Talep artarken milyonlarca çocuk okuldan mahrum
UNESCO ve UNICEF'in ortaklaşa yayımladığı 4 Kasım 2026 tarihli Afganistan Eğitim Durumu Raporu'na göre, Afganistan'da ilkokul çağındaki çocukların yarısından fazlası örgün genel eğitim alamıyor. Ayrıca 2,6 milyondan fazla kız çocuğu 2021'den bu yana ortaöğretimden mahrum bırakıldı.
İçindekiler
- Talep artarken milyonlarca çocuk okuldan mahrum
- Daha fazla çocuk, kapasitesini aşan okullar
- Kız çocukları kesintiye uğrayan yaşamlarını anlatıyor
- Toplum temelli sınıfların sunduğu olanaklar sınırlı
- Sınıftaki çocuklar öğrenmekte zorlanıyor
- Geri dönenler ve seller baskıyı artırıyor
- Üniversiteler küçülürken geleceğin sağlık çalışanları eğitimden mahrum kalıyor
- Küresel etkileri olan ulusal bir kriz
- Kriz nasıl gelişti, kurumlar ne talep ediyor?
- Öne çıkanlar
Rapora göre, ilkokul çağındaki çocukların yüzde 53'ü örgün eğitimin dışında. Sınıfa ulaşabilen çocuklar arasında da ciddi öğrenme açıkları görülüyor: 55 binden fazla 4. sınıf öğrencisinin katıldığı ülke çapındaki değerlendirmede, yalnızca her dört öğrenciden biri 3. sınıf için belirlenen asgari matematik yeterlilik düzeyine ulaştı.
Afganistan aynı anda birçok baskıyla karşı karşıya. Okul çağındaki çocuk nüfusu artıyor, çok sayıda aile yurt dışından geri dönüyor, acil durumlar okullara zarar veriyor ve yatırımlar yetersiz kalıyor. Taliban yönetiminin getirdiği kısıtlamalar kız çocuklarının ve kadınların ortaokullara, liselere ve üniversitelere gitmesini engelleyerek eğitim hayatlarında ilerlemelerinin önünü kesiyor.
Aileler bu koşullara rağmen çocukları için eğitim arayışını sürdürüyor. Devlet ilkokullarına 2025'te yaklaşık 6,6 milyon çocuk kaydoldu; bu sayı 2022'ye kıyasla yaklaşık 560 bin arttı. Toplum temelli sınıflar da özellikle kız çocuklarına öğrenme olanağı sunuyor. Ancak UNESCO ve UNICEF, eğitime erişimin talebi karşılayamadığını ve kız çocuklarının haklarının yeniden tanınmasının yanı sıra öğretimin, sınıfların ve öğrenme materyallerinin iyileştirilmesi gerektiğini belirtiyor.
Daha fazla çocuk, kapasitesini aşan okullar
Afganistan'da okul çağındaki çocuk ve ergen nüfusu 2019'da yaklaşık 10,4 milyonken 2024'te 11,5 milyona yükseldi. Beş yılda yaklaşık 1,1 milyonluk, yani yüzde 11 civarında bir artış yaşandı.
Okulların bu daha büyük nüfusa hizmet edebilmesi için daha fazla öğretmene, alana ve malzemeye ihtiyacı var. Eğitimden zaten mahrum kalan çocuklar için de kapasite oluşturulması gerekiyor. Raporda, okullar ve eğitim hizmetleri üzerindeki yükün ağırlaştığı, öğrenci sayısındaki artışın artık nüfus artışına yetişemediği belirtiliyor.
2022'den bu yana devlet ilkokullarındaki öğrenci sayısının 560 bin artması, talebin güçlü kaldığını gösteriyor. Okullara ulaşmanın zor olduğu bölgelerde bile ebeveynler çocukları için yer aramayı sürdürüyor. Acil görev, bu talebi öğretmen ve uygun materyallerin bulunduğu bir sınıfa düzenli erişime dönüştürmek.
Raporda, öğretimin iyileştirilmesiyle birlikte eğitime erişimin genişletilmesi çağrısı yapılıyor. Çocuklar açısından bu iki hedef birbiriyle bağlantılı: Okulda yer bulmak süreci başlatırken etkili dersler, çocuğun eğitimine devam etmesi için gereken okuma ve matematik becerilerini edinmesine yardımcı oluyor.
Kız çocukları kesintiye uğrayan yaşamlarını anlatıyor
UNICEF'in eğitimden dışlanan kız çocuklarının anlatımlarında kısıtlamaların günlük yaşamı nasıl değiştirdiği aktarılıyor. Şafika, Taliban'ın 2021'de yeniden iktidara geldiği sırada 6. sınıfı tamamlamıştı. Sınıfta kalabilmek için ertesi yıl aynı sınıfı tekrar etti. Daha sonra resim derslerine ve bilgisayar kursuna katılmayı denedi, ancak ek kısıtlamalarla bu olanaklar da ortadan kalktı.
Doktor olmayı uman Şafika, öğrenmeye verdiği önemi şöyle anlattı:
Eğitim, insanlara daha iyi bir gelecek kurma fırsatı verir.
14 yaşındaki Rabia, 2024'te 6. sınıfı bitirmiş ve ebe olmak istiyordu. Evde kalmaya zorlandıktan sonra yaşadığı hayal kırıklığını ve sıkıntıyı anlattı. İstediği gelecekten söz eden Rabia şöyle dedi:
Eğitimime devam etmeyi gerçekten çok istiyorum. Kadınlara yardım etmek ve hayat kurtarmak istiyorum.
Bugün 18 yaşında olan Mahira, kız çocuklarına yönelik ortaokullar ve liseler kapatıldığında 8. sınıftaydı. Okul defterlerini saklıyor ve ev işlerini bitirdikten sonra ders çalışıyor. Annesi Halime, paylaştıkları üzüntüyü ve kızının umudunu korumak için gösterdiği çabayı anlattı. UNICEF, güvenlikleri için dört kişinin de adını değiştirdi.
Kız çocuklarının deneyimleri, eğitimden dışlanmanın derslerle sınırlı kalmadığını gösteriyor. Okul aynı zamanda arkadaşlar ve öğretmenlerle iletişim kurma, günlük bir rutine sahip olma ve çalışma hayatına yönelme olanağı sağlıyor. UNICEF, eğitim hayatı kesintiye uğrayan kız çocuklarının yalnızlaştığını ve psikolojik sıkıntı yaşadığını belirtiyor.
Toplum temelli sınıfların sunduğu olanaklar sınırlı
Ortak rapora göre Ekim 2026 itibarıyla yaklaşık 5.300 toplum temelli sınıf faaliyetteydi ve yaklaşık 162 bin öğrenciye ulaşıyordu. Katılımcıların yüzde 64'ünü, yani yaklaşık 104 binini kız çocukları oluşturuyordu.
Toplum temelli eğitim, yerleşik okullara ulaşmakta zorlanan çocuklara dersleri daha yakınlarında sunuyor. Okuryazarlık ve beceri programları, uzaktan eğitim, dijital dersler ve özel dersler de ergenlik çağındaki kız çocuklarının yararlanabildiği az sayıdaki seçenek arasında.
UNESCO ve UNICEF'e göre bu seçenekler ihtiyacı karşılamaktan çok uzak. Kurumlar, kız çocuklarının ortaöğretime ve yükseköğretime devam edebilmesi için örgün ve yüz yüze eğitime erişimin yeniden sağlanması çağrısında bulunuyor.
Şafika'nın yaşadıkları, kısıtlamalar bir etkinlikten diğerine yayıldığında alternatiflerin ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Okuldan resme, oradan bilgisayar eğitimine geçen Şafika'nın bu arayışı, zamanının büyük bölümünü evde dikiş dikerek ve annesine yardım ederek geçirmesiyle sonuçlandı. Öğrenme olanağını sürdürmek önemli, ancak kız çocuklarının sınıflar arasında ilerleyebilecekleri güvenilir bir yola da ihtiyacı var.
Sınıftaki çocuklar öğrenmekte zorlanıyor
Ülke çapındaki değerlendirmeye 34 ilin tamamından 55 binden fazla öğrenci katıldı. 4. sınıf öğrencilerinin yarısından azı, 3. sınıf için beklenen asgari dil yeterliliğine ulaştı. Matematikte bu düzeye erişenlerin oranı yalnızca dörtte bir oldu.
Asgari yeterlilik, eğitimin belirli bir aşaması için temel bilgi ve beceri düzeyine ulaşmak anlamına geliyor. Bu değerlendirmede öğrenciler, kendi sınıflarının bir alt kademesi için belirlenen ölçütlere göre değerlendirildi. Sonuçlar, birçok çocuğun mevcut derslerine devam ederken önceki öğrenmelerini destekleyecek yardıma ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.
UNESCO ve UNICEF, öğretmenlere sürekli yatırım yapılmasını, sınıf içi öğretimin etkili olmasını ve yeterli eğitim-öğretim materyali sağlanmasını acil ihtiyaçlar arasında sayıyor. Öğrenciler açısından bu; takip edebilecekleri dersler, pratik yapma fırsatları ve geride kaldıkları noktaları saptayabilecek öğretmenler anlamına geliyor.
Erken çocukluk eğitimi de son derece sınırlı. Üç ve dört yaşındaki her 100 çocuktan biri bile erken öğrenme programlarına katılmıyor. Bu programlar, çocukların ilkokul öncesinde dil, sosyal beceriler ve temel sayısal beceriler geliştirmesine yardımcı oluyor. Katılım yüzde 1'in altındayken bu yaş grubundaki çocukların neredeyse tamamı planlı bir hazırlık sürecinden mahrum kalıyor.
Geri dönenler ve seller baskıyı artırıyor
Ortak rapora göre 2026'da eylül ayına kadar yaklaşık 1,23 milyon Afgan ülkeye geri döndü. Geri dönen çocuklardan 245 binden fazlası eğitim desteğine ihtiyaç duydu; bu durum, okullarında zaten eksiklikler bulunan topluluklarda talebi daha da artırdı.
Çok sayıda ailenin geri döndüğü bölgeler, orada yaşayan çocukların yanı sıra yeni gelen öğrencileri de okullarına almak zorunda. Raporda bu dönüşler, eğitim talebiyle sistemin yanıt verme kapasitesi arasındaki farkı büyüten etkenlerden biri olarak gösteriliyor.
Seller de çocukların öğrenim gördüğü yerlere zarar verdi. UNICEF'in ağustos ayı insani durum raporunda, ani sellerin evleri, altyapıyı, tarım arazilerini, su sistemlerini ve okulları etkilediği kaydediliyor. Raporda zarar gören okul sayısı için toplam bir rakam verilmiyor.
Bu nedenle okul onarımları, etkilenen topluluklardaki diğer acil ihtiyaçlarla yarışıyor. Evleri, su kaynakları veya tarım arazileri zarar gören ailelerin, eğitim hizmetleri çocukların öğrenimini sürdürmeye çalışırken aynı anda farklı türde yardımlara ihtiyacı olabilir.
Afganistan'daki eğitim engellerinin geçmişi daha da eskiye uzanıyor. Afganistan Eğitim Bakanlığı ve UNICEF tarafından hazırlanan 2018 tarihli ülke incelemesinde savaş, yerinden edilme, göç, doğal afetler, yoksulluk ve erişim eksikliği engeller arasında sayılmıştı. UNICEF ve UNESCO İstatistik Enstitüsü tarafından başlatılan bir girişimin parçası olan inceleme, müdahalelerdeki açıkları belirlemeyi ve politika önerileri sunmayı amaçlıyordu. 2026 bulguları, kız çocuklarına ve kadınlara yönelik kısıtlamaların yanı sıra bu baskıların da sürdüğünü gösteriyor.
Üniversiteler küçülürken geleceğin sağlık çalışanları eğitimden mahrum kalıyor
Afganistan üniversitelerinde 2026'da yaklaşık 208 bin öğrenci öğrenim gördü; bu sayı 2024'te 189 bindi. Yaklaşık 19 binlik artış, iki yılda yüzde 10 civarında bir toparlanmaya işaret ederken kadınların üniversiteye girişi yasaklı kalıyor.
Öğrenci sayısı, 2020'de kaydedilen yaklaşık 430 binin hâlâ çok altında. 2026'daki toplam, yaklaşık 222 bin daha az; bu da yüzde 52 civarında bir düşüş demek. Üniversiteler böylece 2021 öncesine kıyasla öğrenci sayısının yarısından azına hizmet veriyor.
Eğitim olanaklarının kaybı, Afgan topluluklarının ihtiyaç duyduğu hizmetleri de etkiliyor. Rabia ebe, Şafika ve Mahira ise doktor olmak istiyordu. Bu hayaller, sınıflara yönelik kısıtlamalarla gelecekte yetişmiş sağlık çalışanı sayısı arasındaki bağı ortaya koyuyor.
UNICEF, kadın sağlık çalışanlarının tıp alanında çalışmasının engellendiğini, genç kadınların ise bu alana girmesinin önünün kesildiğini belirtiyor. Kuruma göre erkek doktorlara muayene olamayan bazı hamile kadınlar ve anneler doğum öncesi ya da doğumla ilgili bakım alamıyor. Doğum öncesi bakım, gebelik sırasında sağlık kontrolleri ve destek verilmesini, olası komplikasyonların saptanıp tedavi edilebilmesini kapsıyor.
UNICEF'e göre Afganistan'da bebek ölüm oranı zaten yüksek ve her yıl binlerce anne hayatını kaybediyor. Gelecekte kadın sağlık çalışanı olabilecek kişilerin eğitim yollarının kapatılması, bakıma erişimde zaten zorluk yaşayan kadınlara hizmet veren sağlık sistemi üzerindeki baskıyı artırıyor.
Küresel etkileri olan ulusal bir kriz
UNESCO'nun 2023 eğitim verileri bilgilendirme notuna göre dünya genelinde okula devam etmeyenlerin sayısı 250 milyona ulaştı; bu, 2021'den bu yana 6 milyonluk artış demekti. Notta, başka yerlerde eğitimde ilerlemenin duraklamasının yanı sıra Afganistan'daki kız çocukları ve genç kadınların eğitimden dışlanmasının bu artışta önemli payı olduğu belirtildi.
Bilgilendirme notunda, UNICEF'in Nisan 2023'te yaptığı ve Afganistan'da 7,8 milyon çocuğun okula gitmediğini tahmin eden bir araştırmaya da yer verildi. O dönemde ilkokul çağındaki çocukların yaklaşık yarısı, ortaöğretim çağındakilerin ise yalnızca beşte biri okula kayıtlıydı.
Önceki veriler, 2026 bulgularını uzun süredir devam eden yaygın dışlanma sürecinin içine yerleştiriyor. UNESCO'nun 2023 verilerine göre dünya genelinde okula gitmeyenlerin 122 milyonunu, yani yüzde 48'ini kız çocukları ve genç kadınlar oluşturuyordu. Afganistan'daki kısıtlamalar, bir grubun kadın oldukları için ortaöğretim ve yükseköğretime erişimini tümüyle engelliyor.
UNESCO'nun 2023 Küresel Eğitim İzleme Raporu, 2015-2021 yılları arasında dünya genelinde okul bitirme oranlarında iyileşme kaydedildiğini de ortaya koydu. İlköğretimi tamamlama oranı yüzde 85'ten yüzde 87'ye, üst ortaöğretimi tamamlama oranı ise yüzde 54'ten yüzde 59'a yükseldi. Afganistan'da kız çocuklarının eğitimden dışlanmaya devam etmesi, bu küresel hedeflerin genişletmeye çalıştığı eğitim sürecini kesintiye uğratıyor.
Kriz nasıl gelişti, kurumlar ne talep ediyor?
Raporda nüfus artışından yakın dönemdeki geri dönüşlere ve toplum temelli sınıfların yaygınlaşmasına kadar birkaç yıllık değişimler bir araya getiriliyor. Öne çıkan tarihler şöyle:
- 2019: Afganistan'da okul çağındaki çocuk ve ergenlerin sayısı yaklaşık 10,4 milyondu.
- 2020: Üniversite öğrencisi sayısı yaklaşık 430 bindi.
- 2021: Taliban yeniden iktidara geldi ve kız çocukları ortaöğretimden dışlandı.
- 2024: Okul çağındaki çocuk nüfusu yaklaşık 11,5 milyona ulaştı; üniversite öğrencisi sayısı yaklaşık 189 bindi.
- 2025: Devlet ilkokullarına yaklaşık 6,6 milyon çocuk kaydoldu.
- Eylül 2026: Yıl içindeki geri dönüşler yaklaşık 1,23 milyon kişiye ulaştı.
- Ekim 2026: Yaklaşık 5.300 toplum temelli sınıf, yaklaşık 162 bin öğrenciye hizmet verdi.
- 4 Kasım 2026: UNESCO ve UNICEF ortak eğitim durumu raporunu yayımladı.
UNESCO ve UNICEF, eğitime erişimin önündeki engellerin kaldırılması ve öğrenmenin iyileştirilmesi için atılacak adımların yanı sıra kız çocuklarının ve kadınların eğitim hakkının eksiksiz biçimde yeniden tesis edilmesini talep ediyor. Öncelikler, hem sınıflara girmesi engellenen çocukları hem de daha fazla desteğe ihtiyaç duyan okullara devam edenleri kapsıyor.
UNICEF, ilköğretim ve toplum temelli eğitimi, okul inşası ve onarımını, kadın öğretmenlerin eğitimini ve öğrenme materyallerini desteklemeyi sürdürüyor. Kurumlar, kız çocuklarının ortaöğretime ve yükseköğretime yeniden erişebilmesi için çağrı yaparken bu faaliyetler pratik ihtiyaçlara yanıt veriyor.
Temel görev somut: Daha fazla çocuğa öğrenme olanağı sunmak, öğretmenlerin çocuklara temel becerileri kazandırabilmesini sağlamak ve kız çocuklarının ilkokuldan sonra eğitimlerine devam etmesine izin vermek. Kurumlar, bu değişiklikler gerçekleşmezse Afganistan'ın bir kuşağı geride bırakma ve toparlanmasının temellerini zayıflatma riskiyle karşı karşıya olduğu uyarısında bulunuyor.
Öne çıkanlar
- UNESCO ve UNICEF'e göre ilkokul çağındaki çocukların yüzde 53'ü örgün genel eğitim alamıyor.
- 2,6 milyondan fazla kız çocuğu 2021'den bu yana ortaöğretimden mahrum bırakıldı.
- Değerlendirmeye katılan 4. sınıf öğrencilerinin yalnızca dörtte biri, 3. sınıf için belirlenen asgari matematik yeterlilik düzeyine ulaştı.
- Toplum temelli sınıflar Ekim 2026'ya kadar yaklaşık 162 bin öğrenciye ulaştı; öğrencilerin yüzde 64'ü kız çocuğuydu.
- Eylül 2026'ya kadar geri dönen çocuklardan 245 binden fazlası eğitim desteğine ihtiyaç duydu.
- Kadınların hâlâ dışlandığı üniversitelerdeki öğrenci sayısı, 2020 düzeyinin yaklaşık yüzde 52 altında kaldı.
- BM kurumları eğitim haklarının yeniden tesis edilmesini, erişimin genişletilmesini ve öğretim ile öğrenmeye sürekli yatırım yapılmasını talep ediyor.






