Kuruyan denizden yükselen toz uzak dağlara taşınıyor
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) The State of the World's Forests 2026 raporuna göre, küçülen Aral Gölü'nün açığa çıkan tabanında oluşan Aralkum Çölü'nden her yıl 100 milyon tondan fazla toz ve tuz yükseliyor. Kazakistan ile Özbekistan arasında 5,5 milyon hektardan fazla alanı kaplayan çöl, eski kıyı şeridinin çok ötesine uzanan bir çevre sorunu yaratıyor.
İçindekiler
- Kuruyan denizden yükselen toz uzak dağlara taşınıyor
- Sulama nasıl yeni bir çöl yarattı?
- Toz miktarlarına ilişkin veriler ne söylüyor?
- Tacikistan buzulları neden bu tablonun parçası?
- Eski deniz tabanında dikim çalışmaları
- Çalışmalar nasıl gelişti?
- Tuzlu zeminde fidanlık, su ve bitkilerin tutunması
- Arazinin iyileştirilmesi ve kalan suyun yönetimi
- Öne Çıkanlar
Rüzgârlar, Aral bölgesinden havalanan parçacıkları Tacikistan'daki Zeravşan Vadisi'nin yukarı kesimlerine ve buzullara doğru taşıyabiliyor. Bilim insanı Abdulhamid Kayumov, Kasım 2024'te havadaki parçacıkların Doğu Pamirler'e kadar ulaşabileceği uyarısında bulundu. Buzul yüzeylerinde biriken toz, erimenin hızlanmasına katkıda bulunarak alçak kesimlerdeki bir denizin kaybını uzaktaki dağ buzulları üzerindeki baskıyla ilişkilendiriyor.
FAO'nun aktardığı yıllık salım tahmini, 2021'de yayımlanan 2021–2030 Orta Asya Kum ve Toz Fırtınalarının Yönetimi Bölgesel Stratejisi'ne dayanıyor. Tahmin, bir zamanlar su altında kalan topraklardan hâlâ büyük miktarda malzemenin taşındığını ortaya koyuyor. Eski deniz tabanındaki tuz birikintilerinde tarımda kullanılan böcek ilaçları, herbisitler ve gübre kalıntıları da bulunuyor.
Kazakistan, yüzeyin bir bölümünü bitki örtüsüyle sabitlemeye çalışıyor. Ekoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı'na atfedilen verilere göre, kapsamlı tohum ekiminin yanı sıra altı yılda 56 milyondan fazla saksaul fidanı dikildi. Çalışmalar yaklaşık 1,117 milyon hektara ulaştı. Ancak çölün sıcağına, tuzuna ve rüzgârına dayanacak bitki örtüsünü oluşturmak yıllar alıyor.
Sulama nasıl yeni bir çöl yarattı?
Aral Gölü'nü bir zamanlar Amu Derya ve Siriderya nehirleri besliyordu. Özellikle pamuk üretimi için sulama amacıyla yapılan büyük ölçekli su yönlendirmeleri, gölün bu kaynaktan büyük ölçüde mahrum kalmasına yol açtı. FAO, sulama için aşırı su çekilmesini Aral Gölü havzasındaki bozulmanın başlıca nedenlerinden biri olarak gösteriyor; iklim değişikliği de zararı ağırlaştırıyor.
Gölün çekilme boyutu, Fransa'nın uzay ajansı CNES'e atfedilen rakamlarda görülüyor: karşılaştırmada gölün yüzölçümünün 1960'taki yaklaşık 66.460 kilometrekareden yaklaşık 7.300 kilometrekareye düştüğü belirtiliyor. Bu, yaklaşık yüzde 89'luk, genellikle yüzde 90 olarak yuvarlanan bir kayba ya da yaklaşık 59.000 kilometrekarelik su yüzeyinin yok olmasına karşılık geliyor.
Sular çekildikçe denizin altında kalan tortullar havayla temas eder hâle geldi. Bu tortullarda tuzların yanı sıra havzaya taşınan tarım kimyasalları da bulunuyor. Rüzgâr, gevşek parçacıkları bu yüzeyden kaldırarak ülke sınırlarının ötesine taşıyabiliyor.
Ortaya çıkan çöl tek tip bir arazi değil. Tuz düzlükleri, kumullar, yakın zamanda açığa çıkmış zeminler ve farklı nem oranlarına sahip alanlar, sürekli değişen bir peyzaj oluşturuyor. FAO'nun 5,5 milyon hektarı aşan tahmini, 55.000 kilometrekareden fazla bir alana karşılık geliyor. Yayımlanmış diğer tahminlerde Aralkum'un yüzölçümü yaklaşık 27.000 ya da 60.000 kilometrekareye yakın olarak veriliyor. Fark, hâlâ nemli olan açık toprakların ve kuzey Aral'ın kıyı kesimlerinin hesaba katılıp katılmamasından kaynaklanıyor.
Toz miktarlarına ilişkin veriler ne söylüyor?
FAO'nun yılda 100 milyon tonu aşan tahmini, sorunun temel ölçüsünü ortaya koyuyor. Yayımlanmış diğer hesaplamalar yılda yaklaşık 43 milyon ton ile 100 ila 150 milyon ton arasında değişiyor. Binlerce kilometrekarelik alandan havalanan malzemenin ölçülmesi zor; tahminler, salım yapan alanın ve parçacık hareketlerinin nasıl değerlendirildiğine göre değişiyor.
Taşınan malzeme, toz ve tuz karışımından oluşuyor. Deniz tabanı tortullarındaki tarım kalıntıları ayrı bir risk yaratıyor; rüzgâr, bu maddeleri mineral parçacıklarıyla birlikte taşıyabiliyor. Toplam salım miktarı taşınan malzemenin kütlesini gösterirken, tek tek kimyasalların yoğunluğu bu malzeme içinde değişiklik gösteriyor.
Orta Asya'daki topluluklar açısından asıl mesele, açığa çıkan arazinin tekrarlayan fırtınaların kaynağı olmayı sürdürmesi. Büyük bir fırtına, gevşek malzemenin tamamını ortadan kaldırmıyor. Bitki örtüsü tutunana ya da yüzey koşulları değişene kadar sonraki rüzgârlar aynı geniş araziden daha fazla tozu havalandırabiliyor.
Aralkum, daha geniş bir çöl tozu kaynakları ağının da parçası. Karakum ve Kızılkum çölleri, kurumuş Aral deniz tabanıyla birlikte Tacikistan'ın çevresini tehdit eden kum ve toz fırtınalarının kaynakları arasında gösteriliyor.
Tacikistan buzulları neden bu tablonun parçası?
Aral bölgesinden gelen tozun ulaşabildiği yerlerden biri, Tacikistan'daki Zeravşan Vadisi'nin yukarı kesimleri. Kayumov'un Kasım 2024'teki açıklamaları, endişenin Doğu Pamirler'e kadar uzandığını belirterek eski denizden havalanan parçacıkların yüksek dağlık alanlara taşınabildiğini gösteriyor.
Buzullar, kar biriktiren ve erime gibi süreçlerle buz kaybeden büyük buz kütleleridir. Temiz ve parlak bir kar yüzeyi, üzerine düşen güneş ışığının büyük kısmını yansıtır. Toz bu yüzeyi koyulaştırarak daha fazla güneş enerjisi emmesine ve karın ya da buzun daha hızlı erimesine yol açabilir.
Kayumov, tuz içeren parçacıklar da dâhil olmak üzere tozun buzulların üzerine çökerek erimeyi hızlandırdığını belirtti. FAO, Aral Gölü felaketinin sonuçlarına karşı alınması gereken önlemler arasında buzul korumasına da yer veriyor. Dolayısıyla dağlardaki risk, açığa çıkan araziyi sabitlemeye yönelik daha acil çalışmalarla birlikte ele alınıyor.
Aralkum'dan gelen malzemenin her yıl ne kadarının Tacikistan buzullarına ulaştığına ya da buzul kaybının ne kadarının bundan kaynaklandığına ilişkin bir veri verilmiyor. Bulgular çevresel baskının izlediği bir güzergâhı ortaya koyarken, bu etkinin büyüklüğünün ölçülmesi gerekiyor.
Eski deniz tabanında dikim çalışmaları
Kazakistan'ın yürüttüğü çalışmaların merkezinde, Haloxylon cinsinden bir çöl çalısı olan saksaul yer alıyor. Kurak koşullara ve tuzlu toprağa dayanabilmesi, onu pek çok başka bitkinin yetişmekte zorlandığı alanlar için uygun kılıyor. Derin kökleri gevşek kumu tutmaya yardımcı olurken, bitki örtüsü de zemin yüzeyinin rüzgâra maruz kalmasını azaltıyor.
2021'de Kazakistan devlet başkanı, yetkililere kurumuş deniz tabanındaki saksaul dikim alanlarını 1 ila 1,1 milyon hektara genişletme talimatı verdi. Bakanlık verilerine göre iyileştirme çalışmaları bugün yaklaşık 1,117 milyon hektara yayılmış durumda; altı yılda 56 milyondan fazla fidan dikildi.
Çalışanlar ayrıca 3.440 tondan fazla saksaul ve halofit tohumu ekti. Halofitler, tuzlu koşullara uyum sağlamış bitkilerdir. Hem tohum hem de fidan kullanımı, toprak ve nem koşullarının değişkenlik gösterdiği alanlarda bitki örtüsü oluşturmak için programa farklı yöntemler sunuyor.
Bildirilen iyileştirme alanı, FAO'nun 5,5 milyon hektarı aşan çöl tahmininin yaklaşık beşte birine denk geliyor. Bu karşılaştırma çalışmaların ölçeğini gösterse de dikim programı Kazakistan'da yürütülüyor; daha geniş Aralkum ise Kazakistan ve Özbekistan'a yayılıyor. İyileştirme rakamları işlem yapılan araziyi gösteriyor, kalıcı koruma ise bitkilerin hayatta kalıp büyümesine bağlı.
Çalışmalar nasıl gelişti?
Kazakistan'ın yıllık verileri, en büyük alanın 2025'te kaydedildiği, iyileştirme çalışmalarının ise yıllara göre değişken bir hızda ilerlediğini gösteriyor. Genel kronolojide kuzey Aral'daki suyu korumaya yönelik önceki bir çalışma ile tozun dağlardaki buzullara ulaşabileceğine dair daha sonra yapılan uyarı da yer alıyor.
- 2005: Kuzey Aral Gölü'nde suyu tutmaya yardımcı olması için Kok-Aral Barajı inşa edildi.
- 2006: Barajın inşasının ardından kuzey Aral'da balıkçılığın yeniden başladığı bildirildi.
- 2021: Kazakistan saksaul dikim alanlarını genişletme kararı aldı ve 101.100 hektarda iyileştirme çalışması yapıldı. 2021–2030 Bölgesel Toz Fırtınası Stratejisi de aynı yıl yayımlandı.
- 2022: 250.000 hektarda iyileştirme çalışması yapıldı.
- 2023: 193.400 hektarda iyileştirme çalışması yapıldı.
- 2024: 127.000 hektarda iyileştirme çalışması yapıldı. Kayumov, kasım ayında havadaki parçacıkların Doğu Pamirler'e ulaşabileceği uyarısında bulundu.
- 2025: İyileştirme çalışmaları 330.000 hektara ulaştı; verilen rakamlara göre bu, bir yılda kaydedilen en geniş alan oldu.
- 2026: 116.000 hektarlık ek alan kaydedilirken FAO'nun orman raporu çölden yayılan toz ve tuz miktarına dikkat çekti.
2025'te işlem yapılan 330.000 hektar, altı yıllık toplamın yaklaşık onda üçüne karşılık geldi. Yıllık dikim çalışmaları önemli ölçüde değişebildiğinden, her yıl kaydedilen alanın yanı sıra bitkilerin bakımının sürdürülmesi ve hayatta kalma oranlarının izlenmesi de önem taşıyor.
Tuzlu zeminde fidanlık, su ve bitkilerin tutunması
FAO, iyileştirme çalışmalarının önündeki çeşitli pratik engellere dikkat çekiyor: tuzlu topraklar, tohum ve fidan kıtlığı, sınırlı fidanlık kapasitesi, uzman eksikliği ve yetersiz izleme kaynakları. Geniş alanlarda dikim yapabilmek için, uygun bitkilerin düzenli biçimde sağlanmasının yanı sıra hangi alanlarda tutunabileceklerinin bilinmesi gerekiyor.
Kazakistan, yılda 3 milyona kadar fidan yetiştirme kapasitesine sahip, 33 hektarlık bir fidanlık kurdu. Kurumuş deniz tabanında da ikinci bir fidanlık geliştiriliyor. Buraya modüler konteyner üniteleri yerleştirildi ve 500 metre derinliğinde bir kuyu açıldı.
Kuyu, saniyede 9 litre hızla, neredeyse tatlı sayılabilecek ılık su sağlıyor. Fidanların yerel Aral koşullarında yetiştirilmesi, dikimden sonra karşılaşacakları iklime daha iyi uyum sağlamış bitkiler elde etmeyi amaçlıyor. Nem azlığı bitkilerin tutunmasını sınırladığından, su temini özellikle önem taşıyor.
Kazak Orman ve Tarımsal Ormancılık Araştırma Enstitüsü de bölgede bir şube açtı; kurumuş deniz tabanında iki araştırmacı görev yapıyor. Araştırmacıların varlığı, şiddetli rüzgârlara, yoğun yaz sıcağına ve tuzlu toprağa maruz kalan bir arazide iyileştirme çalışmalarına ilişkin kararlara bilimsel destek sağlıyor.
Saksaul, elverişli koşullarda bile sağlam topluluklar oluşturacak kadar büyümek için yıllara ihtiyaç duyuyor. Temel ölçüt, fidanların ve filizlenen tohumların kalıcı bitki örtüsüne dönüşüp dönüşmediği. Dikim yapılan bir alan süreci başlatabilir; ancak erozyona karşı korumayı sağlayan kökler, olgun çalılar ve büyümenin sürmesidir.
Arazinin iyileştirilmesi ve kalan suyun yönetimi
Kuzey Aral, farklı türde bir müdahalenin örneğini sunuyor. 2005'te tamamlanan Kok-Aral Barajı, daha küçük olan kuzey havzasında suyun tutulmasına yardımcı oldu; 2006'da balıkçılığın yeniden başladığı bildirildi. Güneydeki deniz ise çok daha kötü durumda; doğu havzası neredeyse tamamen kurumuş durumda.
Suyun tutulması ve deniz tabanına bitki dikilmesi, felaketin farklı boyutlarına çözüm getiriyor. Suyun tutulması kuzeydeki su ekosistemini destekliyor. Açığa çıkan zeminde çalı yetiştirilmesi ise kurumuş araziden kaynaklanan erozyonu ve toz salımını azaltmayı amaçlıyor.
FAO; bitki örtüsünün yeniden oluşturulması, arazi ve su yönetiminin eşgüdümü ve buzulların korunması yoluyla Orta Asya ülkeleri arasında iş birliği çağrısı yapıyor. Bağlantı açık: Sulama amacıyla su çekilmesi havzaya ne kadar su ulaştığını etkiliyor, açığa çıkan tortullar toz kaynağı oluşturuyor ve rüzgâr bu malzemenin bir kısmını başka ülkelere taşıyor.
Kazakistan'ın fidanlıkları ve dikim alanları sorunun bir bölümünü kaynağında ele alıyor. Nehirler, tozun izlediği yollar ve dağlık alanlardaki ekosistemler ülke sınırlarını aştığı için bölgesel eşgüdüm gerekiyor. FAO'nun atıfta bulunduğu strateji 2030'a kadar sürüyor ve yeni ilan edilmiş bir son tarih yerine ortak çalışmalar için hâlihazırda belirlenmiş bir dönem sunuyor.
Acil öncelikler birbiriyle yakından bağlantılı: açığa çıkan toprağın daha fazlasını yerinde tutmak, hayatta kalabilecek bitkileri yetiştirme kapasitesini artırmak, sonuçları izlemek ve havza genelinde suyu yönetmek. Kuzey gölünün kısmi iyileşmesi ve dikim çalışmaları, farklı müdahalelerin şimdiden uygulandığını gösteriyor. Açığa çıkan deniz tabanının büyüklüğü ise çalışmaların uzun süre sürdürülmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Öne Çıkanlar
- FAO, 2021'de yayımlanan bölgesel stratejideki tahmini kullanarak Aralkum'dan yılda 100 milyon tondan fazla toz ve tuz salındığını belirtiyor.
- Çöl, Kazakistan ve Özbekistan arasında eski Aral Gölü yatağının 5,5 milyon hektardan fazla bir alanını kaplıyor.
- Toz, Tacikistan'daki Zeravşan Vadisi'nin yukarı kesimlerine ve Doğu Pamirler dâhil dağlık alanlara ulaşabiliyor.
- Kazakistan, altı yılda 56 milyondan fazla saksaul fidanı dikildiğini ve yaklaşık 1,117 milyon hektarlık alanın iyileştirildiğini bildiriyor.
- Tuzlu toprak, sınırlı nem, fidanlıkların yetersiz kapasitesi ve izleme eksikliği, iyileştirme çalışmalarını zorlaştırıyor.
- FAO, Orta Asya genelinde bitki örtüsünün yeniden oluşturulması, arazi ve su yönetimi ile buzul koruması alanlarında eşgüdüm öneriyor.






