Yedi yıllık yargı süreci kritik bir aşamaya ulaşıyor
Uluslararası Adalet Divanı, Gambiya’nın Myanmar’a karşı açtığı soykırım davasında kararını 19 Kasım 2026’da saat 10.00’da Lahey’de açıklayacak. Karar, 700 binden fazla Rohingya’yı Bangladeş’e kaçmaya zorlayan askerî harekâtın sorumluluğunu ve mülklerin iadesi, ailelerin yeniden bir araya getirilmesi ve yerinden edilen kişilerin güvenli şekilde geri dönebilmesi dâhil tazminat taleplerini ele alacak.
İçindekiler
- Yedi yıllık yargı süreci kritik bir aşamaya ulaşıyor
- Yargıçların karara bağlayacağı konular
- Dava karara nasıl ulaştı?
- Bosna ve Hırvatistan kararları neden önemli?
- Tanıklar, cinsel şiddet ve Facebook delilleri
- On iki rapor ve koruma yükümlülüğüne ilişkin uyuşmazlık
- Tazminat aileler için ne anlama gelebilir?
- Rakhine’deki yeni yönetim güvenli dönüşü zorlaştırıyor
- On bir müdahil ve hesap verebilirliğin diğer yolları
- ASEAN ve daha geniş hukuki sonuçlar
- Bilinmesi Gerekenler
Mahkemenin resmî dava kaydı, davanın esasına ilişkin açık duruşmaların 12-29 Ocak 2026’da yapılmasının ardından karar tarihini doğruluyor. On bir ülke, 1948 Soykırım Sözleşmesi’nin yorumlanmasına ilişkin sürece müdahil oldu. Böylece dava, Myanmar’ın ve davayı açan küçük Batı Afrika ülkesi Gambiya’nın çok ötesine uzandı.
Bangladeş’teki Cox’s Bazar kamplarında ve Bhasan Çar’da mülteci olarak yaşayan yaklaşık 1,2 milyon Rohingya için karar, geçmişteki şiddetin tanınmasını daha güvenli bir yaşam talepleriyle buluşturuyor. Myanmar soykırım iddiasını reddediyor ve güçlerinin silahlı militanlara karşı operasyon yürüttüğünü söylüyor.
Yargıçlar, Myanmar’ın soykırım işlemek ya da soykırımı önleyip cezalandırmamak dâhil olmak üzere sözleşmeyi ihlal edip etmediğine karar vermek zorunda. Ayrıca Gambiya’nın, Myanmar’ın Ocak 2020’de çıkarılan bağlayıcı koruma tedbirlerini ihlal ettiği yönündeki iddiasını da değerlendirecekler.
Karar tarihinin açıklanmasından bu yana dikkatler hem delillere hem de olası bir giderimin pratikte ne ölçüde uygulanabileceğine çevrildi. Temel iddiaların ortaya çıktığı kuzey Rakhine’in büyük bölümü artık Myanmar’ın askerî makamlarından ziyade Arakan Ordusu’nun kontrolünde. Bu değişiklik, hayatta kalanların nasıl güvenli biçimde geri dönebileceği sorusunu özellikle zorlaştırıyor.
Yargıçların karara bağlayacağı konular
Soykırım Sözleşmesi ulusal, etnik, ırksal ve dinî grupları koruyor. Soykırımın oluşması için öldürme ya da ciddi bedensel veya zihinsel zarar verme gibi belirli fiillerin yanı sıra korunan bir grubu tamamen ya da kısmen yok etme kastı gerekiyor. Bu kastın ortaya konması davanın merkezinde yer alıyor.
Gambiya, Myanmar ordusunun 2016 ve 2017’deki operasyonlarında öldürmeler, ağır fiziksel ve psikolojik zarar, yıkıcı yaşam koşulları ve doğumları önlemeye yönelik tedbirler bulunduğunu ileri sürüyor. Ocak ayındaki duruşmalarda Gambiya’nın sunumu, üç Rohingya köyüne yönelik saldırılara odaklandı: Min Gyi, Chut Pyin ve Maung Nu.
Myanmar, güçlerinin Arakan Rohingya Kurtuluş Ordusu’na (ARSA) karşılık verdiğini savunuyor. Gambiya’nın bu silahlı grubun saldırılarını ve gruba katılan ya da destek veren köylülerin rolünü olduğundan küçük gösterdiğini söylüyor. Myanmar ayrıca Birleşmiş Milletler araştırmacıları ve diğer kuruluşlar tarafından hazırlanan raporların delil değerine itiraz ediyor.
Gambiya ise saldırıların ölçeğinin, tekrar eden örüntüsünün ve vahşetinin Rohingya’yı bir grup olarak yok etme kastını ortaya koyduğunu savunuyor. Yargıçların fiilleri, bunların ardındaki amacı ve davranışlarla devlet arasındaki hukuki bağı değerlendirmesi gerekiyor.
UAD, devletler arasındaki uyuşmazlıkları çözüyor. Karar, Myanmar’ın uluslararası sorumluluğunu belirleyecek. Belirli komutanlar ya da yetkililere yönelik ceza yargılamaları ise başka mahkemelerde ve farklı hukuki süreçler kapsamında yürütülüyor.
Dava karara nasıl ulaştı?
Gambiya, İslam İşbirliği Teşkilatı’nın desteğiyle başvurusunu 11 Kasım 2019’da yaptı. Başvuru, antlaşmanın yorumlanması, uygulanması ve yerine getirilmesine ilişkin uyuşmazlıkların UAD’ye taşınmasına olanak tanıyan Soykırım Sözleşmesi’nin IX. maddesine dayanıyordu.
Myanmar, mahkemenin yargı yetkisine ve Gambiya’nın davayı açma hakkına itiraz etti. Mahkeme Temmuz 2022’de bu ön itirazları reddederek, sözleşmeye taraf bir ülkenin iddia edilen suçlardan doğrudan etkilenmese bile bu davayı açabileceğini kabul etti.
- 11 Kasım 2019: Gambiya başvurusunu yaptı ve acil koruyucu tedbirler talep etti.
- 23 Ocak 2020: Mahkeme, Rohingyaları korumak ve delilleri muhafaza etmek için geçici tedbirler alınmasına oy birliğiyle karar verdi.
- 20 Ocak 2021: Myanmar ön itirazlarını sundu.
- 21-28 Şubat 2022: Mahkeme bu itirazlara ilişkin duruşmalar yaptı.
- 22 Temmuz 2022: Mahkeme yargı yetkisini ve davanın kabul edilebilirliğini onadı.
- 3 Temmuz 2024: Antlaşmanın yorumlanmasına ilişkin olarak yedi ülkenin müdahil olmasına izin verildi.
- 12-29 Ocak 2026: Mahkeme davanın esasına ilişkin iddia ve delilleri dinledi.
- 19 Kasım 2026: Kararın Lahey’de saat 10.00’da açıklanması planlanıyor.
Bu tarihler arasındaki yıllarda kapsamlı yazılı beyanlar sunuldu. Gambiya ana yazılı dosyasını Ekim 2020’de sundu, Myanmar yanıtını Ağustos 2023’te iletti, Gambiya da Mayıs 2024’te ek bir yanıt verdi. Mahkeme, Myanmar’ın son yazılı cevabını sunması için 16 Aralık 2024’i son tarih olarak belirledi.
Bosna ve Hırvatistan kararları neden önemli?
Mahkemenin Bosna-Hersek ile Sırbistan ve Karadağ arasındaki davada 2007’de verdiği karar, temel bir hukuki karşılaştırma sunuyor. Mahkeme, Temmuz 1995’te Srebrenitsa’da soykırım işlendiğini tespit etti ancak soykırımın işlenmesini Sırbistan’a atfetmedi. Buna rağmen Sırbistan’ı soykırımı önlememekten ve sorumluları cezalandırmamaktan sorumlu tuttu.
Bu ayrı tespitler, Myanmar kararının neden birden fazla farklı yanıt içerebileceğini gösteriyor. Devletlerin yükümlülükleri, soykırım işlememe yükümlülüğünün yanı sıra soykırımı önlemeyi ve failleri cezalandırmayı da kapsıyor. Her iddianın hukuki değerlendirmesi ayrı yapılmalı.
Bosna kararı, deliller bakımından yüksek bir eşik de belirledi. Mahkeme, istisnai ağırlıktaki iddialar için tamamen ikna edici delil aradı. Bir grubu yok etme kastı bir davranış örüntüsünden çıkarılıyorsa, bu kastın incelenen fiillerden çıkarılabilecek tek makul sonuç olması gerekiyor.
Mahkeme, 2015’te Hırvatistan-Sırbistan davasında da bu yaklaşımı sürdürdü ve gerekli özel kast ortaya konmadığı için hem Hırvatistan’ın talebini hem Sırbistan’ın karşı talebini reddetti. Gambiya şimdi aynı içtihada dayanarak Rohingyalara yönelik şiddetin ölçeğinin, niteliğinin, ağırlığının ve hedef gözetmesinin bu ölçütü karşıladığını savunuyor.
Myanmar bu sonucu reddediyor ve delillerin ARSA’ya karşı yürütülen operasyonlara ilişkin açıklamasını desteklediğini söylüyor. Kasım ayında verilecek karar, mahkemenin mevcut ölçütünü bu dosyaya nasıl uyguladığını, şiddet örüntülerini devlet makamlarının sunduğu açıklamalar karşısında nasıl değerlendirdiği dâhil olmak üzere gösterecek.
Tanıklar, cinsel şiddet ve Facebook delilleri
Gambiya’nın delilleri; Birleşmiş Milletler’in bilgi toplama raporlarına, Myanmar Bağımsız Soruşturma Mekanizması’nın analizlerine, uydu görüntülerine ve insan hakları kuruluşlarının bulgularına dayanıyor. Cox’s Bazar’daki mülteci kamplarından gelenler dâhil Rohingya tanıklarının ifadeleri kapalı oturumlarda alındı.
Koruma Sorumluluğu Küresel Merkezi’nin şubat ayı değerlendirmesi, tanıkların dinlenmesini ve duruşmalarda sunulan iddiaları aktarıyor. Değerlendirmede, Gambiya’nın kuzey Rakhine genelindeki saldırıların koordine edildiği ve Rohingya nüfusunu hedef aldığı yönündeki iddiasına yer veriliyor.
Cinsel ve üreme amaçlı şiddet, bu iddianın önemli bir bölümünü oluşturuyor. Gambiya; hamile kadınlara ve çocuklara yönelik şiddet dâhil, toplu tecavüz, cinsel saldırı ve genital sakatlama iddialarını dile getiriyor. Yargıçlardan hem verilen zararı hem de bu fiillerin niteliğinin faillerin niyetleri hakkında ne gösterdiğini değerlendirmelerini istiyor.
Facebook da davada gündeme geliyor. Gambiya, askerî aktörlerin operasyonlardan önce ve operasyonlar sırasında Rohingyalara karşı nefreti teşvik eden mesajlar ürettiğini ve yaydığını ileri sürüyor. Daha önce incelenen Rohingya karşıtı nefret kampanyaları, kamuya açık mesajların topluluğu nasıl düşman gibi gösterdiğini ve ona yardım edenlere nasıl baskı kurduğunu ortaya koymuştu.
Myanmar Bağımsız Soruşturma Mekanizması’nın Şubat 2026 bülteni, yargılamaya katkısını anlatıyor. Mekanizma, adalet süreçlerinde kullanılmak üzere delil topluyor ve analiz ediyor; önündeki materyalin ağırlığını ise UAD yargıçları belirliyor.
On iki rapor ve koruma yükümlülüğüne ilişkin uyuşmazlık
Ocak 2020’deki geçici tedbirler, Myanmar’dan sözleşme kapsamındaki fiilleri önlemek için elindeki tüm tedbirleri almasını, ordusunun ve diğer güçlerinin bu fiilleri işlemediğinden emin olmasını ve ilgili delilleri muhafaza etmesini istedi. Myanmar’ın dört ay içinde, sonrasında da altı ayda bir rapor sunması gerekiyordu.
Myanmar uyuma ilişkin 12 rapor sundu. Bu raporlarda sözleşme, delillerin muhafazası ve nefret söylemiyle ilgili cumhurbaşkanlığı talimatlarına, bir soruşturma kuruluna, geri dönüş ve insani yardım düzenlemelerine atıfta bulundu.
Gambiya bu açıklamalara itiraz ederek mahkemeden Myanmar’ın yükümlülüklerine uymadığını tespit etmesini istedi. Human Rights Watch’un kasım ayındaki dava bilgilendirme notu, tarafların karşıt görüşlerini ve Gambiya’nın koruyucu tedbir kararının ihlal edildiği iddiasından doğan zararlar için tazminat talebini ayrıntılandırıyor.
Rohingya aileleri açısından kararın bu bölümü, davayı başlatan şiddetin yanı sıra yedi yıllık yargılama sürecindeki koruma yükümlülüğünü de ilgilendiriyor. Mahkeme, yargılama devam ederken hukuken zaten bağlayıcı olan yükümlülükler kapsamında Myanmar’ın tutumunu değerlendirecek.
Tazminat aileler için ne anlama gelebilir?
Gambiya, günlük yaşamı doğrudan etkileyecek giderimler istiyor: güvenli ve onurlu geri dönüş, mülklerin iadesi ya da yerine yenisinin verilmesi, ailelerin yeniden bir araya getirilmesi, fiziksel ve ruhsal rehabilitasyon ve kayıp kişilerin bulunmasına yardım. Ayrıca kayıp kişilerin bedenlerinin bulunması ve teşhis edilmesi ile Rohingya’nın kültürel ve dinî uygulamalarına uygun biçimde yeniden defnedilmeleri için destek talep ediyor.
Diğer talepler arasında seyahat özgürlüğü, ayrımcılığa karşı koruma, çalışma ve geçim kaynaklarına erişim ve Rohingya halkının kendisini Rohingya olarak tanımlama hakkı bulunuyor. Mülkün iadesinin tam olarak sağlanamadığı durumlarda Gambiya tazminat ya da başka telafi biçimleri istiyor.
Myanmar, Gambiya’nın kendisi doğrudan zarar görmemişken mağdurlar adına tazminat talep etme hakkına itiraz ediyor. Yargıçların, iddia edilen sözleşme ihlallerinin yanı sıra bu hukuki soruyu da karara bağlaması gerekiyor. Mahkemenin vereceği giderimler varsa, karar açıklandığında belli olacak.
Vatandaşlık ve kimlik belgeleri de pratik sorunun bir parçası olmayı sürdürüyor. Vatandaşlık statüsünün tanınmaması, Rohingyaların siyasi katılım ve olağan kamu hizmetlerine erişimini kısıtladı. Aileleri bir köye geri göndermek, köy sakinleri hâlâ seyahat edemiyor, çalışamıyor ya da tanınan kimlik belgeleri alamıyorsa temel güvencesizliği ortadan kaldırmaz.
Human Rights Watch’un uluslararası adalet alanındaki kıdemli hukuk danışmanı Maria Elena Vignoli, kararı hayatta kalanlar için önemli bir dönüm noktası olarak nitelendirdi:
UAD’nin Myanmar kararı, Rohingyaların adalet arayışında kritik bir dönüm noktası olacak.
Rakhine’deki yeni yönetim güvenli dönüşü zorlaştırıyor
Arakan Ordusu 2024’te kuzey Rakhine’in kontrolünü ordudan aldı ve şimdi eyaletin büyük bölümünü kontrol ediyor. Rohingya siviller, her iki gücün de öldürme, kundaklama, zorla silah altına alma, zorla çalıştırma ve keyfî gözaltı dâhil ihlallerde bulunduğu iddialarıyla karşı karşıya.
Araştırmacılar ve hak örgütleri, Arakan Ordusu’nun kontrolündeki bölgelerde ayrımcı seyahat izinleri, zorla çalıştırma talepleri ve Rohingya topraklarına el konulması vakalarını aktardı. Tahminlere göre 2024’te Buthidaung’da yaklaşık 50 köyde 2.000 dönüm civarında araziye el konuldu ve yaklaşık 8.500 yapı yakıldı.
2024’ten bu yana 155 binden fazla Rohingya Bangladeş’e geçti; çoğunun Arakan Ordusu’nun ihlallerinden kaçtığı bildiriliyor. Raporlarda ayrıca Hnget Thay’da 120 binadan oluşan bir gözaltı tesisi ve eski Rohingya köylerinden 11’ine diğer topluluklardan kişilerin yerleştirilmesi anlatılıyor.
Arakan Ordusu, aldığı tedbirlerin savaş ve güvenlik tehditlerine, bazı Rohingyaların orduyla iş birliği yapmasına yönelik önlemler olduğunu söylüyor. İddialar, çatışmalara hiç katılmayan kişiler de dâhil olmak üzere topluluğun genelindeki sivillere getirilen kısıtlamaları kapsıyor.
UAD davası Gambiya ile Myanmar arasında yürütülüyor; Arakan Ordusu bu yargılamanın tarafı değil. Myanmar’ın antlaşma yükümlülükleri sürüyor. Ancak kuzey Rakhine’de evlerin ve arazilerin iadesi, güvenli dolaşımın sağlanması için bölgede kontrolü elinde tutan gücün de değişiklik yapması gerekecek. Bu nedenle mülteciler, hukuki bir giderimle geri dönüşe elverişli koşullar arasındaki pratik boşlukla karşı karşıya.
On bir müdahil ve hesap verebilirliğin diğer yolları
Belçika, Kanada, Danimarka, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Fransa, Almanya, İrlanda, Maldivler, Hollanda, Slovenya ve Birleşik Krallık, UAD Statüsü’nün 63. maddesi uyarınca davaya müdahil oldu. Rolleri, uyuşmazlığa ek taraflar hâline gelmek değil, Soykırım Sözleşmesi’nin yorumuna katkıda bulunmak.
Mahkemenin Temmuz 2024 tarihli müdahillik kararı, Maldivler’in ve altı ülkenin ortak beyanının müdahilliğini oy birliğiyle kabul etti. Daha sonra dört ülkenin daha katılmasıyla sayı 11’e çıktı. Mahkemenin antlaşmaya ilişkin yorumu, 63. madde kapsamında müdahil devletleri de bağlayacak.
Ayrı ceza yargılamaları, bireysel sorumluluğu ortaya koymayı amaçlıyor. Uluslararası Ceza Mahkemesi savcısı, Kasım 2024’te Min Aung Hlaing hakkında, 2017’de Rohingyaların sınır dışı edilmesi ve zulme uğratılması iddialarıyla ilgili yakalama emri çıkarılmasını talep etti. Yargıçlar bu talebe ilişkin kararlarını kamuoyuna açıklamadı.
UCM’nin yargı yetkisi kısmen, mağdurların UCM üyesi olan Bangladeş’e zorla götürülmesine dayanıyor. Mahkemenin 2019’daki yetkilendirmesi, yargı yetkisine giren ve yeterli bağlantısı bulunan gelecekteki suçları da kapsıyor. Bu durum, aynı sınırdan yakın dönemde yaşanan yeni yerinden edilmeler açısından da önem taşıyabilir.
Arjantin başka bir yol sunuyor. Şubat 2025’te bir federal mahkeme, evrensel yargı yetkisini kullanarak Min Aung Hlaing’in de aralarında bulunduğu 25 kişi hakkında yakalama emri çıkardı. Bu ilke, ulusal mahkemelerin başka yerlerde işlenmiş belirli ağır uluslararası suçları kovuşturmasına olanak tanıyor.
ASEAN ve daha geniş hukuki sonuçlar
Filipinler, Myanmar’ın askerî liderlerinin 15-17 Kasım’da Manila’da düzenlenecek ASEAN zirvesine katılmasını engelledi. Myanmar’ı bunun yerine dışişleri bakanlığının ASEAN İşleri Dairesi müdürü temsil edecek. Böylece Ekim 2021’de üst düzey askerî yetkililere getirilen kısıtlamalar sürdürülüyor.
ASEAN’ın Beş Maddelik Uzlaşısı şiddetin sona erdirilmesi, diyalog ve özel temsilci atanması çağrısı yapıyor. Myanmar’ın askerî makamları planı temmuz ayında parlamentoda yapılan oylamayla resmen reddetti; ancak yetkililer daha sonra, eylemlerinin ulusal önceliklere göre planı uygulama amacı taşıdığını söyledi. Zirve, UAD kararından iki gün önce sona erecek.
Bölgesel temaslarda geri dönüşe ilişkin acil sorular da gündemde. Malezya’nın ekim ayında Min Aung Hlaing ile yaptığı görüşmelerde, ülkelerine dönmeyi kabul etmiş yaklaşık 5.000 Myanmar vatandaşının durumu ele alındı; bunların yaklaşık 1.500’ü 4 Ekim’e kadar geri dönmüştü. Birleşmiş Milletler yetkilileri ve hak örgütleri, geri dönenlerin karşılaşabileceği tehlikelere ilişkin kaygılarını dile getirdi.
Daha geniş kriz sürüyor. Birleşmiş Milletler verilerine göre 2021’deki darbeyle başlayan süreçte hükümet güçlerinin neden olduğu sivil ölümler en az 8.384’e ulaştı, dört milyondan fazla kişi yerinden edildi. Bu veriler darbe sonrasındaki çatışmayla ilgili; UAD’deki temel iddialar ise Rohingyalara karşı daha önceki operasyonları konu alıyor.
Karar, Güney Afrika’nın İsrail’e karşı açtığı dava ve Soykırım Sözleşmesi’ni ilgilendiren diğer yargılamalarda da dikkatle izlenecek. Mahkemenin kastı, devlet sorumluluğunu, cinsel şiddeti ve delilleri ele alış biçimi bu davalardaki savlara yön verebilir; ancak her biri kendi olguları üzerinden değerlendirilmek zorunda.
UAD’nin kararı taraflar açısından nihai ve bağlayıcı olacak. Uygulanması devletlerin karara uymasına ve siyasi adımlara bağlı: taraflardan biri Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nden yardım isteyebilir, diğer hükümetler de diplomasi yoluyla kararın uygulanması için baskı yapabilir. Rohingyalar açısından pratikte belirleyici olacak adımlar güvenlik, dolaşım özgürlüğü, mülkiyet ve eve dönüp dönmeme konusunda gerçek bir tercih hakkıyla ilgili olacak.
Bilinmesi Gerekenler
- UAD, kararını 19 Kasım 2026’da Lahey’de saat 10.00’da açıklayacak.
- Gambiya, Rohingyalara karşı soykırım işlendiğini ileri sürüyor; Myanmar iddiayı reddediyor ve ARSA’ya yönelik operasyonları gerekçe gösteriyor.
- Yargıçlar kastı, devlet sorumluluğunu, koruyucu tedbirlere uyulup uyulmadığını ve talep edilen tazminatı değerlendirecek.
- On bir ülke, Soykırım Sözleşmesi’nin yorumlanmasına ilişkin davaya müdahil oldu.
- Arakan Ordusu’nun kontrolü ve Rakhine’de süren ihlaller, mültecilerin güvenli dönüşünü zorlaştırıyor.
- UCM ve Arjantin’deki ayrı yargılamalar bireysel ceza sorumluluğuyla ilgili.






