Savcılar karara itiraz ederken iki soruşturma kolu kapatıldı
Lahey’deki Uluslararası Ceza Mahkemesi yargıçları, ABD askerleri ile IŞİD-Horasan olarak bilinen İslam Devleti Horasan grubunun işlediği iddia edilen suçları kapsayan Afganistan soruşturmasını kapattı. Taliban hareketinin 2021’de yeniden iktidara gelmesinden bu yana işlendiği iddia edilen suçlara ilişkin ayrı soruşturma devam edecek; Taliban’ın dört üst düzey lideri hakkında çıkarılan yakalama kararları yürürlükte kalacak.
İçindekiler
- Savcılar karara itiraz ederken iki soruşturma kolu kapatıldı
- Yargıçlar geniş kapsamlı soruşturmayı neden sona erdirdi?
- Afganistan soruşturmasının kapsamı nasıl daraldı?
- Taliban liderleri hakkında hangi süreç devam ediyor?
- Eğitim yetkilileri neden davada yer alıyor?
- ABD yaptırımları ve yargı yetkisi tartışması
- İtirazın çözümsüz bıraktığı konular
- Öne Çıkanlar
Perşembe günü verilen ve cuma günü kamuoyuna açıklanan karar, başlangıçta Afgan hükümet güçleri, Taliban, ABD askerleri ve ABD dış istihbarat personelini kapsayan iddialar için 2020’de izin verilen soruşturmanın kapsamını daraltıyor. Savcılık, kapatma kararına daha önce itiraz ettiğini bildirdi ancak daha fazla ayrıntı paylaşmadı.
Karar, Amerikalılara yönelik iddiaların ötesine uzanıyor. Yargıçlar, ABD personeline yönelik soruşturmanın 2021’de etkinliğini yitirmesinin ardından ilk soruşturmanın odak noktalarından biri hâline gelen IŞİD-H’ye ilişkin bölümü de kapattı. Devam eden yargı süreci, Taliban’ın kadınlara, kız çocuklarına ve LGBTQI+ bireylere yönelik zulüm iddialarına odaklanıyor.
Mahkeme ile hâlihazırda görev yapan ve eski 13 çalışanı, Amerikalılar ve İsrailli yetkililer hakkındaki soruşturmalara karşı çıkan Trump yönetiminin yaptırımları altında. Yargıçlar kararlarını, savcıların soruşturma yürütme ve delil elde etme imkânlarına dayandırdı. Savcıların kapatılan soruşturmayı itiraz yoluyla sürdürmeye çalıştığı sırada verilen karar, mahkemenin yetkisi üzerindeki daha geniş çaplı gerilimin ortasında geldi.
Yargıçlar geniş kapsamlı soruşturmayı neden sona erdirdi?
Yargıçlar, savcıların Taliban hakkındaki yargı süreci dışındaki Afganistan iddialarını etkili biçimde soruşturabileceklerini ortaya koyamadıklarını belirtti. Karar, ceza iddialarını desteklemek için gerekli delillerin elde edilmesi de dâhil olmak üzere, dava oluşturmanın pratikte mümkün olup olmadığına odaklandı.
Daire, kararında savcılığın karşılaştığı engelleri şöyle tanımladı:
Savcılığın soruşturmalarını yürütme ve delilleri güvence altına alma imkânı üzerindeki önemli kısıtlamalar
Kararda bu kısıtlamalar hakkında daha fazla açıklama yapılmadı. Delil toplama, ceza soruşturmasının temel unsurlarından biridir: Savcıların, ne olduğunu ortaya koymaya ve iddia edilen suçları belirli kişilerle ilişkilendirmeye yardımcı olacak materyallere ihtiyacı vardır.
ABD askerlerinin işlediği iddia edilen suçlara ilişkin soruşturma 2021’den beri zaten etkinliğini yitirmişti. Resmen kapatılması, soruşturmanın usul bakımından durumunu değiştiriyor. Açık kalıp çok az soruşturma faaliyetiyle devam etmek yerine, artık savcılığın itiraz ettiği bir yargı kararıyla Afganistan soruşturmasının bu bölümü sona ermiş durumda.
IŞİD-H de aynı karardan etkileniyor. Bu grubun soruşturmaya dâhil edilmiş olması, hesap verebilirlik arayan Afganlar açısından önem taşıyor; zira kapatma kararı, Taliban davasıyla birlikte devam edecek soruşturmadan silahlı başka bir grubun işlediği iddia edilen suçları da çıkarıyor.
Afganistan soruşturmasının kapsamı nasıl daraldı?
UCM, Afganistan soruşturmasına 2020’de izin verdi. Soruşturma, çatışmanın taraflarından birkaçını ve 2002’ye kadar uzanan suç iddialarını kapsayan geniş bir çerçeveye sahipti. Son karar, soruşturma önceliklerinde peş peşe yaşanan değişikliklerin ve yargıçların yargı süreçlerinin ayrılmasına yönelik önceki talimatının ardından geldi.
Başlıca aşamalar şöyleydi:
- 2020: Yargıçlar, Afgan hükümet güçleri, Taliban, ABD askerleri ve ABD dış istihbarat personelinin işlediği iddia edilen suçları kapsayan soruşturmaya izin verdi.
- 2021: ABD askerlerini kapsayan soruşturma etkinliğini yitirdi. Aynı yıl Taliban yeniden iktidara geldi.
- 2022: Dönemin başsavcısı Karim Khan, delil elde etmedeki güçlükleri gerekçe göstererek Amerikalıları kapsayabilecek bazı başlıklara daha düşük öncelik verme kararı aldı.
- Son kararın verildiği yılın başlarında: Yargıçlar, 2021’den bu yana işlendiği iddia edilen Taliban suçlarına ilişkin yargı sürecinin, odağı IŞİD-H’ye kaymış olan ilk Afganistan soruşturmasından ayrılmasına karar verdi.
- Perşembe: Yargıçlar, geniş kapsamlı soruşturmayı kapatan kararı verdi.
- Cuma: Karar kamuoyuna açıklandı ve savcılık itiraz ettiğini doğruladı.
2021’de başlayan hareketsizlik ile Khan’ın daha sonra aldığı karar farklı aşamalara karşılık geliyor: Savcılık, 2022’de bu iddialara daha düşük öncelik vermeden önce soruşturma çalışmaları durmuştu. Yargıçlar şimdi bir adım daha ileri giderek soruşturmanın kapatılmasına hükmetti.
Yargı süreçlerinin ayrılması, Taliban soruşturmasının kendi başına devam etmesini sağlıyor. Diğer soruşturmanın kapatılmasına rağmen mevcut dört yakalama kararı yürürlükte kalıyor.
Taliban liderleri hakkında hangi süreç devam ediyor?
Devam eden dava, Taliban’ın Ağustos 2021’de iktidarı ele geçirmesinin ardından toplumsal cinsiyete dayalı zulüm iddialarını ve insanlığa karşı suçları konu alıyor. Hedef alındığı belirtilen gruplar arasında kadınlar, kız çocukları ve LGBTQI+ bireyler bulunuyor.
Toplumsal cinsiyete dayalı zulüm, kişilerin cinsiyetleri nedeniyle temel haklarından ağır biçimde yoksun bırakılması anlamına geliyor. İnsanlığa karşı suç ise sivil nüfusa yönelik yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olan eylemleri kapsıyor. Dolayısıyla dava, tartışmalı tek bir kuraldan ziyade, daha geniş bir muamele örüntüsüne ilişkin iddia edilen cezai sorumluluğu konu alıyor.
Mahkeme, Taliban hakkında çıkarılan dört yakalama kararını 5 Ekim 2026’da kamuoyuna açıkladı. Kararlarda Taliban’ın Yüce Lideri Haibatullah Akhundzada, Baş Yargıç Abdul Hakim Haqqani, Vekâleten Eğitim Bakanı Habibullah Agha ve Vekâleten Yükseköğretim Bakanı Neda Mohammad Nadim’in adları yer alıyor.
Yargıçlar, Roma Statüsü’nün 7(1)(h) maddesi kapsamında dört kişinin toplumsal cinsiyet ve siyasi nedenlerle zulümden sorumlu olduğuna inanmak için makul gerekçeler bulunduğu sonucuna vardı. Roma Statüsü, UCM’yi kuran antlaşmadır. İddia edilen eylemler 15 Ağustos 2021’de başladı ve en az 20 Ocak 2025’e kadar sürdü.
Yakalama kararları açıklandığında dört kişinin de hâlâ serbest olduğu bildirildi. Davalar, yargıçların şüphelinin sorumluluğuna inanmak için makul gerekçeler bulunup bulunmadığını değerlendirdiği yakalama kararı aşamasında. Mahkûmiyet için yargılama yapılması ve suçun makul şüphenin ötesinde kanıtlanması gerekiyor.
Eğitim yetkilileri neden davada yer alıyor?
Agha ve Nadim, okullar ile yükseköğretimden sorumlu makamları yönetiyor. Bu iki yetkilinin davaya dâhil edilmesi, eğitimden sorumlu isimleri Taliban’ın yüce lideri ve baş yargıcıyla birlikte ceza yargılamasının kapsamına alıyor.
Taliban kuralları, kız çocuklarının altıncı sınıftan sonra eğitim görmesini, kadınların ise üniversitede öğrenim görmesini yasaklıyor. Bu kısıtlamalar, kız çocuklarının okula devam edip edemeyeceğini ve kadınların üniversite diploması alıp alamayacağını doğrudan belirliyor.
Yakalama kararları, Taliban politikalarıyla bağlantılı şiddet ile kadın ve kız çocuklarının destekçisi olduğu düşünülen veya Taliban’ın toplumsal cinsiyet beklentilerine uymadığı değerlendirilen kişilerin hedef alınması dâhil, daha geniş kapsamlı hak ihlali iddialarıyla ilgili. Eğitim, bu davanın somut başlıklarından biri.
Savcı, Agha ve Nadim hakkında yakalama kararı çıkarılması için 6 Mart 2025’te başvuruda bulundu; yargıçlar kararları aynı yıl 9 Eylül’de çıkardı. Akhundzada ve Haqqani hakkındaki kararlar ise 8 Temmuz 2025’te çıkarılmıştı. Dördünün de Ekim 2026’da kamuoyuna açıklanması, kapatma kararının ardından devam eden yargı sürecinin daha geniş kapsamını ortaya koydu.
ABD yaptırımları ve yargı yetkisi tartışması
Trump yönetimi, İsrail dâhil ABD vatandaşları ve müttefiklerini kapsayan UCM soruşturmalarına karşı çıkıyor. Yönetimin yaptırımları hem kurumu hem de hâlen görev yapan veya daha önce kurumda çalışmış 13 kişiyi hedef alıyor.
Dışişleri Bakanı Marco Rubio, mahkemeyi dağıtmakla tehdit ederek yaklaşımı şöyle ifade etti:
Gerekirse taş taş üstünde bırakmayarak.
ABD, UCM’ye üye değil ve mahkemenin yargı yetkisini tanımıyor. Buna karşın Roma Statüsü, bir üye devletin topraklarında işlenen vahşet suçlarıyla itham edilen kişilerin, kendi ülkeleri mahkemeye üye olmasa bile yargılanmasına izin veriyor. Yargı yetkisi, bir mahkemenin davaya bakma konusunda sahip olduğu hukuki yetkidir.
Ülke topraklarına dayalı bu kural, Washington mahkemeye katılmayı reddetse de soruşturmanın Amerikalıları neden kapsayabildiğini açıklıyor. Afganistan soruşturmasının kapatılması bu kuralı değiştirmediğinden, ABD ile UCM arasındaki hukuki anlaşmazlık sona erdirilen soruşturmanın ötesine uzanıyor.
Washington ayrıca, Gazze’de insanlığa karşı suç işledikleri iddiasıyla İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ve eski savunma bakanı hakkında çıkarılan ve hâlâ yürürlükte olan UCM yakalama kararlarına da karşı çıkıyor. İkili suçlamaları sert biçimde reddetti. Bu ayrı anlaşmazlık, yönetim ile mahkeme arasındaki gerilimin bir diğer kaynağı olmayı sürdürüyor.
İtirazın çözümsüz bıraktığı konular
Savcılık kapatma kararına itiraz etti ancak başvurusunun gerekçelerini açıklamadı. Karar için bir tarih duyurulmadı. Washington’ın kapsamı daraltılan Afganistan soruşturmasına nasıl karşılık vereceği de belirsiz.
Savcılar ile yargıçlar artık geniş kapsamlı soruşturmanın açık kalıp kalmaması konusunda karşı karşıya. Yargıçlar, savcılığın Taliban davası dışındaki iddiaları soruşturma kapasitesini ortaya koyup koymadığına odaklandı. İtiraz, verilen kararın yeniden yargısal incelemeden geçmesine yol açacak.
ABD personeli veya IŞİD-H’ye ilişkin suç iddiaları konusunda hesap verebilirlik arayanlar için itiraz, kapatma kararına karşı çıkmanın şimdilik tek yolu. Taliban’ın zulüm davasının kapsamındaki kişiler açısından ise ayrı yargı süreci ve dört yakalama kararı yürürlükte kalıyor. Sonuç olarak Afganistan soruşturmasının kapsamı büyük ölçüde daraldı ve bir sonraki hukuki adım savcılığın itirazına bağlı.
Öne Çıkanlar
- UCM yargıçları, ABD askerleri ile IŞİD-H’nin işlediği iddia edilen suçları kapsayan Afganistan soruşturmasını kapattı.
- Savcılık karara itiraz etti; karar için bir tarih açıklanmadı.
- Yargıçlar, savcıların soruşturma yürütme ve delil elde etme imkânlarındaki kısıtlamalara işaret etti.
- Taliban hakkında ayrı bir soruşturma devam ediyor ve dört yakalama kararı yürürlükte kalıyor.
- Taliban davası, 2021’den bu yana kadınlara, kız çocuklarına ve LGBTQI+ bireylere yönelik zulüm iddialarını konu alıyor.
- Mahkeme ve hâlihazırda görev yapan veya eski 13 çalışanı ABD yaptırımları altında.






