Parklar, okullar ve hastaneler için yeni arazi korumaları
Özbekistan, parkların ve devlete ait eğitim ve sağlık kurumlarının arazilerinin özelleştirilmesini yasaklamayı planlıyor. Taslak yasanın 20 Ocak 2027’ye kadar hazırlanması gerekiyor. Öneri, bu kurumların sınırları içindeki arazilerin yanı sıra mülkleri olarak kayıtlı arazileri de koruma altına alarak korumayı binalarının hemen çevresindeki alanların ötesine taşıyacak.
İçindekiler
- Parklar, okullar ve hastaneler için yeni arazi korumaları
- Önerilen yasa hangi arazileri koruyacak?
- Mülk satışları daha kapsamlı önlemler için baskıyı artırdı
- Kentlerde yüzde 30 yeşil alan ne anlama geliyor?
- Taşkent’teki dikim kayıpları, ağaçların yaşamasının neden önemli olduğunu gösteriyor
- Ağaç seçimi halk sağlığını da etkiliyor
- Kökler ve su ihtiyacı ağaçların nereye dikileceğini belirliyor
- Dikim kayıtları daha ayrıntılı hâle geliyor
- Su reformlarının ayrı son tarihleri var
- Öne Çıkanlar
10 Kasım’da imzalanan cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yedi ulusal program ve 2027-2031 uygulama planı onaylandı. Çevre önlemleri; kamu arazilerinin daha güçlü korunmasını, ilçe ve kent merkezlerinin yüzde 30’unun yeşil alana dönüştürülmesini ve su tasarrufu teknolojilerinin ekili tarım arazilerinin tamamında kullanılmasının önerilmesini kapsıyor.
Kararnamenin uygulama planında yeşil alan hedefi 2031’e konulurken, hedefin 2030’a kadar en az yüzde 30 olarak da ifade edildiği görülüyor. İlerlemeyi değerlendirirken bu fark önem taşıyor: belirtilen iki son tarih arasında bir yıl bulunuyor. Ocak 2027 tarihi, yürürlüğe girmiş bir yasağın başlangıcını değil, arazi koruma yasa tasarısının hazırlanmasını ilgilendiriyor.
Sakinler açısından önerilen değişiklikler tanıdık yerleri kapsıyor: bir okul bahçesindeki oyun alanı, hastane bahçesi, mahalle parkı ya da apartman binasının yanındaki yeşil alan. Bu alanların korunması, kentler gelişirken kamu hizmetlerine ve yeşilliğe ayrılan arazilerin muhafaza edilmesine yardımcı olacak.
Önlemler, uygulamaya dönük bir güçlüğü de ortaya koyuyor. Ağaçlar için arazi ayırmak bir iş; hayatta kalacak, uygun miktarda su kullanacak ve yakındaki sakinlerin sağlık ihtiyaçlarına uygun ağaçlar seçmek ise başka bir iş. Taşkent’teki deneyim, yasal koruma, dikim tercihleri ve düzenli bakımın neden birlikte yürütülmesi gerektiğini gösteriyor.
Önerilen yasa hangi arazileri koruyacak?
Planlanan değişiklikler; parkların, devlet eğitim ve sağlık kuruluşlarının yerleşkelerindeki arazilerin ve bilançolarında kayıtlı arazilerin özelleştirilmesini yasaklayacak. Bilanço, bir kuruluşun varlıklarının resmî kaydıdır. Bu bağlamda, bir okula, hastaneye ya da başka bir kamu kurumuna tahsis edilen mülkün belirlenmesine yardımcı olur.
Okulların, hastanelerin ve apartman binalarının çevresindeki yeşil alanlara da dokunulmaz kamu varlığı olarak daha güçlü yasal koruma sağlanması amaçlanıyor. Böylece bir parktan daha küçük olsa da gölge ve açık hava alanı sunan yerler dâhil, toplulukların kullandığı alanların korunmasına odaklanılıyor.
Kurumların yerleşkelerindeki araziler ile varlıkları arasında kayıtlı araziler arasındaki ayrım yararlı. Bir kamu kurumu, binalarının hemen kapladığı alanın dışında da araziye sahip olabilir. Her iki kategorinin kapsama alınması, önerilen yasağın yalnızca bir avlu ya da bahçeyle sınırlı bir kurala göre daha geniş kapsamlı olmasını sağlayacak.
Özbekistan, uzmanlaşmış bahçeler için ilgili bir önlemi daha önce kabul etti. Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Mart 2026’da botanik ve dendroloji bahçelerine ait arazilerin özelleştirilmesini veya devredilmesini ve bu alanların küçültülmesini yasaklayan ayrı bir kararnameyi imzaladı. Dendroloji bahçeleri, ağaçlar ve diğer odunsu bitkiler konusunda uzmanlaşır.
Mülk satışları daha kapsamlı önlemler için baskıyı artırdı
Sosyal Demokrat Adalet Partisi, eğitim ve sağlık kurumlarına ait hem arazi hem de binaların satışını, özelleştirilmesini veya başka yollarla elden çıkarılmasını kapsayan daha geniş bir yasak önerdi. Parti ayrıca ihlaller için yaptırım getirilmesini istiyor.
Parti, Taşkent’teki 243 No’lu Okul’un 2020’de ihalesiz satılmasını ve eski Borovskiy Tıp Koleji ile Nizomiy Üniversitesinin binaları ve arazisinin elektronik ihaleye çıkarılmasını örnek gösterdi. Partiye göre okullara ve anaokullarına olan talep yüksek seyrederken kamuya ait eğitim mülkleri satışa sunuluyor.
Adalet, son yıllarda eğitim ve sağlık sistemlerinin bilançolarından çıkarılan tesislerin kapsamlı bir envanterinin hazırlanmasını istedi. Parti, toplam sayının bilinmediğini söylüyor. Böyle bir envanter, bu sistemlerden hangi mülklerin çıktığını belirleyerek koşulların incelenmesine zemin hazırlayacak.
Parti ayrıca, alıcıların yatırım yükümlülüklerini yerine getirmediği veya kullanım amacını değiştirdiği mülklerin devlete iade edilmesini öneriyor. Yatırım yükümlülükleri, bir tesise yatırım yapma sözü gibi satışa bağlanan taahhütlerdir. Partinin önerileri binaları ve geçmişteki işlemleri de kapsarken, kasım kararnamesinde planlanan yasak parklara ve kurum arazilerine odaklanıyor.
Kentlerde yüzde 30 yeşil alan ne anlama geliyor?
Kentlere yönelik hedef, adı “Yeşil Alan” anlamına gelen ulusal Yashil Makon projesinin bir parçası. Kasım kararnamesi, projenin güçlendirilmesini ve ülkenin çevre koruma ve su kaynaklarına yaklaşımının değiştirilmesini öngörüyor.
Yüzde 30 hedefi, ölçülen alanın yaklaşık her 10 biriminden üçünün yeşil olması anlamına geliyor. Odak noktası, nüfus merkezlerinden uzaktaki dikimlerle karşılanabilecek ulusal toplam değil, ilçe ve kent merkezleri.
Sorumluluk; Ulusal Ekoloji ve İklim Değişikliği Komitesi, Ormanları ve Yeşil Alanları Artırma ve Çölleşmeyle Mücadele Ajansı, Karakalpakistan Bakanlar Kurulu, bölge yönetimleri ve Taşkent şehir yönetimine veriliyor. Dolayısıyla uygulama, hem ulusal çevre kurumlarını hem de tek tek yerlerden sorumlu yetkilileri kapsıyor.
Arazi koruması ile yeşil alan hedefinin birlikte ele alınması, birbiriyle bağlantılı iki ihtiyaca yanıt veriyor. Kamu kurumlarının mevcut alanları korurken gerekli orana ulaşacak kadar yeşil alan oluşturması ve bunların bakımını yapması gerekecek. Taşkent’teki dikim deneyimi, arazi ayrıldıktan sonra neler olduğunun ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.
Taşkent’teki dikim kayıpları, ağaçların yaşamasının neden önemli olduğunu gösteriyor
Ekoloji Bakanlığına atfedilen verilere göre, yanlış nakledildikleri için Taşkent’te 95 Eldar çamı ve 12 ardıç kurudu. Toplam kayıp 107 ağaca ulaşıyor. Bu örnek, ağaçlar yanlış taşındığında veya dikildiğinde ağaçlandırma çalışmalarının nasıl başarısız olabileceğini somut biçimde ortaya koyuyor.
Botanikçi Atirgul Khalmurzayeva, yerel bilimsel görüşlere ve Özbekistan koşullarına uygun ağaçlara daha fazla başvurulmasını öneriyor. Yerleşik yerel ağaçların tohumdan çoğaltılmasını ve kuraklığa dayanıklı, gölge sağlayan türlerin seçilmesini destekliyor.
Khalmurzayeva, ülke içindeki farklılıklara da dikkat çekiyor. Taşkent’te veya Fergana Vadisi’nde başarıyla yetişen bir ağaç, Harezmi ya da Nevai’nin tuzlu toprağında ve kurak koşullarında zorlanabilir. Toprak, suya erişim, yaz sıcağı ve kış soğuğu dikimin başarılı olup olmayacağını etkiliyor.
Khalmurzayeva’ya göre, ithal edilen yetişkin ağaçlar uyum sağlamakta özellikle zorlanabilir; sıcaktan veya soğuktan zayıflayarak hastalık ve zararlılara karşı daha savunmasız hâle gelebilir. Bu nedenle kentlerde yeşil alan hedefi açısından başarı, dikilen fidan sayısının yanı sıra ağaçların hayatta kalması ve büyümeyi sürdürmesiyle ölçülmeli.
Ağaç seçimi halk sağlığını da etkiliyor
Cumhuriyet Alerji Merkezi ile Uluslararası Moleküler Alerji Merkezi’nin araştırmaları, Taşkent’te dikilmesi önerilmeyen 20 alerjen ağaç türü belirledi. Bu öneri, çoğu zaman görünüş ve gölgeye göre verilen kararlara tıbbi bir boyut katıyor.
Alerji uzmanı Akram Suyarov, yeni getirilen yabancı türlerin alerji riskinin çiçeklenme döneminde değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Bitkilerin üreme sürecinde saldığı ince maddeler olan polenler, bağışıklık sistemi bunlara tepki veren kişilerde belirtilere yol açabilir.
Suyarov, polenlerin tetikleyebileceği rahatsızlıkları şöyle sıralıyor:
Bunlar arasında alerjik rinit, rinokonjunktivit, bronş aşırı duyarlılığında artış ve alerjik bronşiyal astım yer alıyor.
Rinit burnu, rinokonjunktivit ise burun ve gözleri etkiler. Astım solunumu etkiler. Suyarov, yerel koşullar dikkate alınmadan her yere aynı ağaçların dikilmesi yerine uzman tavsiyelerine göre ağaçlandırma yapılmasını öneriyor.
Khalmurzayeva’nın önerileri ile alerji uzmanlarının kaygıları birlikte değerlendirilmelidir. Bir ağaç iklime uygun olsa da bazı sakinlerde sorun yaratan polenler üretebilir. Bu nedenle yeni dikim kararlarında, özellikle yoğun kullanılan kamusal alanlarda, hem botanik uygunluk hem de tıbbi görüş dikkate alınmalı.
Kökler ve su ihtiyacı ağaçların nereye dikileceğini belirliyor
Ağaç seçimi kaldırımları, yeraltı altyapısını ve yakındaki binaları da etkiliyor. Dikim rehberlerinde, kökleri, su ihtiyaçları veya yayılma eğilimleri nedeniyle güçlü ya da fazla su isteyen bazı türlerin yaya güzergâhlarına ve ana yollara dikilmemesi öneriliyor.
Salkım söğüt çok su ister ve yeraltı altyapısına zarar verebilir. Kokar ağaç ve Amerikan akçaağacının kökleri kaldırımlara ve asfalta zarar verebilir. Bu kaygılar, tür seçiminin yanı sıra dikim yerinin de kararın önemli bir parçası olduğunu gösteriyor.
Orman Ajansı, 2025’te Çin’den 3.000 kâğıt dut fidanı ithal etti. Khalmurzayeva, kâğıt dutun tohumlarla ve kök sisteminden çıkan yeni gövdeler olan kök sürgünleriyle hızla çoğaldığını açıklıyor. Sökümden sonra geride kalan kökler yeniden filiz verebilir.
Kökleri asfaltı kaldırabildiği için bu ağacın kent sokaklarına dikilmemesini öneren Khalmurzayeva, ajansın planladığı gibi yararlı odunu için geniş ormanlık alanlarda yetiştirilmesini destekliyor. Bu örnek, bir ağacın değerinin kısmen nerede yetiştirildiğine ve hangi amaçla kullanıldığına bağlı olduğunu gösteriyor.
Dikim kayıtları daha ayrıntılı hâle geliyor
Taşkent, tek tek konumlara dayalı bir dikim programı geliştiriyor. Kentin Ana İyileştirme Dairesinde bölüm başkanı olan Oloviddin Nizamov, sürecin alanın incelenmesiyle başladığını anlatıyor.
Ziraat uzmanları alana gidiyor, toprağı ve yerel koşulları inceliyor, hangi ağacın nereye dikilmesi gerektiğini belirliyor.
Nizamov, çalışmaların Ormancılık Araştırma Enstitüsü bilim insanlarının tavsiyelerinden yararlandığını söylüyor. Bu yaklaşım, tek tip bir dikim listesine dayanmak yerine ağaç seçimini, ağacın yaşayacağı koşullara bağlıyor.
Taşkent’te dikilen fidanlar Yashil Makon elektronik sistemine kaydediliyor. Kayıtlarda tür, konum, fotoğraf ve sorumlu kuruluş bilgileri yer alıyor. Bu ayrıntılar, dikilen ağacın ve bakımından sorumlu kurumun belirlenmesini sağlıyor.
Polen yoğunluğu verileri de havadaki biyolojik parçacıkları izleyen aerobiyolojik izleme sistemi aracılığıyla Özbekistan Hidrometeoroloji Servisine (Uzhydromet) iletiliyor. Mahalle kuruluşlarına daha fazla sorumluluk veriliyor ve Yashil AI dâhil dijital izleme araçları daha yaygın biçimde kullanıma sokuluyor. Bu önlemler birlikte, dikim, bakım ve gözlem süreçlerini daha yakından ilişkilendiriyor.
Su reformlarının ayrı son tarihleri var
Özbekistan ayrıca su tasarrufu teknolojilerini ekili tarım arazilerinin yüzde 100’ünde kullanmayı planlıyor. Hedefli bir programı ve sübvansiyonlar ile diğer mali desteklerin gözden geçirilmesini kapsayan taslak cumhurbaşkanlığı kararnamesinin Aralık 2026’ya kadar hazırlanması gerekiyor. Programın beş yıl sürmesi öngörülüyor.
Önerilen değişiklikler arasında etkisiz sübvansiyonların değiştirilmesi, uygun koşullu kredi ve sübvansiyonlara erişimin kolaylaştırılması ve en az beş yıldır su tasarrufu teknolojilerini kullanan tarım üreticilerine teşvik sağlanması yer alıyor. Uygun koşullu krediler, çiftçilerin ekipman için gereken ilk yatırımı karşılamasına yardımcı olarak olağan kredilerden daha elverişli borçlanma şartları sunuyor.
Daha sıkı denetimlerle, kamu sübvansiyonlarıyla finanse edilen teknolojilerin etkili biçimde kullanılıp kullanılmadığı incelenecek. Dolayısıyla uygulamadaki odak hem çiftliklerin ekipman edinmesine yardımcı olmak hem de ekipmanın kullanılmaya devam edildiğini denetlemek.
Başlıca tarihler ve aşamalar şöyle:
- 2020: Adalet’in verdiği örneğe göre Taşkent’teki 243 No’lu Okul ihalesiz satıldı.
- 2025: Orman Ajansı Çin’den 3.000 kâğıt dut fidanı ithal etti.
- Mart 2026: Bir kararname botanik ve dendroloji bahçelerine ait arazilerin özelleştirilmesini, devredilmesini ve küçültülmesini yasakladı.
- 10 Kasım: Bir cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yedi ulusal program ve 2027-2031 uygulama planı onaylandı.
- Aralık 2026: Su tasarruflu sulama teknolojilerine ilişkin taslak kararname hazırlanacak.
- 20 Ocak 2027: Parkları ve kurum arazilerini koruyan yasa tasarısı hazırlanacak.
Su ve yeşil alan önlemlerinin ortak bir uygulama sorunu var: canlı bitkileri sınırlı kaynaklarla yaşatmak. Çiftçilerin kurulumdan sonra da çalışır durumda kalacak sulama sistemlerine, kentlerin ise topraklarına ve mevcut suya uygun ağaçlara ihtiyacı var. Önerilen reformlar tarımda mali destek ve denetimi, kentlerde ise yasal koruma ve dikim kayıtlarıyla bir araya getiriyor.
Öne Çıkanlar
- Özbekistan, parkların ve devlete ait eğitim ve sağlık kurumlarının arazilerinin özelleştirilmesini yasaklamayı planlıyor.
- Arazi koruma yasa tasarısının 20 Ocak 2027’ye kadar hazırlanması gerekiyor; apartman binalarının çevresindeki yeşil alanlara da daha güçlü koruma sağlanması amaçlanıyor.
- Kentlerde yeşil alan hedefi yüzde 30. Uygulama planında 2031 yer alırken son tarih olarak 2030 da belirtiliyor.
- Adalet, eğitim ve sağlık kurumlarına ait binalar için daha kapsamlı koruma, eski kamu tesislerinin envanterinin çıkarılması ve belirli mülklerin geri alınması önerilerinde bulunuyor.
- Taşkent’teki ağaçlandırma önlemleri arasında alan incelemeleri, elektronik fidan kayıtları ve polen takibi bulunuyor.
- Aralık 2026’ya kadar hazırlanması gereken ayrı bir taslak kararname, su tasarrufu sağlayan tarım teknolojilerinin yaygınlaştırılması ve mali desteğin gözden geçirilmesine yönelik bir program belirleyecek.






