Kızların Eğitimden Men Edilmesi ve Okulların Zorluklarıyla Afganistan'da Eğitim Krizi Derinleşiyor

9 dakikalık okuma
Afghanistan Faces Widening Education Crisis as Girls Remain Barred and Schools Struggle

Eğitime talep artarken milyonlarca kişi dışlanıyor

Afganistan'daki eğitim krizi, ilkokula gidemeyen çocuklardan üniversitelerin kapısından çevrilen kadınlara kadar uzanıyor. UNESCO ve UNICEF, 24 Ocak 2026'da 2,2 milyon ergenlik çağındaki kız çocuğunun ortaöğretimden men edildiğini, ilkokulun son sınıfına ulaşan çocukların yüzde 93'ünün ise hâlâ temel okuma becerilerini edinmeye çalıştığını bildirdi.

İçindekiler
  1. Eğitime talep artarken milyonlarca kişi dışlanıyor
  2. Kız çocuklarının altıncı sınıftan sonraki eğitim yolu kapalı
  3. Kısıtlamalar nasıl genişledi?
  4. Okulların sağlayabileceğinden daha fazla öğrenci eğitim yeri bekliyor
  5. Sorunun yalnızca bir bölümü okula devam edebilmek
  6. Kriz mevcut yasaklardan önce de vardı
  7. Mahalle sınıfları çocuklara evlerinin yakınında ulaşıyor
  8. Kısıtlamalar kadın profesyonel yetişmesini tehdit ediyor
  9. Yasaklara yönelik savunmalar eleştiri çekiyor
  10. Öne Çıkanlar

Uluslararası Eğitim Günü'nde Kabil'de yayımlanan ortak eğitim açıklamasında Afganistan'ın, kız çocukları ve kadınların ortaöğretim ve yükseköğretim görmesinin kesin biçimde yasaklandığı tek ülke olduğu belirtildi. Kurumların çağrısı iki acil talebi bir araya getiriyordu: sınıflara erişimi yeniden sağlamak ve çocukların sınıflarda öğrendiklerini iyileştirmek.

Ülkedeki eğitim krizi, 7 milyon öğrencinin okul dışında kalmasına yol açan bir durum olarak tanımlanıyor; ancak bu toplamı destekleyen tarihli bir ulusal hesaplama paylaşılmadı. UNESCO ve UNICEF'in 2026 Afganistan Eğitim Durumu raporu daha ayrıntılı bir tablo sunuyor: ilkokul çağındaki çocukların yaklaşık yüzde 53'ü örgün genel eğitimin dışında. Nüfus artışı ve ailelerin ülkeye dönmesi de okul yeri talebini artırıyor.

Afgan aileler aynı anda birden fazla engelle karşı karşıya. Taliban kısıtlamaları, kız çocuklarının altıncı sınıftan sonraki eğitim yolunu kapatıyor. Okullarda ayrıca kapasite, nitelikli öğretmen ve yatırım eksikliği yaşanıyor. Okula gidebilen çocuklar bile ilkokulu, sonraki dersleri takip etmek için gereken okuma becerilerini edinmeden bitirebiliyor.

Kız çocuklarının altıncı sınıftan sonraki eğitim yolu kapalı

Ocak ayındaki açıklamada ortaöğretimden men edilen ergenlik çağındaki kız çocuklarının sayısı 2,2 milyon olarak veriliyor. 2026 Afganistan Eğitim Durumu raporuna göre ise Ağustos 2021'den bu yana 2,6 milyondan fazla kız çocuğu altıncı sınıftan sonra eğitim göremiyor.

İlkokulu bitiren bir kız çocuğu için bu kısıtlama, eğitimin olağan sonraki basamağını kapatıyor. Üniversiteye girişin de engellenmesi, bu bariyeri yetişkinlik dönemine taşıyor ve birçok meslek için gerekli örgün eğitimi almayı olanaksız kılıyor.

UNESCO Afganistan Sorumlusu Soohyun Kim, kız çocuklarının eğitimden mahrum bırakılmasının ülke çapındaki bedelini şöyle anlattı:

Kız çocukları eğitim hakkından mahrum bırakıldığında bunun bedelini bütün bir ülke öder.

Reklam

Kim ayrıca temel öğrenme becerilerinin güçlendirilmesi ve kadın öğretmenlerin desteklenmesi çağrısında bulundu. Temel öğrenme, çocukların daha zorlayıcı derslerin üstesinden gelebilmesi için önce edinmesi gereken okuma ve sayısal becerileri ifade ediyor. Öğrencilerin eğitim hayatında ilerleyebilmesi için Afganistan'da hem erişimin yaygınlaşması hem de öğretimin iyileşmesi gerekiyor.

Kısıtlamalar nasıl genişledi?

Taliban 15 Ağustos 2021'de yeniden iktidara geldi. Sonraki ay getirilen kısıtlamalar, kız çocuklarının altıncı sınıftan sonra örgün eğitim görmesini engelledi. Daha sonraki kararlarla üniversitelerde ve tıp eğitiminde de kız çocukları ve kadınlar dışlandı.

Başlıca gelişmeler birkaç yıla yayıldı:

  • Eylül 2021: Kız çocuklarının altıncı sınıftan sonra örgün eğitim görmesi yasaklandı.
  • Mart 2022: Kız çocukları için ortaöğretim okullarını yeniden açma planından vazgeçildi.
  • Aralık 2022: Kadınların üniversitelere girişi engellendi.
  • Aralık 2024: Hemşirelik ve ebelik programları dâhil kadınların tıp eğitimi kurumlarında öğrenim görmesi yasaklandı.
  • 24 Ocak 2026: UNESCO ve UNICEF eğitime tam, güvenli ve kapsayıcı erişim çağrılarını yineledi.

Bu kararlar aynı eğitim yolculuğunun birbirini izleyen aşamalarını etkiledi. Bir kız çocuğunun üniversiteye girebilmesi için ortaöğretim görmesi; hemşirelik veya tıp gibi alanlarda çalışabilmesi için de mesleki eğitim alması gerekiyor. Birden fazla aşamanın kapatılması, kaybı tek bir okul yılının çok ötesine taşıyor.

Ocak ayındaki çağrıda kız çocuklarının ortaöğretime veya kadınların üniversiteye erişiminin ne zaman yeniden sağlanacağına dair bir tarih verilmedi.

Okulların sağlayabileceğinden daha fazla öğrenci eğitim yeri bekliyor

Eğitim durumu raporuna göre Afganistan'da 7-18 yaş grubunun nüfusu 2019'da yaklaşık 10,4 milyonken 2024'te 11,5 milyona yükseldi. Beş yıldaki artış yaklaşık 1,1 milyon, yani yüzde 11'e yakın.

Dolayısıyla okullar, yalnızca çocuk sayısına yetişebilmek için bile daha fazla öğrenciye yer açmak zorunda. Süregelen acil durumlar, yetersiz yatırım ve Afgan göçmenlerin Pakistan ile İran'dan geri dönmesi; binalar, öğretmenler ve eğitim hizmetleri üzerindeki baskıyı artırıyor.

Raporda ayrıca bir milyondan fazla geri dönen kişinin bulunduğu, bunların 245 binden fazlasının çocuk olduğu kaydedildi. Geri dönen çocuklar, ailelerinin yerleştiği topluluklarda talebi artırıyor; sınıf, eğitim materyali ve öğretmen ihtiyacını büyütüyor.

Raporda ele alınan dönemde devlet ilkokullarındaki öğrenci sayısı yaklaşık 6,6 milyona ulaştı; bu, 2022'ye kıyasla yaklaşık 560 bin artış anlamına geliyor. Başlangıç değerinin yaklaşık 6,04 milyon olduğu varsayıldığında artış kabaca yüzde 9. Ancak kurumlar, öğrenci kaydındaki büyümenin okul çağındaki nüfus artışının gerisinde kaldığını belirtti.

Reklam

Baskılara rağmen aileler çocuklarını eğitime göndermeyi sürdürüyor. Artan kayıt sayısı okulların daha fazla öğrenciyi kabul ettiğini gösterirken, ilkokul çağındaki çocukların büyük bölümünün örgün eğitimin dışında kalması talebin ne kadarının karşılanmadığını ortaya koyuyor. Erkek çocukların katılımı da azalıyor; dolayısıyla kız çocuklarına getirilen özel kısıtlamaların yanı sıra daha geniş bir erişim krizi yaşanıyor.

Sorunun yalnızca bir bölümü okula devam edebilmek

UNESCO ve UNICEF'in ilkokulun sonuna gelen çocukların yüzde 93'ünün hâlâ temel okuma becerilerini edinmeye çalıştığı yönündeki bulgusu, bu aşamaya ulaşmış çocuklar arasında ciddi bir öğrenme sorununa işaret ediyor. Okuma; öğrencilerin farklı derslerdeki yönergeleri, ders kitaplarını ve yazılı alıştırmaları anlamasını sağlayan temel araç.

Eğitim durumu raporu, ülke çapında yapılan bir değerlendirmede dördüncü sınıf öğrencilerinin yarısından azının dil alanındaki asgari yeterlilik düzeyine ulaştığını da bildiriyor. Dil becerilerinde zorlanan çocuklar, sınıfta yer bulabilseler bile ilerleyen sınıflardaki dersleri takip etmekte güçlük çekiyor.

2025'te yürütülen ön araştırmalar, üniversite mezunu öğretmenlerin oranının daha yüksek olduğu okullarda öğrencilerin, özellikle dil öğreniminde, daha iyi performans gösterdiğini ortaya koydu. Bulgular ayrıca kadın öğretmenlerin alan bilgisi açısından daha güçlü olduğunu ve öğrencilerin öğrenme sonuçlarının daha iyi olmasıyla ilişkili olduğunu gösterdi.

Kurumların müdahale planı okul binalarının onarılmasını, öğretmenlerin mesleki gelişimini ve okuma ile matematikte erken öğrenmenin güçlendirilmesini kapsıyor. Bu öncelikler sınıfın fiziksel koşullarıyla dersin niteliğini bir araya getiriyor: Çocukların öğrenebilecekleri bir yere, ders verecek donanıma sahip bir öğretmene ve kullanabilecekleri materyallere ihtiyacı var.

Kriz mevcut yasaklardan önce de vardı

Taliban yeniden iktidara gelmeden önce de Afganistan'da okul dışında kalan çok sayıda çocuk vardı. UNICEF'in Ocak 2020 tarihli eğitim programı bilgilendirme notunda, 2018 tarihli bir rapora dayanılarak okul çağındaki nüfusun yüzde 42'sini oluşturan 3,7 milyon çocuğun okula gitmediği belirtilmişti. Bunların yüzde 60'ı kız çocuklarıydı.

Bu oran, 3,7 milyonluk toplam üzerinden hesaplandığında yaklaşık 2,22 milyon kız çocuğuna karşılık geliyordu. Bilgilendirme notunda kadın öğretmen eksikliği, okullardaki yetersiz hijyen koşulları, erken yaşta evlilik ve geleneksel inançlar kız çocuklarının eğitiminin önündeki engeller arasında sayılmıştı. Notta ayrıca malzeme dağıtımı, öğretmen maaşlarının ödenmesi ve çatışmalar ile doğal afetler sırasında eğitim faaliyetlerinin sürdürülmesindeki zorluklara değinilmişti.

Aynı belgede eğitime erişimde önemli kazanımlar kaydedildiği belirtiliyordu: İlkokula kayıtlı çocuk sayısı 2002'de 1 milyonken 2015'te 8,5 milyona yükselmişti. Ancak bilgilendirme notunda aktarılan 2015 ölçümüne göre, okula kayıtlı çocukların yalnızca yüzde 54'ü ilkokulu bitiriyordu.

Reklam

UNICEF'in 2015-2021 programı, okul dışındaki çocukların sayısını 2017'deki 3,7 milyonluk başlangıç düzeyinden 2021'de 3,2 milyona indirmeyi, başka bir deyişle 500 bin azaltmayı hedefliyordu. Program ayrıca devam ve okulda kalma oranlarını yükseltmeyi amaçlıyordu. Bu hedefler, sonraki kısıtlamalar kız çocuklarının eğitimlerini sürdürmesini engellemeden önce bile yapılması gereken işin boyutunu gösteriyor.

Mahalle sınıfları çocuklara evlerinin yakınında ulaşıyor

Topluluk temelli eğitim, örgün okullardan uzakta yaşayan çocuklara ulaşmanın pratik yollarından biri oldu. UNICEF'in 2020 tarihli bilgilendirme notunda, evlere yürüme mesafesindeki ve yerel ailelerin güvendiği öğretmenlerin ders verdiği sınıflar anlatılıyordu. Topluluklar sınıf için yer sağlıyor, öğrencileri ve öğretmenleri buluyor; UNICEF ise eğitim materyali ve destek sunuyordu.

Model, birinci sınıftan üçüncü sınıfa kadar eğitim veren sınıfları ve altı yıllık ilkokul eğitimini üç yılda tamamlatan hızlandırılmış öğrenme merkezlerini kapsıyordu. Hızlandırılmış eğitim, okula ara vermek zorunda kalmış çocuklara çok daha küçük yaştaki öğrencilerle birlikte sıfırdan başlamak yerine açığı kapatma olanağı sağlıyor.

Eğitim durumu raporunda yaklaşık 162 bin öğrenciye hizmet veren 5 bin 300 civarında topluluk sınıfından söz ediliyor. Öğrencilerin yüzde 64'ü kız; bu da yaklaşık 104 bin öğrenciye karşılık geliyor. Kurumlar topluluk sınıflarının, okuryazarlık programlarının, uzaktan eğitimin ve özel derslerin ergenlik çağındaki kız çocuklarının ihtiyaçlarını karşılamakta yetersiz kaldığını belirterek yüz yüze örgün eğitimin yeniden başlatılması çağrısında bulundu.

2020 tarihli bilgilendirme notundaki bir öykü, bu yaklaşımın mevcut kısıtlamalardan önce nasıl işlediğini gösteriyordu. O sırada 17 yaşında olan ve Kandahar'da yaşayan Basirya, sabahları 10. sınıfa gidiyor, öğleden sonra ise hızlandırılmış öğrenme merkezinde kız çocuklarına ders veriyordu. Öğrencilerinden bazıları güvensizlik, yoksulluk veya sınırlı erişim nedeniyle okula gidememişti.

Basirya, topluluğundaki kız çocuklarına neden okula gitmediklerini sorduğunu anlattı:

Bazıları ailelerinin okula gitmelerine izin vermediğini, diğerleri ise kayıt yaptırmak için çok büyüdüklerini düşündüklerini söyledi.

Onun deneyimi, yakındaki bir sınıfın ve güven duyulan bir öğretmenin değerini gösteriyor. Ayrıca kız çocuklarının eğitimde kalmasıyla sonraki öğrenci grubuna ders verecek kadınların varlığı arasındaki bağı da ortaya koyuyor.

Kısıtlamalar kadın profesyonel yetişmesini tehdit ediyor

UNICEF Afganistan Temsilcisi Dr. Tajudeen Oyewale, eğitimin temel hizmetlerin gelecekte sunulmasıyla doğrudan bağlantılı olduğuna dikkat çekti. Ocak ayındaki açıklamada kadınlara acilen ihtiyaç duyulan mesleklerden birkaçını şöyle sıraladı:

Afganistan'ın kadın öğretmenlere, hemşirelere, toplum sağlığı çalışanlarına ve doktorlara acilen ihtiyacı var.

Reklam

Oyewale, kadınların yalnızca kadınlar tarafından tedavi edilebildiği bir ortamda kız çocuklarının eğitimine getirilen kısıtlamaların gelecekte kadınlara ve kız çocuklarına sunulacak sağlık hizmetlerini tehlikeye attığı uyarısında bulundu. Tıp eğitiminin önünün kapatılması, diğer sağlık alanlarında eğitim almak isteyenlerin yanı sıra hemşire ve ebe yetişmesini de engelliyor.

Öğretmen açığında da benzer bir döngü görülüyor. Kız çocuklarının öğretmen olabilmesi için ortaöğretime ve daha ileri eğitime erişmesi gerekiyor. UNICEF'in önceki programında, öğretmen adayı kız çocuklarına iki yıl süreli burs sağlayan Kız Çocuklarının Öğretmen Eğitimine Erişimi girişimi de yer alıyordu. Öğretmen yeterliliklerine ilişkin 2025 araştırması, bu eğitim yolunun önemini daha da ortaya koyuyor.

Üniversite öğrenci sayısı da 2021 öncesinin oldukça gerisinde. Eğitim durumu raporunda ele alınan dönem için yaklaşık 208 bin öğrenci sayısı veriliyor; bu sayı 2024'te 189 bin, 2020'de ise yaklaşık 430 bindi. Sayı 2024'e göre yükselmiş olsa da 2020 düzeyinin yaklaşık yüzde 52 altında kalıyor.

Yasaklara yönelik savunmalar eleştiri çekiyor

İslam vaizi Zakir Naik, kısıtlamaları güvenlik kaygıları ve kadın öğretmen eksikliğiyle bağlantılı geçici bir ara olarak savundu. Kız çocuklarının altıncı sınıfa kadar eğitim görebileceğini söyleyen Naik, kadınların ileri düzey din eğitimi almaya devam edebileceğini de öne sürdü.

Taliban temsilcileriyle görüştüğünü söyleyen Naik, uygun öğretmenler bulunana kadar eğitimin ertelenmesinin kabul edilebilir olduğunu savundu:

Dolayısıyla doğru öğretmen bulunana kadar eğitimi ertelemenin hiçbir sakıncası yok.

Britanya'da yaşayan Pakistanlı eğitim aktivisti ve Nobel Barış Ödülü sahibi Malala Yousafzai'nin babası Ziauddin Yousafzai bu gerekçeyi reddetti. Bu açıklamayı şöyle niteledi:

derinden kaygı verici ve hayal kırıklığı yaratıcı

Yousafzai, süresiz yasağın erteleme olarak tanımlanmasına karşı çıktı ve kadın öğretmen açığının nasıl giderileceğini sorguladı. UNESCO ve UNICEF'in ocak ayındaki çağrısı, erişimin yeniden sağlanmasını nitelikli öğretmenlere, eğitim materyallerine ve okullara yatırım yapılmasıyla birlikte ele alıyor. Eğitim kısıtlamaları, bu açıkları kapatmak için eğitim alabilecek öğrencilerin önünü kesiyor.

Öne Çıkanlar

  • UNESCO ve UNICEF, 24 Ocak 2026'da 2,2 milyon ergenlik çağındaki kız çocuğunun ortaöğretimden men edildiğini bildirdi.
  • Eğitim durumu raporuna göre ilkokul çağındaki çocukların yaklaşık yüzde 53'ü örgün genel eğitimin dışında.
  • 7-18 yaş grubunun nüfusu 2019'da yaklaşık 10,4 milyonken 2024'te 11,5 milyona çıktı.
  • İlkokulun sonuna ulaşan çocukların yaklaşık yüzde 93'ü hâlâ temel okuma becerilerini edinmeye çalışıyor.
  • Yaklaşık 5 bin 300 topluluk sınıfında 162 bin öğrenci eğitim görüyor; öğrencilerin yüzde 64'ü kız çocukları.
  • BM kuruluşları erişimin yeniden sağlanması, öğretimin güçlendirilmesi ve okullara yatırım yapılması çağrısında bulunuyor. Kız çocuklarının ortaöğretime veya kadınların üniversitelere erişiminin ne zaman yeniden açılacağına dair bir tarih verilmedi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir