlık hizmetlerindeki kısıtlamalar daralan iş gücüyle birleşiyor
  8. Afganistan'dan ayrılmak yeni engeller getiriyor
  9. Kadınlar taleplerini daha önce de dile getirdi
  10. Kısıtlamalar sürerken uluslararası hesap verebilirlik ilerliyor
  11. Önemli noktalar

Eski bir millî futbolcu, geçmiş yaşamının bir parçasını sürdürmenin başka bir yolunu buldu. Müsabakalara katılması yasaklanan kadın, eski araba lastiklerinden oluşan bir yığına karşı boks yapıyor ve evinin küçük avlusunda erkek çocuklara antrenörlük yapıyor.

Üç kadın da tutuklanmaktan korktukları için hayatlarını kimliklerini açıklamadan anlattı. Faaliyetleri, para kazanmak, çocukların öğrenmeye devam etmesini sağlamak ve yalnızlığın yükünü hafifletmek gibi acil ihtiyaçları karşılıyor. Her biri aynı zamanda, Taliban'ın Ağustos 2021'de iktidara dönmesinden bu yana uygulanan kısıtlamalarla çatışmalarına yol açıyor.

Dışlanmanın boyutu bu evlerin çok ötesine uzanıyor. UNESCO, 2,4 milyon Afgan kız çocuğunun ortaöğretimden mahrum bırakıldığını tahmin ediyor. BM Kadın Birimi'ne göre kadınların istihdam oranı yüzde 7; erkeklerinki ise yüzde 84. Aradaki fark 77 yüzde puan. Ankete katılan kadınların yarısından fazlası ayda en fazla bir ya da iki kez evden çıkıyor.

Human Rights Watch'ın 2025'teki gelişmeleri inceleyen 2026 Dünya Raporu, evlerde işletilen güzellik salonlarının kapatıldığını, kadınların hareket özgürlüğünün daha da kısıtlandığını ve kısıtlamaların sağlık hizmetleri, yayıncılık ve üniversite eğitimine kadar uzandığını kaydediyor. Kadınların geçim kaynaklarını korumak için kullandıkları özel alanlar da denetim hedefi haline geliyor.

Reklam

Baskın sonrası yeniden kurulan bir salon

40 yaşındaki Kabil salonu sahibi, yetkililer güzellik salonlarını yasaklamadan önce yıllarca bu sektörde çalışmıştı. Eşi iş bulamayınca kazandığı para, evin faturalarını ödemek ve çocuklarını doyurmak için hayati önem taşıyordu.

Yasaktan sonra bile düğün hazırlıkları talep yaratıyordu. Bir daire kiraladı, ekipman aldı ve yaklaşık 30 kadından oluşan bir müşteri kitlesi oluşturdu. Yetkililer sonunda işi keşfedip içindekilere el koydu.

Salon sahibi kaybı hem maddi hem de son derece kişisel olarak tanımladı:

Bana bir amaç duygusu veren tek şey olan işim elimden alınırsa geriye ne kalır? Çocuklarımı nasıl doyuracağım? Ev masraflarını nasıl karşılayacağım?

Müşteriler aramaya devam etti. Faturalar da gelmeye devam etti. Başka bir daire kiralayıp yeniden işe koyuldu ve sonunda yedi kadın çalıştırmaya başladı. Bu kararı birkaç haneye gelir sağlarken çalışanları yeni bir baskın ihtimaline de maruz bıraktı.

Salon sahibi, sıradan bir kesintinin bile beraberinde korku getirdiğini söyledi:

Kapı her çalındığında, diğer tarafta Taliban olabilir diye endişeleniyorum.

Bir evin içine gizlenmiş sınıf

Kabil'deki gizli okulda tarih, fen, coğrafya, matematik, dil ve Kur'an dersleri veriliyor. Dikkat çekmemek için öğrenciler farklı saatlerde geliyor. İçeride alçak plastik masalarda yere oturuyorlar; duvarları renkli çizimler süslüyor.

Başöğretmen 20 yaşında. Ergenlik çağındaki kız kardeşi ona yardım ediyor. İkisi de profesyonel öğretmenlik eğitimi almadı; kendi eğitimleri kesintiye uğramadan önce öğrendiklerini aktarıyorlar.

Ablası, depresyonun sınıfı kurma kararında etkili olduğunu söyledi. Öğretmenlik ona bir amaç ve diğer kızlara umut verme olanağı sundu. Kız kardeşi ise birçok öğrencinin derslerinde geri kaldığını ve hedefleri doğrultusunda çalışabilecekleri bir yere ihtiyaç duyduğunu anlattı.

Genç öğretmen yardımcısı, her dersin beraberinde getirdiği tehlikeyi şöyle anlattı:

Bir gün peşimize düşmelerinden, kurallarını çiğnediğimizi söyleyerek bizi tutuklayıp götürmelerinden korkuyoruz. Bu ihtimal bizi gerçekten dehşete düşürüyor.

Sınıf, farklı fırsatlardan mahrum bırakılan kız ve erkek çocukları bir araya getiriyor. İlköğretim çağını aşmış kızların sıradan derslere katılması, bazı din eğitimi ve dil kurslarına izin veren istisnalara rağmen, bu faaliyeti gizli yürütülmek zorunda bırakıyor.

Reklam

Eğitim yasakları nasıl birikti?

Kısıtlamalar, okuldan üniversiteye ve mesleki eğitime geçiş yollarını kapatan bir dizi karar sonucunda gelişti. Kadınlar için geriye kalan yollardan biri olan tıp eğitimi de sonradan kapatıldı.

  • Ağustos 2021: ABD öncülüğündeki birliklerin çekilmesinin ardından Taliban yeniden iktidara geldi.
  • Mart 2022: Yetkililer, altıncı sınıfın üzerindeki kız çocuklarının eğitimini askıya aldı.
  • Aralık 2022: Kadınların üniversiteye gitmesi yasaklandı.
  • Aralık 2024: Kadınların tıp eğitimi kurumlarına devam etmesi yasaklandı.
  • Eylül 2025: Human Rights Watch'a göre yetkililer, kadınlar tarafından yazılmış kitapların üniversitelerde okutulmasını yasakladı.
  • 2026: Birleşmiş Milletler eğitim raporunda üniversitelerde kadın öğrenci bulunmadığı kaydedildi ve 2,4 milyon kız çocuğunun ortaöğretimden dışlandığı tahmin edildi.

Hükümet sözcüsü Zabihullah Mücahid, ağustos ayında yetkililerin eğitim kısıtlamalarını gidermek için çalıştığını söyledi:

Eğitimin hâlâ eksikliklerin bulunduğu kısmına ilişkin olarak, bu eksiklikleri kapsamlı biçimde gidermek için çaba gösteriyoruz.

Okulların yeniden açılacağı tarih açıklanmadı. Her yıl biraz daha büyüyen öğrenciler için bu gecikme, örgün eğitimde ilerlemek ve mesleki yeterlilik kazanmak için gereken dersleri kaçırmak anlamına geliyor.

UNESCO'nun acil durumlarda eğitim programı koordinatörü Hoda Jaberian, Afganistan'ın gelecekteki öğretmenlerini, sağlık çalışanlarını ve diğer nitelikli iş gücünü kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğu uyarısında bulundu. Kız çocukları ve kadınların eğitime dönmesi çağrısı yaptı:

Tüm kız çocukları ve kadınların eğitim sistemine geri dönmesi bizim için temel önemdedir; hiçbir alternatif öğrenme olanağı onların örgün eğitimlerinin yerini tutamaz.

Kabil'deki kız kardeşlerin sınıfı, alternatif derslerin ardındaki kararlılığı ve pratik sınırlarını bir arada gösteriyor. Mesleki eğitim almamış iki genç kadın, normalde okulların, nitelikli öğretmenlerin, sınavların ve ileri eğitime geçiş yolunun karşılaması gereken ihtiyaçları gidermeye çalışıyor.

Eski millî futbolcu futbolu yaşatıyor

Eski futbolcu, henüz gençlik çağındayken Afganistan millî takımına girmeyi başarmıştı. İki yıl sonra kadın sporlarına getirilen yasak, hayalini kurduğu geleceği sona erdirdi.

Altı ay boyunca neredeyse odasından hiç çıkmadı. Sonunda evde egzersiz yapmaya başladı; boks antrenmanında eski lastikleri kullanıyor, futbol oynamak için küçük alanlar buluyordu. Genç erkek çocuklara antrenörlük yapmak, sporla bağını sürdürmesinin başka bir yolunu sağladı.

Eski millî futbolcu, onlara antrenörlük yapmanın neden önemli olduğunu şöyle anlattı:

Onlarda, kendi çocukluğumda taşıdığım hayallerin ve aynı tutkunun izlerini gördüm. Onlarla antrenman yapmak bana gerçekten iyi geliyor. Bazen kendimi onlarda görüyorum.

Avlusundaki antrenmanlar günleri atlatmasına yardımcı oluyor ancak yurt dışında sığınma arıyor. Kadınların spordan dışlanması uluslararası alanda da adım atılmasına yol açtı. Cricket Scotland, Kasım 2026'da duyurduğu Afganistan'la bağlara yönelik kısıtlamalar kapsamında, bağımsız olarak düzenlenen serileri ve Afganistan erkek takımıyla bazı antrenman düzenlemelerini durdururken Uluslararası Kriket Konseyi müsabakalarının gerektirdiği karşılaşmaların oynanmasına izin verdi.

Reklam

Kurallar sokaktan evlerin içine uzanıyor

Erdemi Teşvik ve Ahlaksızlığı Önleme Bakanlığı, giyim, hareket özgürlüğü ve kamusal davranışlara ilişkin kısıtlamaları uyguluyor. Kuralları ihlal etmekle suçlanan kadınları yetkilileri gözaltına alabiliyor. Kadınlar ayrıca dayak yediklerini de anlattı.

2024'te yürürlüğe giren 35 maddelik bir yasa, zorunlu giyim kuralları, kadınların kamusal alanda seslerini çıkarmasına yönelik kısıtlamalar ve kadına eşlik eden yakın bir erkek akraba olan mahremin bulunmasına ilişkin şartlar içeriyor. Human Rights Watch iş yeri baskınlarını, kontrol noktalarını, telefon incelemelerini ve yolcularla yayaların sorgulanmasını kayda geçiriyor.

Kabil'in duvarlarında kadınların kıyafetleri, davranışları, hatta parfümleri hakkında mesajlar yer alıyor. Bakanlık sözcüsü Seyfülislam Hayber, bu mesajları dinî vecibeleri yerine getirmeye, iyi davranışlara ve uygun giyinmeye yönelik çağrılar olarak nitelendirdi. Tabelalar hakkında konuşan kadınlar ise baskı ve aşağılanma hissettiklerini anlattı.

Bakanlık sözcüsü Muhammed Aslam Badriwal, yetkililerin kendi İslam hukuku yorumlarına göre hakları korumaya bağlı olduğunu söyledi. Bakanlığın önceliğini şu sözlerle tanımladı:

kız kardeşlerimizin toplum içinde tamamen güvende olmasını ve şeriatın kendilerine tanıdığı tüm haklardan yararlanabilmesini sağlamak.

BM Kadın Birimi'nin bulguları, kısıtlamaların günlük yaşamı nasıl şekillendirdiğini ortaya koyuyor. Ankete katılan her 10 kadından dokuzu evden çıkmak için bir erkek akrabasının iznine ihtiyaç duyduğunu söyledi. Değerlendirme, Şubat ve Mart 2025'te 2.190 kişiyle yapılan hane görüşmelerine ve Nisan ile Mayıs 2026'da 2.811 kişiyle yapılan telefon görüşmelerine dayanıyor.

Kadınların dile getirdiği hedefler somuttu. 2025 anketinde yaklaşık yüzde 40'ı eşit hakları ilk üç hedefi arasında saydı; yüzde 33'ü bağımsız gelir elde etmeyi, yüzde 25'i ise ailelerine destek olmayı seçti. Gizli salon ve sınıf tam da bu ihtiyaçlara hizmet ediyor.

Sağlık hizmetlerindeki kısıtlamalar daralan iş gücüyle birleşiyor

Tıbbi yardım arayan kadınlar özellikle yıpratıcı bir bileşimle karşı karşıya: erkeklerin tedavi etmesine yönelik engeller ve yeni nesil kadın sağlık çalışanlarının yetiştirilmesinin yasaklanması.

Doktorlar ve hastalar, erkek diş hekimlerinin kadınları tedavi etmesini engelleyen talimatların baskınlar ve hapis tehditleriyle uygulandığını anlattı. Erkek doktorlar, acil müdahale sırasında bile hastanın mahreminin yanında bulunmasını gerektiren uygulamaları da aktardı. Doktorlar, kadın personel işe alımına yönelik kısıtlamalar olduğunu bildirdi.

İran'dan Herat'a dönen 37 yaşındaki Farida adlı kadın, önceden ödeme yaptıktan sonra diş tedavisinin yarıda kesildiğini anlattı. Üçüncü randevusunda klinik onu eve gönderdi. Çalışanlar daha sonra, erkek diş hekimlerinin kadın hastaları tedavi etmesini engelleyen bir talimat bulunduğunu söyledi. Üç ay sonra tedavisi hâlâ tamamlanmamıştı.

Erkek diş hekimlerinin kadınları tedavi etmesine yönelik ülke çapında bir yasak kamuoyuna duyurulmadı. Bildirilen uygulama, Taliban'ın iletişim bakanı Hamdullah Nomani'nin şubat ayında erkek doktorların kadın hastaları tedavi ederken mahrem sayılacağını söylemesiyle de çelişiyor.

Human Rights Watch, sağlık hizmetlerine erişim üzerindeki başka bir baskıyı da kayda geçiriyor: 2025'te fon yetersizliği nedeniyle 400'den fazla sağlık merkezi kapandı. Hareket ve tıp uygulamalarına yönelik kısıtlamalar, kadınları daha az tesiste, izin verilen daha az sayıda sağlık çalışanından hizmet almaya ve sağlık hizmetine ulaşmak için akrabalarına daha fazla bağımlı olmaya zorluyor.

Reklam

Afganistan'dan ayrılmak yeni engeller getiriyor

Eğitim arayan kadınlar için İran ve Pakistan kaçış yolları sunsa da yasal ikamet şartları ve sınır dışı edilmeler bu ülkelerdeki fırsatları da kapatıyor.

Üniversitelerin kadınlara kapatıldığı sırada tıp eğitimini bitirmeye yaklaşmış olan Zahra adlı Afgan kadın, ailesiyle birlikte İran'a taşındı. Süresi dolan vizelerin ve yasal ikamet statüsünün bulunmamasının, kendisiyle kız kardeşinin eğitimlerine devam etmesini engellediğini söyledi.

İran, 21 Mart 2025'ten itibaren geçerli ikamet belgesi bulunan yabancılar dışındaki kişilerin eğitim de dahil bazı hizmetlere erişimini kısıtladı. Yaklaşık 2 milyon Afgan'ın elindeki geçici kayıt belgelerinin süresi o ay doldu. İranlı yetkililer, ebeveynlerinin geçerli ikamet izinleri bulunması halinde çocukların okula gidebildiğini ve bazı evrakların eğitim yılı içinde tamamlanabildiğini söylüyor.

2025'te yaklaşık 1,9 milyon Afgan İran'dan geri döndü; bunların 1,26 milyonu sınır dışı edildi. Birleşmiş Milletler verilerine göre 12 Ekim 2026'ya kadar buna yaklaşık 492.300 sınır dışı edilme daha eklendi.

Pakistan Tıp ve Diş Hekimliği Konseyi, Afgan tıp öğrencilerine ülkelerine dönmeleri talimatını verdi ve üniversitelere akademik yıl için kayıtlarına destek olmamaları çağrısında bulundu. Mahkemeler, acil sınır dışı edilmeye karşı geçici koruma kararları çıkardı. Pakistanlı yetkililer, geçerli vizeleri, ikamet belgeleri ve gerekli yerel kimlik belgeleri bulunan Afganların eğitim görebileceğini söylüyor.

Quetta'da yaşayan genç bir Afgan kadın olan Nilofar, ikamet belgeleri olmadan okula kayıt yaptıramadı. Bunun yerine kimlik kartı gerektirmeyen bir İngilizce kursuna katıldı. Yaşadıkları, Kabil'deki ev okulunun karşılaştığı sınırlılıkları yansıtıyor: Öğrenim bir ölçüde sürse de tanınan bir eğitime giden yol kapalı kalıyor.

Kadınlar taleplerini daha önce de dile getirdi

Afgan kadınların eğitim, çalışma ve hareket özgürlüğü talepleri, mevcut Taliban yönetiminden önceye dayanıyor. Haziran 2000'de yaklaşık 300 Afgan kadın Tacikistan'ın Duşanbe kentinde bir araya gelerek Afgan Kadınlarının Temel Hakları Bildirgesi'ni hazırladı.

Bildirge; eğitim, adil çalışma koşulları, siyasi katılım, kültürel faaliyetler ve Afgan çarşafı olarak bilinen çadoriyi giyip giymeme seçimi dahil 10 hakkı sıralıyordu. Düzenleyiciler arasında Şükrüye Haydar ve yazar Nasrin Gross da vardı. O sırada Taliban'a karşı silahlı direnişe önderlik eden Ahmed Şah Mesud da desteğini imzasıyla bildirdi.

Bildirge daha sonra yüz binlerce imzayla Afganistan Anayasa Değişikliği Komisyonu'na sunuldu. 2004 anayasasının 22. maddesi, kadınların ve erkeklerin yasa önünde eşit hak ve yükümlülüklere sahip olduğunu hükme bağladı.

Günümüzde gizlice işletilen iş yerleri ve verilen dersler, bu taleplerin bir kısmını pratikte hayata geçirmeye çalışıyor. Salon, kadınlara nitelikli emekleri karşılığında ücret ödüyor. Kız kardeşler eğitime erişimi koruyor. Eski futbolcu, müsabakalara katılma hakkı elinden alınmış olsa da spor bilgisini yaşatıyor.

Reklam

Kısıtlamalar sürerken uluslararası hesap verebilirlik ilerliyor

Uluslararası Ceza Mahkemesi, kadınlara, kız çocuklarına ve LGBTQI+ kişilere yönelik zulüm yoluyla insanlığa karşı suç işledikleri iddiasıyla Temmuz 2025'te Taliban lideri Hibetullah Ahundzade ve Yüksek Mahkeme Başkanı Abdülhakim Hakkani hakkında tutuklama emri çıkardı.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi, Ekim 2025'te bağımsız bir uluslararası hesap verebilirlik mekanizması kurdu. Mekanizmanın görevleri arasında ağır ihlalleri soruşturmak, kanıt toplamak ve korumak, sorumluları belirlemek ve gelecekteki kovuşturmalara destek vermek bulunuyor.

Yargıçların Kasım 2026'da Afganistan soruşturmasının diğer kollarını kapatmasının ardından Taliban'a yönelik devam eden soruşturma açık kaldı. Bu yargı süreçleri cezai sorumluluğu ele alırken Afganistan'daki kadınlar iş, dersler ve tıbbi tedavi konusunda her gün kararlar almaya devam ediyor.

Human Rights Watch, UNAMA'nın 2025'te yayımladığı ilk iki üç aylık raporuna da atıfta bulunuyor. Raporlarda 83'ü kadın, üçü kız çocuğu olmak üzere 414 kişiye bedensel ceza uygulandığı kaydedildi. Bu uygulamaların olduğu ortamda kimlikleri gizlemek, öğrencilerin farklı saatlerde gelmesini sağlamak ve apartman kapılarını kapalı tutmak; geçim kaynağını ya da eğitimi korumaya çalışan kadınlar için pratik önlemler olarak öne çıkıyor.

Önemli noktalar

  • Kabil'deki bir salon, baskın sonrasında yeniden açıldı ve artık ailelerine destek olan yedi kadını istihdam ediyor.
  • İki kız kardeş, 20 yaşına kadar kızlar da dahil yaklaşık 30 öğrenciye gizli bir ev okulunda ders veriyor.
  • UNESCO, 2,4 milyon kız çocuğunun ortaöğretimden dışlandığını tahmin ediyor.
  • BM Kadın Birimi, kadınların istihdam oranını yüzde 7, erkeklerinkini yüzde 84 olarak kaydediyor.
  • Tıp eğitimine ve tedaviye yönelik kısıtlamalar, kadınların sağlık hizmetlerine erişimini azaltıyor.
  • İran ve Pakistan'daki ikamet kuralları ve sınır dışı edilmeler, yurt dışında eğitim arayan kadınlar için yeni engeller yaratıyor.
  • Uluslararası ceza yargılamaları sürüyor; kız çocukları ve kadınların örgün eğitime döneceği tarih ise açıklanmadı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir