COP31 uygun maliyetli finansmana odaklanırken Özbekistan, iklim uyumu için 30,1 milyar dolara ihtiyaç duyduğunu açıkladı

11 dakikalık okuma
Uzbekistan Sets Out $30.1 Billion Adaptation Need as COP31 Focuses on Affordable Finance

Özbekistan'ın iklim bütçesinde su ve tarım öne çıkıyor

Özbekistan'ın 2035'e kadar iklim değişikliğine uyum için tahminen 30,1 milyar dolara ihtiyacı var. Türkiye'nin Antalya kentinde düzenlenen COP31'de ülkenin ulusal pavyonunda açıklanan yatırım kalemlerinin yüzde 92'sinden fazlasını tarım ve su kaynakları oluşturuyor. Bu rakamlar, ülkenin uygun maliyetli uluslararası finansman arayışının odağına sulamayı, gıda üretimini ve kırsal geçim kaynaklarını yerleştiriyor.

İçindekiler
  1. Özbekistan'ın iklim bütçesinde su ve tarım öne çıkıyor
  2. Yatırım tahminleri neleri kapsıyor?
  3. Su kıtlığı gündelik yaşamı neden tehdit ediyor?
  4. Sulama iyileştirmeleri ölçülebilir fayda sağlıyor
  5. Stiell, daha ucuz finansman ve güçlü kurumlar çağrısı yaptı
  6. Küresel hedefler büyük finansman açığıyla karşı karşıya
  7. ANORA, tarım önceliklerini yatırıma dönüştürmeyi amaçlıyor
  8. CLiCA, kırsal topluluklar için somut planlar sunuyor
  9. Bölgesel iş birliği ve enerji planları uyum çalışmalarıyla birlikte ilerliyor
  10. Bir sonraki aşamayı belirleyen tarihler
  11. Öne Çıkanlar

Tahmini ihtiyaç, 2030'a kadar 15,7 milyar dolardan 2035'e kadar 30,1 milyar dolara yükseliyor; iki planlama dönemi arasındaki artış 14,4 milyar dolar. İleri tarihteki toplamın 19,943 milyar doları tarıma, 7,954 milyar doları ise su kaynaklarına ayrılıyor. Geriye kalan tutarın büyük bölümünü konut ve sağlık hizmetleri oluşturuyor.

BM İklim Değişikliği İcra Sekreteri Simon Stiell, 13 Kasım'daki bakanlar düzeyindeki diyalogda daha kapsamlı bir yaklaşım çağrısında bulundu: Bireysel projelere sağlanan finansmanın yanı sıra ulusal kurumları güçlendiren ve borçlanma maliyetlerini düşüren finansman. Açıklamalarında Özbekistan'a özel yeni bir finansman taahhüdü yer almadı. Özbekistan'ın tahmini ihtiyaçları karşılığında şimdiye kadar sağlanan miktar açıklanmadı; pavyum sunumunda hesaplama yöntemi de izah edilmedi.

İklim değişikliğine uyum; insanları, çiftlikleri ve altyapıyı daha sıcak yazlar, kuraklık ve seller gibi koşullara hazırlamak anlamına geliyor. Özbekistan'da bu, kanalların onarılması, su tahsisinin iyileştirilmesi, zarar görmüş arazilerin onarılması ve temel hizmetlerin korunması demek olabilir. Bu yatırımlar, çevresel baskılar arttıkça toplulukların ve işletmelerin faaliyetlerini sürdürebilmesini sağlamaya yönelik pratik bir ihtiyaca yanıt veriyor.

Dünya Bankası'nın bulguları, riskin boyutunu ortaya koyuyor. 2030'a kadar en az 8 milyon kişinin iklim riskinin çok yüksek olduğu bölgelerde yaşayacağı öngörülüyor. Uyum önlemleri alınmazsa ülke ekonomisi, iklim etkilerinin olmadığı senaryoya kıyasla 2050'de yüzde 10 daha küçük olabilir; bunun istihdam ve hane halkı gelirleri üzerinde sonuçları olacaktır.

Reklam

Yatırım tahminleri neleri kapsıyor?

Özbekistan pavyonunda, uyum önceliklerinin üretken topraklara ve güvenilir su kaynaklarına ne ölçüde bağlı olduğunu gösteren dört ana harcama kalemi açıklandı:

  • Tarım: 2030'a kadar 10,405 milyar dolar, 2035'e kadar 19,943 milyar dolar.
  • Su kaynakları: 2030'a kadar 4,150 milyar dolar, 2035'e kadar 7,954 milyar dolar.
  • Konut: 2030'a kadar 924 milyon dolar, 2035'e kadar 1,771 milyar dolar.
  • Sağlık hizmetleri: 2030'a kadar 197 milyon dolar, 2035'e kadar 378 milyon dolar.

Tarım ve su kaynaklarının toplamı, 2035'e kadar 27,897 milyar dolara ulaşıyor. Bu tutar, manşet tahmini olan 30,1 milyar dolara bölündüğünde yaklaşık yüzde 92,7 ediyor. Bu yoğunlaşma, kanallar, pompalama sistemleri, tarım uygulamaları ve arazi ıslahına ilişkin kararların uyum programının büyük bölümünü şekillendireceği anlamına geliyor.

Dünya Bankası Grubu'nun 21 Kasım 2023'te yayımladığı İklim ve Kalkınma Raporu, daha geniş bir yatırım tablosu ortaya koyuyor. Rapora göre, iklimin iş gücü verimliliği, yollar ve köprüler, hayvancılık ve sulama üzerindeki olumsuz etkilerini gidermek için yaklaşık 60 milyar dolar; yaşlanan enerji altyapısını yenilemek ve karbonsuzlaşma içinse 2060'a kadar yaklaşık 340 milyar dolar gerekiyor. Pavyondaki tahmin 2035'e kadarki ihtiyaçlara odaklanırken Banka'nın rakamları farklı yatırım kalemlerini ve daha uzun süreli bir enerji dönüşümünü kapsıyor.

Su kıtlığı gündelik yaşamı neden tehdit ediyor?

Dünya Bankası'nın Uyum ve Dayanıklılık Değerlendirmesi'ne göre Özbekistan'da ortalama sıcaklık, 1950-2020 döneminde 2,9°C arttı. Değerlendirme, bu yüzyılda sıcaklığın 1,21°C ila 1,94°C daha yükselmesini öngörüyor ve ülkeyi 2040'a kadar dünyanın su stresi en yüksek 29. ülkesi olabilecek ülkeler arasında gösteriyor.

Değerlendirmeye göre Amu Derya ve Sir Derya nehirlerinin debileri, daha sık görülecek kurak yıllarla birlikte 2050'ye kadar sırasıyla yüzde 5 ve yüzde 15 azalabilir. Özbekistan'ın yıllık su açığı 2030'da 7 milyar metreküpe, 2050'de ise 15 milyar metreküpe ulaşabilir. Daha sıcak koşullar su talebini de artırıyor.

Reklam

Çiftçiler iki yönden baskı altında: Su kaynaklarının güvenilirliği azalırken ürünlerin su ihtiyacı artıyor. Tarımsal üretimin ve hayvancılığın gerilemesi, gıdaya erişimi, aile gelirlerini ve göçü etkileyebilir. Değerlendirmede, risk altındaki nüfusun yoğun olduğu bölgeler arasında Fergana Vadisi, Harezm, Buhara ve Surhanderya Vadisi sayılıyor.

Hanelerin güvenli suya erişimi de eşit değil. Değerlendirmede aktarılan verilere göre Özbekistan nüfusunun yüzde 58,8'i güvenli biçimde yönetilen içme suyuna erişebiliyor; karşılaştırma yapılan gruplardaki oran ise yüzde 75'in üzerinde. Rapora göre depremler, kuraklıklar ve seller yılda toplam yaklaşık 1,4 milyon kişiyi etkiliyor ve GSYH'nin yaklaşık yüzde 5'ine denk gelen kayıplara yol açıyor. Bu toplam hem jeolojik tehlikeleri hem de hava olaylarından kaynaklanan riskleri kapsıyor.

Sulama iyileştirmeleri ölçülebilir fayda sağlıyor

Özbekistan pavyonunda, su tasarrufu sağlayan teknolojilerin 2017-2025 döneminde yaklaşık 2,6 milyon hektara ulaştığı ve sunumda kullanılan göstergeye göre alanın yüzde 60'ını kapsadığı belirtildi. Sunumda ayrıca 5.795 kilometrelik sulama şebekesi ile beton kaplı 34.500 kilometrelik iç sulama ağı kaydedildi.

Aynı sunumda yıllık elektrik tüketiminin 8,3 milyar kilovatsaatten 6,4 milyar kilovatsaate gerilediği; 1,9 milyar kilovatsaatlik, yani yaklaşık yüzde 23'lük bir düşüş yaşandığı gösterildi. Ancak bu değişimin ne kadarının sulama iyileştirmelerinden kaynaklandığını belirlemek için yeterli ayrıntı verilmedi. Suyun pompalanması ve dağıtımı elektrik gerektiriyor; bu nedenle su yönetimi ile enerji harcamaları yakından bağlantılı.

Dünya Bankası'nın 2023 tarihli raporuna göre, bütünleşik peyzaj yönetimi ve değişen iklim koşullarına uygun tarım teknolojileri, ürün üretimini 10 yılda 4,6 milyar dolar artırabilir ve yılda 1,8 milyar metreküpten fazla su tasarrufu sağlayabilir. Bunlar, üretimi artırırken su kaynakları üzerindeki baskıyı azaltan yatırımlardan elde edilebilecek olası kazanımlar.

Banka, sulama altyapısının ve hesap verme sistemlerinin modernleştirilmesini, su tahsisinin iyileştirilmesini ve israfı azaltan teknolojilerin yaygınlaştırılmasını öneriyor. Çiftçilerin arazi kullanım güvencesinin artırılması ve toprak koruma çalışmalarının iyileştirilmesi de öneriler arasında. Arazileri üzerindeki hakları daha güvenceli olan çiftçiler, geri dönüşü yıllar süren yatırımları yapmak için daha sağlam bir zemine sahip oluyor.

Stiell, daha ucuz finansman ve güçlü kurumlar çağrısı yaptı

Stiell'in COP31'deki açıklamalarında, ülkelerin iklim planlarını finanse edip edemeyeceğini belirleyen koşullara odaklanıldı. Yüksek borç ödemeleri, peş peşe yaşanan afetler ve pahalı borçlanma, hükümetlerin bir sonraki acil durum öncesinde yatırım yapacak çok az kaynağı kalmasına yol açabiliyor.

BM'nin COP31 finansman güncellemesinde BM'nin iklimden sorumlu üst düzey yetkilisi, gelişmekte olan pek çok ekonominin karşı karşıya olduğu döngüyü şöyle anlattı:

Gelişmekte olan pek çok ülke borç, afet ve yıkıcı sermaye maliyetlerinin oluşturduğu bir kısır döngüye sıkışmış durumda" dedi. "İklim finansmanı ülkelerin bu döngüden çıkmasına yardımcı olmalı.

Reklam

Stiell; kurumların güçlendirilmesini, yatırım koşullarının iyileştirilmesini ve daha düşük maliyetli finansman çekilmesini önerdi. Amaçlanan döngü bunun tersine işliyor: Güçlü kurumlar yatırımı kolaylaştırıyor, yatırım dayanıklılığı artırıp emisyonları azaltıyor; güçlenen ekonomi de yeni finansman çekme kapasitesini geliştiriyor.

Özbekistan'ın uyum değerlendirmesi, bu yaklaşımla doğrudan ilgili zayıflıkları ortaya koyuyor. Dünya Bankası incelemesi sırasında uyum finansmanının sınırlı olduğunu, sektörler arasındaki eş güdümün etkisiz kaldığını ve ilerlemeyi izleyen merkezi bir sistem bulunmadığını tespit etti. Harcamaların ulusal ve yerel düzeylerde yönlendirilmesi için ulusal bir uyum fonu kurulmasını ve afet kayıplarına ilişkin analizlerin iyileştirilmesini önerdi.

Kırsal hanelerin de finansmana erişmesi gerekiyor. Değerlendirmeye göre, nüfusun en yoksul yüzde 40'lık kesimindeki kişilerin yüzde 41,5'i 2021'de finansal hizmetlere erişebiliyordu. Sulamalı tarıma bağımlı aileler, ekipmanlarını ve tarım uygulamalarını değiştirmek için krediye veya başka desteklere ihtiyaç duyabileceğinden, finansmana erişimin artırılması önem taşıyor.

Küresel hedefler büyük finansman açığıyla karşı karşıya

Gelişmiş ülkelerin, daha geniş kapsamlı ve yılda 1,3 trilyon dolarlık iklim finansmanı hedefi doğrultusunda, gelişmekte olan ülkeler için 2035'e kadar yılda en az 300 milyar doları harekete geçirme çabalarına öncülük etmesi bekleniyor. COP31'de öne çıkarılan bir değerlendirmeye göre mevcut eğilimler sürerse daha geniş kapsamlı hedefte yıllık 840 milyar dolarlık açık oluşacak.

BM Genel Sekreteri António Guterres, uyum ihtiyaçlarının görüşülen kaynaklardan daha hızlı arttığı uyarısında bulundu. Zirvede gazetecilere konuşan Guterres şöyle dedi:

Uyum finansmanını üç katına çıkarmak bile ihtiyaç duyulan miktarın yüzde 30'undan azını karşılayacak.

Tarım, finansman bulmakta özellikle zorlanıyor. BM Gıda ve Tarım Örgütü'nden Kaveh Zahedi, sektörün iklimle bağlantılı kalkınma finansmanının yaklaşık yüzde 5'ini aldığını ve payının gerilediğini söyledi. Özbekistan'ın tahmini, uyum ihtiyaçlarının yaklaşık üçte ikisini tarıma ayırıyor. Bu da ülkenin önceliklerinin, uluslararası finansmandan küçük bir pay alan bu sektöre ne kadar bağlı olduğunu gösteriyor.

Britanya, Norveç ve Kanada'daki kalkınma finansmanı kuruluşları, gelişmekte olan piyasalardaki iklim projeleri için 2030'a kadar 10 milyar doları harekete geçirme planlarını duyurdu. Guterres ayrıca uluslararası iklim fonlarına erişimin kolaylaştırılması çağrısında bulundu; yatırım çekmek için kalkınma bankalarının sermaye ve garanti araçlarının daha geniş ölçekte kullanılmasını destekledi.

Uyum projelerinin getirisi çoğu zaman ürün kayıplarının önlenmesi, toprağın iyileşmesi veya hizmetlerin kesintisiz sürmesi şeklinde ortaya çıkıyor. Bu faydalar değerli olsa da kredi verenlere düzenli nakit akışı sağlamayabilir. Bu nedenle kamu bütçeleri, hibeler ve olağan ticari borçlanmaya kıyasla daha elverişli koşullar sunan imtiyazlı krediler merkezi bir rol oynuyor.

Reklam

ANORA, tarım önceliklerini yatırıma dönüştürmeyi amaçlıyor

Özbekistan pavyonunda tanıtılan ANORA platformu, iklim baskılarına daha dayanıklı tarım ve sürdürülebilir gıda üretimi için 1,5 milyar avroya kadar finansman sağlamayı hedefliyor. Gösterge niteliğindeki finansman dağılımı; finans kuruluşlarından 650 milyon avro, özel sermayeden 500 milyon avro, imtiyazlı finansmandan 300 milyon avro ve hibelerden 50 milyon avrodan oluşuyor.

Platformun 2027'de tam olarak faaliyete geçmesi planlanıyor. Öncelikleri arasında su tasarrufu sağlayan teknolojiler, tarımsal verimlilik, altyapı, toprak ıslahı ve emisyonların azaltılması bulunuyor. Platform, 2030'a kadar 340.000 hektarda su tasarrufu sağlayan teknolojilerin kullanılmasını hedefliyor. 1,5 milyar avro hâlâ bir finansman sağlama hedefi; ilerleme, projelerin finansman anlaşmalarına ve uygulama aşamasına ulaşmasına bağlı.

Özbekistan, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) ile BM Gıda ve Tarım Örgütü'nün desteğiyle hazırlanan iklime duyarlı tarım yatırım yol haritasını Temmuz 2026'da onayladı. EBRD ayrıca ANORA'nın proje havuzunu hazırlamaya ve finansmana hazırlık düzeyini iyileştirmeye yönelik teknik iş birliğini açıkladı.

Özbekistan, Ekim 2026'da İklim Uygulama Köprüsü'nün (BRIDGE) beş pilot ülkesinden biri oldu. COP31 Dönem Başkanlığı ile BM Kalkınma Programı'nın desteklediği girişim, ulusal taahhütlerin yatırımcıların ve kalkınma ortaklarının değerlendirebileceği projelere dönüştürülmesine yardımcı oluyor. Özbekistan'ın EBRD ile ortak proje portföyü ise daha geniş iş birlikleri kapsamında 7 milyar doları aşıyor.

CLiCA, kırsal topluluklar için somut planlar sunuyor

Orta Asya'da İklime Dayanıklı Peyzajlar programı (CLiCA), planlanan uyum harcamalarının daha ayrıntılı bir örneğini sunuyor. Yeşil İklim Fonu'nun 28 Ekim 2026'da onayladığı programın, Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan için yedi yıllık toplam bütçesi 264,4 milyon avro. Uygulamanın 2027'de başlaması planlanıyor.

Özbekistan'a ayrılan 103,7 milyon avro, dört bölgede 15 ilçede yürütülecek çalışmalar için kullanılacak. Planlar arasında 18.000 hektar ormanın ve 123.000 hektar meranın onarılması, damla sulama ile kuraklığa daha dayanıklı ürünlerin kullanımının başlatılması ve tarım finansmanına erişimin iyileştirilmesi yer alıyor.

Yaklaşık 12.000 çiftçinin iklim danışmanlığı hizmetlerinden yararlanması bekleniyor. Program, Özbekistan'da yaklaşık 342.000 kişinin dayanıklılığını artırmayı hedefliyor. Finansman Yeşil İklim Fonu ile Alman kalkınma ortaklarının katkılarını bir araya getiriyor; Avrupa Yatırım Bankası ise olası ek ortak olarak gösteriliyor.

Programın arazi ıslahı ve danışmanlık hedefleri, uygulama başladığında toplulukların takip edebileceği somut ölçütler sunuyor. Finansmanın geçim kaynaklarına daha iyi koruma olarak yansımasını; iyileştirilmiş meralar, işleyen sulama sistemleri ve yararlı tarım danışmanlığı belirleyecek.

Reklam

Bölgesel iş birliği ve enerji planları uyum çalışmalarıyla birlikte ilerliyor

Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, COP31'de üç bileşenli Orta Asya İklim Entegrasyon Modeli'ni önerdi: ortak çevre bilgileri ve erken uyarı sistemleri; arazi ıslahı ile toz ve kum fırtınalarının kontrolüne yönelik teknolojiler; su kıtlığı ve uzun süreli kuraklık yaşayan bölgeler için yeni finansman araçları.

Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyoyev, liderlere hitabında bölgesel eylem gereğini şöyle dile getirdi:

Hiçbir ülke iklim değişikliğinin getirdiği zorluklarla tek başına mücadele edemez.

Önerilen bilgi sistemi, Dünya Meteoroloji Örgütü'nün desteğinden yararlanacak. Özbekistan ayrıca Orta Asya ECO-EXPO'sunun teknoloji sağlayıcıları, yatırımcılar ve bölgesel yetkililer için kalıcı bir buluşma platformuna dönüşmesini istiyor. Ülkenin 2027'de Aral Gölü'nü Kurtarma Uluslararası Fonu'na başkanlık etmesi bekleniyor.

Özbekistan ile Türkiye; iklim değişikliğine uyum, kirliliğin önlenmesi, atık yönetimi ve çölleşmeyle mücadeleyi kapsayan bir çevre iş birliği anlaşması imzaladı. Mirziyoyev'in zirvede kalkınma bankaları ve BM yetkilileriyle yaptığı görüşmelerde su güvenliği, arazi ıslahı, hava durumu izleme ve yatırımlar ele alındı.

Enerji planları da bu uyum gündemine eşlik ediyor. Özbekistan'ın Kasım 2025'te sunduğu NDC 3.0 belgesi, 2010'a kıyasla 2035'e kadar GSYH birimi başına sera gazı emisyonlarının yüzde 50 azaltılmasını hedefliyor. Bu hedef, her bir ekonomik çıktı birimi başına üretilen emisyonları ölçüyor; dolayısıyla gelecekteki ulusal toplam, ekonomik büyümeye de bağlı. Zirvede yapılan açıklamalarda 2055 için karbon nötrlüğü hedefi ortaya kondu; Dünya Bankası'nın 2023 tarihli çalışması ise 2060'a uzanan bir dönüşümü değerlendirdi.

Özbekistan, 2030'a kadar elektriğinin yüzde 54'ünü yenilenebilir kaynaklardan üretmeyi hedefliyor. Pavyonda açıklanan hedefler arasında 9.395 megavat güneş enerjisi, 12.200 megavat rüzgâr enerjisi, 4.000 megavat küçük ölçekli güneş enerjisi kurulumu ve 4.548 megavat enerji depolama kapasitesi bulunuyor. Depolama, güneş ve rüzgâr enerjisi üretimindeki değişimleri yönetmeye yardımcı oluyor. Dünya Bankası, karbonsuzlaşmanın 2060'a kadar altyapıda 178 milyar dolardan fazla fayda sağlayabileceğini; bunun 112 milyar dolarının önlenen maliyetlerden, 66 milyar dolarının ise fosil yakıt ithalatındaki tasarruftan oluşacağını tahmin ediyor.

Bir sonraki aşamayı belirleyen tarihler

Özbekistan'ın planları, 2027'deki proje başlangıçlarından 2035'teki yatırım ve emisyon hedeflerine kadar çeşitli takvimleri bir araya getiriyor. Başlıca dönüm noktaları şöyle:

  • 21 Kasım 2023: Dünya Bankası Grubu, Özbekistan Ülke İklim ve Kalkınma Raporu'nu yayımladı.
  • Kasım 2025: Özbekistan, 2035 emisyon yoğunluğu hedefini belirleyen NDC 3.0 belgesini sundu.
  • Ekim 2026: Özbekistan BRIDGE pilot ülkesi olarak belirlendi; Yeşil İklim Fonu 28 Ekim'de CLiCA'yı onayladı.
  • 13 Kasım 2026: Stiell, Antalya'da COP31 iklim finansmanı bakanlar diyaloğunda konuştu.
  • 2027: ANORA'nın tam olarak faaliyete geçmesi ve CLiCA uygulamasının başlaması planlanıyor; Özbekistan Aral Gölü fonunun başkanlığını üstlenecek.
  • 2030 ve 2035: Tahmini kümülatif uyum ihtiyaçları sırasıyla 15,7 milyar dolara ve 30,1 milyar dolara ulaşıyor.

Önümüzdeki dönemin pratik adımları, projelerin hazırlanması, finansman anlaşmaları ve uygulamaya geçilmesiyle ilgili. Özbekistan'ın açıkladığı en büyük ihtiyaçlar tarım ve su alanlarında; bu nedenle sulama, arazi ıslahı ve kırsal finansman programlarının performansı, ülkenin uyum çalışmalarında belirleyici olacak.

Öne Çıkanlar

  • Özbekistan, 2035'e kadar iklim değişikliğine uyum yatırımları için 30,1 milyar dolara ihtiyaç duyduğunu tahmin ediyor.
  • Tarım ve su kaynakları bu toplamın yaklaşık yüzde 92,7'sini oluşturuyor.
  • Stiell, Özbekistan'a özel yeni bir finansman açıklamadan daha düşük finansman maliyetleri ve güçlü kurumlar çağrısında bulundu.
  • ANORA, 2027'de tam olarak faaliyete geçmek üzere 1,5 milyar avroya kadar kaynak sağlamayı hedefliyor.
  • CLiCA, Özbekistan'a 103,7 milyon avro ayırıyor ve yaklaşık 342.000 kişinin dayanıklılığını artırmayı hedefliyor.
  • Dünya Bankası, 2030'a kadar en az 8 milyon kişinin iklim riskinin çok yüksek olduğu bölgelerde yaşayacağını öngörüyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir