İran ve Pakistan’da İkamet Kuralları Sıkılaşırken Afgan Kız Çocukları Eğitime Erişimde Yeni Engellerle Karşılaşıyor

10 dakikalık okuma
Afghan Girls Face New Education Barriers in Iran and Pakistan as Residency Rules Tighten

Afganistan’dan ayrılmak artık sınıfa dönmeyi garanti etmiyor

Zahra, Taliban Aralık 2022’de kadınların üniversitelere gitmesini yasakladığında Kabil’deki tıp eğitimini tamamlamasına yalnızca birkaç ay kalmıştı. Ailesi, kendisiyle kız kardeşinin eğitimlerine devam edebilmesi için İran’a taşındı. Aradan dört yıl geçti, ancak geçerli oturma izinleri olmadığı için ikisi de eğitimden uzak kaldı.

İçindekiler
  1. Afganistan’dan ayrılmak artık sınıfa dönmeyi garanti etmiyor
  2. Kısıtlamalar nasıl birikti?
  3. İran’da diploma tek başına yetmiyor
  4. İran’daki okul kuralları neye izin veriyor?
  5. Sınır dışı edilme riski eğitim kaybını acil bir soruna dönüştürüyor
  6. Ketta’da okulun yerini İngilizce kursu aldı
  7. Tıp öğrencileri yeni bir kesintiyle karşı karşıya
  8. Afganistan’daki okullar giderek artan baskı altında
  9. Alternatif dersler eğitimi sürdürüyor ancak erişim sınırlı
  10. Öne Çıkanlar

Onun yaşadıkları, sınır ötesinde eğitim arayan Afgan kız çocukları ve kadınların giderek büyüyen sorununu yansıtıyor. İran ve Pakistan, gerekli koşulları karşılayan Afganların eğitim almasına izin veriyor. Ancak oturma izni şartları, süresi dolmuş belgeler ve sınır dışı etme kampanyaları, özellikle öğrenimlerine devam etmek için Afganistan’dan ayrılanların bazılarının eğitime erişimini engelledi.

Tahran’da yaşayan Afgan tıp öğrencisi Zahra, ailesinin göçmenlik statüsünün eğitimini nasıl durdurduğunu anlattı:

Vizelerimizin süresi çabucak doldu. Yasal oturma izinlerimiz olmadığı için eğitim görmemize izin verilmedi.

Burada yaşadıkları aktarılan Zahra, Roya ve Nilofar’ın güvenliklerini korumak amacıyla kullandıkları isimler paylaşılmıştır. Anlattıkları, Taliban’ın kısıtlamaları nedeniyle kesintiye uğrayan eğitimin, aile başka bir ülkeye taşındıktan sonra da ulaşılmaz kalabildiğini gösteriyor.

Son ulusal veriler, eğitimlerine dönmek isteyen öğrencilerin karşılaştığı sorunun boyutunu ortaya koyuyor. UN News, 4 Kasım 2026 tarihli Afganistan’daki Eğitim Durumu raporuna ilişkin haberinde, UNESCO ve UNICEF’in altıncı sınıftan sonra okula gitmesi engellenen kız çocuklarının sayısını 2,6 milyonun üzerinde hesapladığını bildirdi. Afganistan, kız çocukları ve kadınların ortaöğretim ve yükseköğretimden resmen dışlandığı tek ülke olmaya devam ediyor.

Afganistan’daki Eğitim Durumu Raporu 2026, UNESCO ve UNICEF tarafından ortaklaşa yayımlandı. Raporun 4 Kasım tarihli duyurusunda 2026 yılına yer verildi. Rapordaki 2,6 milyondan fazla kız çocuğu verisi, 2021’den bu yana ortaöğretim görmesi engellenenleri kapsıyor.

Yurt dışında kalmakla geri dönmek arasında karar vermeye çalışan ailelerin seçenekleri giderek daralıyor: yurt dışında eğitim izni oturma belgelerine bağlı olabilirken, ülkelerine dönen kız çocuklarını evde yasak bekliyor.

Reklam

Kısıtlamalar nasıl birikti?

Taliban’ın eğitim kısıtlamaları, hareketin Ağustos 2021’de yeniden iktidara gelmesinin ardından aşamalı olarak uygulamaya kondu. O yıl eylülde okullar erkek çocuklar için açılırken altıncı sınıfı geçmiş kız çocukları okullardan dışlandı. Yetkililer Mart 2022’de kız çocuklarının ortaöğretime dönmesini engelledi; sonraki kısıtlamalar üniversiteleri ve tıp eğitimini de kapsadı.

Başlıca gelişmeler beş yıla yayıldı:

  • Eylül 2021: Okullar erkek çocuklar için yeniden açılırken altıncı sınıfı geçmiş kız çocukları dışarıda bırakıldı.
  • Mart 2022: Taliban, kız çocuklarının altıncı sınıftan sonra eğitim görmesini durdurdu.
  • Aralık 2022: Kadınların üniversitelere gitmesi yasaklandı.
  • Aralık 2024: Kadınların tıp eğitimi kurslarına katılması engellendi.
  • Mart 2025: İran’da tahminen 2 milyon Afgan’a verilen geçici kayıt belgelerinin süresi doldu. Ardından geçerli oturma belgeleri bulunmayan yabancılara yönelik hizmet kısıtlamaları getirildi.
  • Kasım 2026: UNESCO ve UNICEF, 2021’den bu yana 2,6 milyondan fazla kız çocuğunun ortaöğretim görmesinin engellendiğini bildirdi.

Taliban yetkilileri okul kısıtlamalarının geçici olduğunu ve uygun koşulların oluşmasına bağlı bulunduğunu defalarca söyledi. Kız çocukları ve kadınlar için ortaöğretim okullarının veya üniversitelerin ne zaman açılacağına ilişkin bir tarih vermediler.

İran’da diploma tek başına yetmiyor

Roya, eğitimine devam etmek istediği için yaklaşık dört yıl önce Afganistan’dan ayrıldı. Lisans derecesi bulunan Roya, yüksek lisans programı için İran’daki birkaç üniversiteye başvurdu. Yasal oturma izni olmadığı için başvuruları reddedildi.

Tahran’da yaşayan Afgan üniversite mezunu Roya, taşınma kararının ardındaki hedefini şöyle anlattı:

Hep okumak, yüksek lisans yapmak ve hayatımda bir şeyler başarmak istedim. Ülkemden ayrılma nedenim buydu.

Zahra ile Roya, yükseköğretimin farklı aşamalarında aynı engelle karşılaştıklarını anlatıyor. Zahra mezuniyetine yakın bir dönemde yarım kalan tıp eğitimini tamamlamak, Roya ise aldığı lisans derecesinin üzerine çıkmak istiyor. İkisi de her gün sınır dışı edilme riskiyle karşı karşıya olduklarını söylüyor.

Reklam

İran’daki okul kuralları neye izin veriyor?

İran Eğitim Bakanlığı, yabancı uyrukluların geçerli oturma belgelerine sahip olmasını, kayıtlı oldukları bölgedeki okullara gitmesini ve göçmenlerden sorumlu kurumlardan sevk yazısı almasını şart koşuyor. Dolayısıyla ailelerin hem göçmenlik ve idari koşulları karşılaması hem de bir okul bulması gerekiyor.

İçişleri Bakanlığına bağlı Yabancı Uyruklular ve Göçmenler Merkezi Başkanı Nader Yarahmadi, 27 Eylül 2026’da Afgan çocukların, ebeveynlerinin geçerli oturma izni olması hâlinde kendi belgeleri olmadan da okula gidebileceğini söyledi. Çocukların evrak işlemlerinin eğitim yılı içinde tamamlanabileceğini belirtti.

Afgan çocuklar, ek öğrenim ücreti ödemeden İranlı öğrencilerle birlikte eğitim görebiliyor. Bu hükümler, gerekli koşulları karşılayan ailelere eğitim olanağı sunuyor ancak ebeveynin geçerli oturma iznine sahip olması şartı belirleyici olmaya devam ediyor. Zahra ve Roya’nın anlattıkları üniversite başvurularıyla ilgili; ikisi de yasal statülerinin olmamasının kabul edilmelerini engellediğini söylüyor.

İran’ın Mart 2025’te yaptığı değişiklikler, birçok Afgan için bu statüyü korumayı zorlaştırdı. Tahminen 2 milyon kişiye geçici yasal statü sağlayan kayıt belgelerinin süresi doldu. 21 Mart’tan itibaren geçerli oturma belgeleri bulunmayan yabancıların eğitim de dâhil olmak üzere hizmetlere erişimi kısıtlandı.

Son yıllarda ülkeye gelen birçok Afgan, vizelerinin süresinin dolduğunu ve yasal oturma izni almanın neredeyse imkânsız hâle geldiğini söylüyor. Bu aileler için öğrenim ücretleri sorunun yalnızca bir kısmı: Öncelikle eğitim sistemine girmelerine imkân verecek belgelere ihtiyaçları var.

Sınır dışı edilme riski eğitim kaybını acil bir soruna dönüştürüyor

2025’te 1,26 milyonu sınır dışı edilenler olmak üzere yaklaşık 1,9 milyon Afgan İran’dan geri döndü. Bu rakamlar, o yılki geri dönüşlerin yaklaşık üçte ikisinin sınır dışı edilmelerden oluştuğunu gösteriyor. Birleşmiş Milletler’in aktardığı verilere göre 12 Ekim 2026’ya kadar yaklaşık 492 bin 300 kişi daha sınır dışı edildi.

Pakistan da 2023’ten bu yana belgesiz Afganlara yönelik sürekli bir kampanya yürütüyor. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) ve Uluslararası Göç Örgütü, Eylül 2023 ile 16 Mayıs 2026 arasında Pakistan’dan 2,39 milyondan fazla kişinin geri döndüğünü kaydetti.

Pakistan’daki Afgan göçmenler, polis baskınlarında tutuklanma korkusu yaşadıklarını anlatıyor. Okula dönmeye çalışan kız çocukları için göçmenlik denetimleri, yıllardır süren eğitim kaybına yeni bir kesinti daha ekliyor: Bir öğrenci okula kabul edilmeden veya eğitimini tamamlayamadan ailesi geri gönderilebiliyor.

Reklam

Ketta’da okulun yerini İngilizce kursu aldı

Nilofar, Taliban kısıtlamaları Afganistan’daki eğitimini bitirdiğinde lisenin son sınıfındaydı. Okulu bitirme umuduyla yakınlarıyla Pakistan’a gitti ancak oturma izni alamadığı için hiçbir okula kayıt yaptıramadı.

Şimdi Belucistan eyaletinin başkenti Ketta’daki Hazara Town semtinde yaşıyor. Kimlik kartı gerektirmeyen bir İngilizce kursu, yararlanabildiği tek eğitim fırsatı.

Eğitimi yarım kalmış Afgan öğrenci Nilofar, taşınma nedenleriyle günlük hayatındaki gerçeklik arasındaki farkı şöyle anlattı:

Düzgün bir eğitim almak için Pakistan’a geldim. Şimdi ara sıra kurslara gitmekten başka yapabildiğim bir şey yok.

Pakistanlı yetkililer, geçerli vizeleri, oturma belgeleri ve yerel kimlik kartları olan Afganların okullara ve üniversitelere gidebildiğini söylüyor. Hak savunucuları ise bu şartların, idari işlemlerdeki gecikmeler nedeniyle belgelerini alamayan veya mülteci statüsü iptal edilen kişileri dışarıda bıraktığını belirtiyor.

Nilofar yaşadığı kaybı eğitim yılı hesabıyla anlatıyor. Son dört ya da beş yılda eğitimine devam edebilseydi şu anda üniversitede dördüncü döneminde olacağını söylüyor. Bunun yerine, örgün eğitime dönmenin bir yolunu arıyor.

Tıp öğrencileri yeni bir kesintiyle karşı karşıya

Aralarında çok sayıda kadının da bulunduğu yüzlerce Afgan tıp öğrencisi, Pakistan’da başlamış oldukları eğitimleri sürdürmek için mücadele ediyor. Pakistan Tıp ve Diş Hekimliği Konseyi öğrencilerin ülkelerine dönmesini istedi ve üniversitelere o eğitim yılı için kayıt işlemlerini yapmamaları talimatını verdi.

Pakistan mahkemeleri, öğrencileri acilen sınır dışı edilmekten koruyan geçici kararlar verdi. Geçici mahkeme kararı, uyuşmazlık değerlendirilirken uygulanan süreli bir tedbirdir. Öğrencilerin ülkede kalıp eğitimlerine devam etme izinlerinin uzun vadeli durumu ise hâlâ belirsiz.

Afganistan’da kadınların hem üniversite eğitimi hem de tıp eğitimi yasaklandığı için tıp okuyan kadınların seçenekleri özellikle kısıtlı. Afganistanlı başka bir öğrenci, eğitim merkezinin kapanmasından önce bir yıldan fazla süre ebelik eğitimi aldığını anlattı. Şimdi eğitimine çevrim içi devam etmeye çalışıyor.

Zahra’nın yarım kalan tıp eğitimi ve Pakistan’daki öğrencilerin yaşadığı zorluklar, kısıtlamaların mesleki eğitimini tamamlamaya yaklaşmış kişilere kadar uzandığını gösteriyor. Öğrenci, diplomasını alacağı kuruma devam etme iznini kaybedince yıllarca süren eğitim yarım kalıyor.

Reklam

Afganistan’daki okullar giderek artan baskı altında

UNESCO ve UNICEF’in kasım ayında yayımladığı rapora göre eğitim sistemi, artan talebi karşılamakta zorlanıyor. Afganistan’da 7-18 yaş grubundaki nüfus 2019’da yaklaşık 10,4 milyonken 2024’te 11,5 milyona çıktı. Bu, yaklaşık 1,1 milyonluk ya da yüzde 11’e yakın bir artış anlamına geliyor.

Eylül 2026’ya kadar yaklaşık 1,23 milyon Afgan o yıl ülkeye geri dönmüştü. Bunların arasında eğitim desteğine ihtiyaç duyan 245 binden fazla çocuk da bulunuyordu. Bu çocukların gelişi, tekrarlanan acil durumlar ve yetersiz yatırımlar nedeniyle zaten zorlanan sistemde derslik, öğretmen ve malzeme ihtiyacını artırdı.

Devlet ilkokullarına 2025’te yaklaşık 6,6 milyon çocuk kayıtlıydı; bu sayı 2022’ye göre yaklaşık 560 bin daha fazlaydı. Buna karşın kurumlar, ilkokul çağındaki çocukların yüzde 53’ünün örgün genel eğitim sisteminin dışında kaldığını bildirdi. Özel, İslami ve alternatif eğitimle ilgili verilerin ise eksik olduğunu belirtti.

Raporda öğrenme düzeyindeki eksikliklere de dikkat çekildi. Ülkenin 34 vilayetinde 55 binden fazla öğrenciyi kapsayan ulusal değerlendirmede, dördüncü sınıf öğrencilerinin yarısından azı üçüncü sınıf düzeyinde beklenen asgari dil yeterliliğine ulaştı. Matematikte aynı sınıf düzeyindeki eşiği karşılayanların oranı yalnızca dörtte birdi. Üç ve dört yaşındaki her 100 çocuktan birinden azı erken çocukluk eğitimi programlarına katıldı.

Taliban Eğitim Bakanlığı yetkilisi, maliye ve idareden sorumlu başkan yardımcısı Sibghatullah Wasil, iki yılda okullara ve dinî okullara yaklaşık 1 milyon yeni öğrencinin kaydolduğunu söyledi. Bu rakama altıncı sınıfı geçmiş kız çocukları dâhil değildi. Eğitim almasına izin verilen çocukların kayıt sayısındaki artış, daha büyük yaştaki kız çocuklarına yönelik yasağı değiştirmiyor.

Üniversitelerin öğrenci sayısı da kısıtlamalar öncesi dönemin çok altında. Yükseköğretimdeki öğrenci sayısı 2024’te 189 bin civarındayken 2026’da yaklaşık 208 bine çıktı; ancak 2020’deki yaklaşık 430 binin gerisinde kaldı. 2026’daki sayı, 2020 toplamının yarısından az.

Alternatif dersler eğitimi sürdürüyor ancak erişim sınırlı

Toplum temelli eğitim, özel dersler, okuryazarlık programları ve çevrim içi dersler Afgan kız çocuklarına bazı öğrenim fırsatları sunuyor. UNESCO ve UNICEF’in Ekim 2026’ya kadar yaptığı sayımda, yaklaşık 162 bin öğrenciye ulaşan 5 bin 300 civarında toplum temelli sınıf bulunuyordu. Öğrencilerin yüzde 64’ünü, yani yaklaşık 104 binini kız çocukları oluşturuyordu.

Kurumlar bu fırsatların yetersiz olduğunu belirtti. Raporun yazarları örgün eğitimin neden vazgeçilmez olduğunu şöyle açıkladı:

Örgün eğitimin temel insan haklarından biri olduğu gerçeği karşısında, hiçbir şey yüz yüze eğitimin yerini tutamaz.

Uluslararası Af Örgütü, kız çocuklarının dışlanmaya karşı koymak için gizli çevrim içi eğitimden, protestolardan ve yurt dışına gitmekten yararlandığına dikkat çekti. İnsan Hakları İzleme Örgütü araştırmacısı Farashta Abbasi, eğitim yasağının kadınların çalışma ve seyahat haklarına da zarar verdiğini, zorla evlendirme ve çocuk yaşta evliliğe katkıda bulunduğunu söyledi.

BM’nin Afganistan’daki insan hakları özel raportörü Richard Bennett, kız çocuklarının eğitimden dışlanmasının insanlığa karşı suç teşkil edebileceği uyarısında bulundu. İddia edilen zulme ilişkin daha geniş kapsamlı mesele Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde görülmeye devam ediyor. Mahkeme yargıçlarının Afganistan soruşturmasının diğer kollarını kapatmasının ardından Taliban soruşturması sürüyor.

Reklam

UNESCO ve UNICEF, öğretmenlere, öğrenme materyallerine ve eğitim kalitesine yatırım yapılmasının yanı sıra kız çocukları ve kadınların eğitim hakkının tamamen yeniden tesis edilmesi çağrısında bulunuyor. Rapora göre kız çocuklarının eğitimden dışlanması, Afgan çocuklarını etkileyen daha geniş kapsamlı okul ve kaynak yetersizliğiyle bağlantılı.

Nilofar’ın yaşadıkları, rapordaki bulguları tek bir öğrencinin kaybettiği zamana indiriyor. İngilizce kursu ona öğrenebileceği bir yer sağlıyor ancak Nilofar, bunun "okulun yerini tutamayacağını" söylüyor. Onun, Zahra’nın ve Roya’nın öncelikli hedefi, eğitimlerini tamamlamak için yurt dışına giderken aradıkları eğitime kavuşmak.

Öne Çıkanlar

  • İran ve Pakistan’daki Afgan kız çocukları ve kadınlar, geçerli oturma belgeleri olmadığı için eğitime erişimlerini kaybettiklerini anlatıyor.
  • İran, gerekli koşulları karşılayan Afgan çocukların okula gitmesine izin veriyor. Ebeveynlerinin geçerli oturma izni varsa bazı çocukların evrak işlemleri eğitim sırasında tamamlanabiliyor.
  • Pakistan mahkemeleri, Afgan tıp öğrencilerini sınır dışı edilmeye karşı geçici olarak korurken eğitimlerinin geleceği belirsizliğini koruyor.
  • UNESCO ve UNICEF’in 4 Kasım’da yayımladığı Afganistan’daki Eğitim Durumu Raporu 2026’ya göre 2021’den bu yana 2,6 milyondan fazla Afgan kız çocuğunun ortaöğretim görmesi engellendi; ilkokul çağındaki çocukların yüzde 53’ü örgün genel eğitim sisteminin dışında kaldı.
  • Eylül 2026’ya kadar yaklaşık 1,23 milyon Afgan o yıl ülkeye geri döndü. Bunların arasında eğitim desteğine ihtiyaç duyan 245 binden fazla çocuk vardı. Bu dönüşler, öğretmen, malzeme ve derslik kapasitesi zaten yetersiz olan okullar üzerindeki baskıyı artırdı.
  • Taliban, kız çocukları ve kadınların ortaöğretim ve üniversite eğitimine yeniden ne zaman erişebileceğine ilişkin bir tarih vermedi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir