ABD'den Gelen Açıklamalar Farklılık Gösterirken Afgan Kadınların Üniversiteye Erişimi Finansman Belirsizliğiyle Karşı Karşıya

9 dakikalık okuma
Afghan Women's University Access Faces Funding Uncertainty as US Accounts Diverge

25 milyon dolarlık karar diplomaları riske atıyor

Reddedilen 25 milyon dolarlık ABD hibesi, Afganistan Amerikan Üniversitesi'ndeki öğrencileri, diplomaya giden sayılı yollardan birinin kapanabileceği endişesine sürükledi. Taliban yönetimi altında gizlice eğitim gören kadınlar için tehdit, dersleri kulaklıkla dinledikleri ve sınıf arkadaşlarını yalnızca seslerinden tanıdıkları yatak odalarına kadar uzanıyor.

İçindekiler
  1. 25 milyon dolarlık karar diplomaları riske atıyor
  2. Laila için eğitim bir kez daha yarıda kaldı
  3. Kabil'deki bir üniversite yurtdışında nasıl faaliyetlerini sürdürdü?
  4. Bugünkü belirsizliği şekillendiren kararlar
  5. Washington üniversitenin mali durumunu neden sorguladı?
  6. Burs fonu, üniversite hibesinden farklı işliyor
  7. Bir dönemi kaybetmek öğrenci için ne anlama geliyor?
  8. AUAF'de kadın öğrencilerin oranı arttı
  9. Öne Çıkanlar

Ancak ABD hükümetinin kendi açıklaması daha karmaşık bir tablo ortaya koyuyor. Dışişleri Bakanlığı'nın Kongre'ye sunduğu ve Haziran 2026'da yayımlanan rapora göre ABD finansmanı, Afganistan'da Öğrenci Başarısını Destekleme programı aracılığıyla yaklaşık 1.100 AUAF öğrencisine uzaktan eğitim desteği sağlıyor. Programın desteklediği faaliyetlerin çoğu Katar'ın başkenti Doha'da yürütülüyor.

Bakanlığın Kongre'ye sunduğu raporda, bu düzenlemenin Afganistan içinde finansman sağlamadığı veya Taliban'a ulaşabilecek para içermediği belirtiliyor. Bu açıklama, bakanlığın 25 milyon dolarlık hibeyi mali hesap verebilirliğe ilişkin kaygılar nedeniyle reddettiğine dair açıklamasıyla yan yana duruyor. Reddedilen hibe ile Kongre raporunda belirtilen destek arasındaki ilişki, finansman dönemleri ve tutarları da dahil olmak üzere, belirsizliğini koruyor; üniversitenin kapanacağına veya bir sonraki finansman kararının ne zaman verileceğine ilişkin tarih açıklanmadı.

Öğrencilerin acil kaygısı, derslerini tamamlayıp tamamlayamayacakları. Üniversite bir saldırıdan, Kabil'deki kampüsünü kaybetmekten ve öğrenci ile çalışanlarının çeşitli ülkelere dağılmasından sağ çıktı. ABD desteğine bağımlılığı, sürgünde de peşini bırakmadı.

Laila için eğitim bir kez daha yarıda kaldı

Güvenliği için adı değiştirilen ve yirmili yaşlarının ortalarında olan öğrenci Laila, gece su içmek için uyandığında telefonunu kontrol ederek finansman haberini öğrendi. Yatağının kenarına oturup eğitimini tamamlamaya çalışırken geçirdiği yılları düşündü.

AUAF'de siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler okuyor. Taliban Ağustos 2021'de yeniden iktidara geldiğinde Kabil'de başka bir üniversiteye devam ediyordu ve dönemini bitirmek için iki sınavı kalmıştı. Taliban'ın Aralık 2022'de kadınların üniversite eğitimi almasını yasaklaması, diplomasını yarım bıraktı.

Reklam

AUAF'deki bir burs, Laila'ya yeniden başlama fırsatı verdi. Çevresindeki kadınlar için bu fırsatın ne kadar sıra dışı olduğunu anlattı.

"Her kız bu fırsatı bulamadı," dedi.

Sınıf arkadaşları uzaktan derslerde çoğunlukla takma isimler kullanıyor ve kameralarını kapalı tutuyor. Laila, ailesi dışındaki çok az kişiye eğitim gördüğünü söyledi. Yetkililerin telefonunu arayıp üniversite mesajlarını bulmasından korkuyor; Taliban mensuplarının eşyalarını aramak için birkaç kez evine girdiğini söylüyor.

Finansman kararını öğrendikten sonra çoğunlukla odasında kaldığını, perdeleri kapalı tuttuğunu ve iştahını kaybettiğini anlattı. Bir zamanlar ulaşabileceğini düşündüğü diploma yeniden belirsizliğe dönüştü.

Kabil'deki bir üniversite yurtdışında nasıl faaliyetlerini sürdürdü?

AUAF, Amerikan liberal sanatlar eğitimi modelini sunan özel bir Afgan kurumu olarak kuruldu. Proje 2005'te bir USAID hibesiyle başlatıldı ve üniversite 2006'da açıldı. Üniversitenin adı ve Amerikan mali desteği, öğrenci ya da çalışanlarına ABD'ye göç etmek için doğrudan bir yol sağlamadı.

Üniversitenin akademik işlerden sorumlu rektör yardımcısı ve başkan yardımcısı Victoria C. Fontan, Taliban'ın 15 Ağustos 2021'de Kabil'e girmesinin ardından yaşanan acil dönüşümü anlattı. Çalışanlar, kimlikleri onları tehlikeye atabilecek kişileri korumak için kayıtları ve sunucuları imha etti. Kanada'dan çalışan bir kayıt görevlisi, tahliye listeleri için gereken bilgileri yeniden oluşturmaya yardımcı oldu.

400'den fazla AUAF öğrencisi, Kırgızistan'daki Orta Asya Amerikan Üniversitesi ile Irak'ın Süleymaniye kentindeki Irak Amerikan Üniversitesi'nde yer buldu. ABD'deki Bard College da öğrencilere ev sahipliği yaptı. Afganistan'dan ayrılamayan öğrenciler çevrimiçi eğitime devam ederken öğretim üyeleri ve yöneticiler üniversite faaliyetlerini yurtdışından sürdürdü.

Fontan, Ekim 2021'de imzalanan Bard ile çift diploma anlaşmasının başka bir soruna çözüm getirdiğini söyledi: Üniversitenin Afganistan Eğitim Bakanlığı tarafından verilen akreditasyonunun Şubat 2023'te sona ermesi bekleniyordu. Akreditasyon, bir kurumun eğitim şartlarını karşıladığının resmen tanınması anlamına geliyor. Mezuniyet için tanınan bir yolun korunması, iş veya ileri eğitim arayan öğrenciler açısından önem taşıyordu.

Katar da bir başka merkez haline geldi. Fontan'a göre Katar Kalkınma Fonu, oradaki 200 öğrenci için barınma ve derslik giderlerini karşılarken ABD desteği AUAF'nin tam mali yardım sunmasına katkı sağladı.

Reklam

Bugünkü belirsizliği şekillendiren kararlar

Üniversitenin finansman sorunları, birbirinden ayrı birkaç olaya dayanıyor. ABD yardımına uzun süreli bağımlılığı, Taliban'ın kısıtlamaları ve Amerikan yardım politikasındaki değişikliklerin her biri öğrencilerin kayıtlarını sürdürüp sürdüremeyeceğini etkiledi.

  • 2005 ve 2006: USAID hibesi AUAF'yi hayata geçirdi; üniversite 2006'da Kabil'de öğrenci kabul etmeye başladı.
  • Ağustos 2016: Bir saldırıda 17 kişi öldü, 50'den fazla kişi yaralandı. Üniversite geçici olarak kapandı ve Mart 2017'de yeniden açıldı.
  • 15 Ağustos 2021: Taliban Kabil'e girdi. AUAF tahliyeler, uluslararası ortaklıklar ve uzaktan eğitim yoluyla faaliyetlerini sürdürdü.
  • Aralık 2022: Taliban kadınların üniversite eğitimi almasını yasakladı.
  • 4 Nisan 2025: Dışişleri Bakanlığı'nın atıfta bulunduğu bir başkanlık kararnamesi, Taliban'a ulaşma ihtimali bulunan yardımları askıya aldı.
  • 5 Nisan 2025: Kadın Bursları Bağış Fonu programını etkileyen bir fesih bildirimi yayımlandı. Yetkililer daha sonra ilgili programların Haziran 2025'e kadar faaliyette olduğunu doğruladı.
  • Haziran 2026: Dışişleri Bakanlığı'nın Kongre raporu, AUAF'nin uzaktan eğitimi dahil Afganistan'a yönelik dört burs programına desteğin sürdüğünü bildirdi.

Nisan 2025'te burs programının akıbetinin değişmesi, finansman duyurusunun bir dönem içinde bile nasıl değişebileceğini gösteriyor. Öğrenciler önce programın sonlandırılmasıyla karşı karşıya kaldı, ardından desteğin hazirana kadar süreceği doğrulandı; sonraki güz dönemi için finansman ise o sırada çözüme kavuşmadı.

Washington üniversitenin mali durumunu neden sorguladı?

Dışişleri Bakanlığı, 25 milyon dolarlık AUAF hibesini reddederken üniversitenin mali yönetim geçmişini gerekçe gösterdi. Bakanlığın basın ofisi kararı şöyle açıkladı:

Milyonlarca dolarlık Amerikan vergi mükellefi parasının kullanımında tekrar tekrar hesap verebilirlik eksikliği yaşanmış olması.

ABD müfettişleri üniversitenin mali durumunu 2016'da incelemeye başladı. 2018'e gelindiğinde müfettişler, muhasebe sistemindeki zayıflıkların Amerikan yardım parasının tam olarak nasıl harcandığını belirlemelerini engellediğini söyledi. Soruşturmayı denetleyen eski federal müfettiş John Sopko, finansmanın sürdürülmesine şaşırdığını belirtti.

Afganistan'daki eski USAID misyon direktörü Patrick Fine, bakanlığın gerekçesine itiraz etti. Önceki denetimlerde USAID'nin kapsamlı şartlarını yerine getirmekte güçlükler tespit edildiğini kabul ederken üniversitenin eğitim açısından değerini savundu.

Bu hâlâ faydalı ve değerli bir yatırım," diyen Fine, "bunun nedeni, Afgan kadınlarına ulaşmayı sürdüren az sayıdaki kuruluştan biri olması.

Fonlamaya ilişkin anlaşmazlıkta atıfta bulunulan bir ABD raporuna göre, Amerikan yardımı 2018'de AUAF'nin giderlerinin yaklaşık yüzde 90'ını karşılıyordu. Bu ölçüde bir bağımlılık söz konusuyken büyük bir hibenin yerini doldurmak, birkaç ek burs bulmaktan çok daha fazlasını gerektiriyor.

Reklam

Dışişleri Bakanlığı, AUAF'nin başka fon sağlayıcılar ve ortaklar arayabileceğini söyledi. Bakanlığın Kongre raporunda, yardımların denetlenmesine yönelik yaklaşımın bir parçası olarak mali izleme ve mevzuata uyum personelinden de söz ediliyor. Öğrenciler açısından pratik sonuç, derslerin, idari işlerin ve akademik desteğin sürmesi için kaynak bulunup bulunamayacağına bağlı.

Burs fonu, üniversite hibesinden farklı işliyor

Kadın Bursları Bağış Fonu da finansman tablosunun bir parçası. USAID, fonu 2018'de Texas A&M Üniversitesi Vakfı'na verdiği 50 milyon dolarlık hibeyle kurdu. Program yetkililerinden birine göre para yatırımlarda değerlendirildi; ana para korunurken elde edilen yatırım geliri bursları karşılamak için kullanıldı.

Bağış fonu, zaman içinde gelir elde etmek üzere yatırılan bir mali kaynak havuzuna benziyor. Bursları finanse edebilmesi yine de yatırım getirilerine, program kurallarına ve idari izne bağlı. Ayrı USAID yardımları öğretmenlerin ücretlerini ve diğer giderleri karşıladı; böylece bireysel burslar, öğrencilerin ihtiyaç duyduğu üniversite hizmetleriyle bağlantılı hale geldi.

Program, 2025'teki aksama sırasında Afganistan'dan çevrimiçi eğitim gören öğrenciler dahil 208 kadına destek verdi. Finansman, 120 kadının yüz yüze eğitim için Umman ve Katar'a taşınmasını sağlamış, yaşam masraflarını da karşılamıştı. Program fen, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarına odaklanıyordu.

Dışişleri Bakanlığı'nın Haziran 2026 tarihli raporu daha sonraki rakamları veriyor: Bağış fonundan hâlen destek alan 136 öğrenci ve önceki akademik yılda tam burs kazanan 169 Afgan kadın. Bu burslar yedi ülkedeki sekiz üniversiteyi kapsadı.

Orta Asya Amerikan Üniversitesi'ndeki iki ayrı ABD bursu da çoğu 2021'den sonra tahliye edilmiş 70 Afgan öğrenciye destek sağladı. Bu programlar birlikte değerlendirildiğinde Amerikan desteğinin yalnızca AUAF üzerinden değil, çeşitli kurumlar ve finansman düzenlemeleri aracılığıyla yürütüldüğü görülüyor.

Bir dönemi kaybetmek öğrenci için ne anlama geliyor?

Güvenliği için baş harfleriyle anılan Afgan bursiyer R.K., 2024'te AUAF'nin çevrimiçi derslerine başladı. 2025'teki finansman kesintisi sırasında, diploması için gereken 120 kredinin 49'unu tamamlamıştı ve 2026'da mezun olmayı umuyordu.

Bu 49 kredi, ders gerekliliklerinin yaklaşık yüzde 41'ine denk geliyordu. Bu aşamada eğitime erişimi kaybetmek, yılların emeğini riske atabilirdi; özellikle de başka bir üniversite tamamladığı derslerin tümünü kabul etmezse. Kredi transferi, yeni bir kurumdan daha önce alınan dersleri kendi diploma programına saymasını istemek anlamına geliyor.

Reklam

R.K., Kabil'in düşüşünün ardından bursunun hayatında tuttuğu yeri şöyle anlattı:

Bu burs benim için her şey demekti," dedi. "Hayatımın en karanlık günlerinde bir ışık gibiydi. Kabil'in düşüşünden sonra bu program, geleceğe dair en büyük umudum oldu.

Laila da eğitimine bir kez yeniden başlamak zorunda kaldıktan sonra benzer bir yükle karşı karşıya. Yıllar önce mezun olmayı, çalışarak katkıda bulunmayı ve yurtdışında yüksek lisans yapmayı bekliyordu. Bir kez daha eğitimine ara vermek bu planları daha da geciktirecek.

İnsan Hakları İzleme Örgütü Kadın Hakları Birimi'nde araştırmacı olan Sahar Fetrat, ortaöğretimi bitirmeyi başarmış kadınlara bu programların sunduğu sınırlı fırsatı şöyle anlattı:

Bu programlar, yükseköğrenim görmek isteyen kız çocukları ve kadınlar için geriye kalan son açıklardı.

AUAF'de kadın öğrencilerin oranı arttı

Taliban diğer eğitim yollarını kapatırken AUAF'nin öğrenci profili değişti. Eski USAID yetkilisi William Hammink'in Amerikan Dışişleri Hizmetleri Derneği tarafından yayımlanan Afganistan yardımlarına ilişkin değerlendirmesine göre, üniversitenin Mart 2017'de yeniden açılmasının ardından 2.000'den fazla öğrencisi vardı ve bunların yaklaşık yarısı kadındı.

Hibenin reddedilmesine ilişkin yakın tarihli açıklamada kayıtlı öğrenci sayısı yaklaşık 1.000, kadınların oranı ise dörtte üç olarak verildi. Bu rakamlar karşılaştırıldığında kadınların payı yaklaşık yüzde 50'den yüzde 75'e çıkarak 25 yüzde puan arttı. Dışişleri Bakanlığı'nın daha sonraki Kongre raporuna göre toplam kayıtlı öğrenci sayısı yaklaşık 1.100.

Talep, diploma programlarının ötesine uzanıyordu. Fontan, Afgan kız çocuklarına yönelik çevrimiçi üniversiteye hazırlık programının 2023'te 350 öğrenciyle başladığını ve iki gün içinde 10.000'den fazla başvuru aldığını söyledi. Bu, başlangıçtaki her bir kontenjan için 28'den fazla başvuru demekti.

Fontan ayrıca, kendi açıklamasını yaptığı dönemde tahminen 100.000 öğrenciye ulaşan ve 65 üyesi bulunan bir eğitim ittifakından söz etti. Dolayısıyla AUAF daha geniş bir ağın parçası; ancak diploma programları, mali yardımı ve uluslararası akademik ortaklıkları, tanınan bir diploma arayan kadınlar için üniversiteye özel bir rol kazandırıyor.

Laila'nın yakın hedefi, bu kurumsal hedeflerden daha mütevazı: sıradaki derse katılmak ve sonunda eğitimini bitirmek. Finansman kararları üniversitenin bu yolu açık tutup tutamayacağını belirlerken Taliban'ın kısıtlamaları bu yola erişimi tehlikeli kılmaya devam ediyor.

Öne Çıkanlar

  • Reddedilen 25 milyon dolarlık ABD hibesi, AUAF'nin Afganistanlı öğrencilere hizmet vermeyi sürdürme kapasitesine ilişkin kaygıları artırdı.
  • Dışişleri Bakanlığı'nın Haziran 2026 tarihli raporu, büyük ölçüde Doha'dan yürütülen bir program aracılığıyla yaklaşık 1.100 AUAF öğrencisine ABD desteği sağlandığını belirtiyor.
  • Dışişleri Bakanlığı mali hesap verebilirliğe ilişkin kaygıları gerekçe gösterirken eski USAID misyon direktörü Patrick Fine üniversitenin değerini savundu.
  • Taliban, Aralık 2022'de kadınların üniversite eğitimi almasını yasakladı; bu nedenle uzaktan dersler ve yurtdışındaki burslar özellikle önem taşıyor.
  • Kadın Bursları Bağış Fonu 50 milyon dolarla kuruldu ve üniversitelerin diğer işletme giderlerine yönelik desteklerden ayrı olarak çeşitli üniversitelerdeki eğitimi destekliyor.
  • Eğitimlerinin kesintiye uğraması, öğrencilerin mezuniyetini daha da geciktirebilir ve tamamladıkları dersleri başka bir kuruma aktarmalarını zorlaştırabilir.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir