Taşımacılığın ötesinde büyük önem taşıyan bir dağ demiryolu
Kırgızistan, Çin’i doğrudan Özbekistan’a bağlaması ve Orta Asya’da yeni bir yük güzergâhı açması planlanan demiryolu için 29 tünel ve 50 köprü inşa ediyor. Projenin maliyetinin 4,7 milyar dolar olacağı tahmin ediliyor. Projenin ekonomik başarısı, trenlerin pahalı dağ geçişinin maliyetini karşılayacak ve hat boyunca sanayileri destekleyecek kadar iş getirip getirmeyeceğine bağlı.
İçindekiler
- Taşımacılığın ötesinde büyük önem taşıyan bir dağ demiryolu
- Hükümetin tamamlandığını bildirdiği işler
- 4,7 milyar dolarlık projeyi kim finanse ediyor?
- Makmal neden dağlar kadar önemli?
- Yük taşımacılığı ne kadar hızlanabilir?
- Narın’da istihdam ve madenler, Suzak’ta yerinden edilme
- Özbekistan yük taşımacılığının yanı sıra fabrikalar da istiyor
- Kazakistan rekabetle ve fırsatlarla karşı karşıya
- Yatırımcılar hat çevresindeki hizmetlere bakıyor
- 2030 işletmeye alınma değil, inşaat için bir kilometre taşı
- Öne çıkan noktalar
Kırgızistan’ın ulusal demiryolu şirketi Kırgız Temir Jolu’na atfedilen verilere göre, Kasım 2026’nın başı itibarıyla 28 tünel ve 47 köprüde çalışmalar sürüyordu. İnşaatın yüzde 22’sinin 2026 sonuna kadar tamamlanması bekleniyordu. Demiryolunun işletmeye alınması için hedef 2031; ancak Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Mart 2026’da inşaatın 2030’da tamamlanmasını hedeflediklerini açıklamıştı.
CKU olarak bilinen Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu, Batı Çin’deki Kaşgar’dan başlayıp Kırgızistan’da Torugart, Makmal ve Celalabad üzerinden Özbekistan’daki Andican’a uzanacak ve yaklaşık 530 kilometre uzunluğunda olacak. Yaklaşık 305 kilometresi Kırgızistan topraklarından geçecek; bu hattın büyük bölümü zorlu arazilerde yer alacak.
Demiryolu, Kırgızistan’a transit geliri ve madenler ile mamul mallar için pazarlara erişim olanağı sunuyor. Özbekistan, ticaret ve sanayi merkezi olarak konumunu güçlendirmek istiyor. Kazakistan bazı yükler bakımından rakip bir güzergâhla karşı karşıya kalırken Tacikistan ve Türkmenistan, komşu ağlar üzerinden yeni bağlantılar elde edebilir.
Faydalar, inşaat sahalarının ötesinde yaşanacaklara bağlı olacak: Sınırların nasıl işlediği, yük şirketlerinin ne kadar ücret aldığı, yüklerin farklı ray açıklıkları arasında ne kadar verimli aktarıldığı ve yerel işletmelerin yabancı konteynerlerin geçişini izlemekle yetinmeyip daha fazla mal satıp satamadığı belirleyici olacak.
Hükümetin tamamlandığını bildirdiği işler
Kırgızistan Ulaştırma ve Haberleşme Bakanlığı, temmuz ayındaki inşaat güncellemesinde temel uluslararası ve yatırım anlaşmalarının imzalandığını, ana yüklenicinin seçildiğini ve finansman konularının çözüme kavuşturulduğunu bildirdi. Tünel, köprü ve diğer altyapı çalışmaları sürüyordu.
Açıklama, 10 Temmuz 2026’da Ulaştırma Bakan Yardımcısı Almaz Turgunbayev ile Çin devlet demiryolu şirketinin yönetim kurulu üyesi Wang Jinxi başkanlığındaki Çin heyeti arasında yapılan görüşmenin ardından geldi. Kırgız yetkililer, inşaatta yerel işçilerin ve ülke içinde üretilen malzeme ile ekipmanların kullanılmasını istedi.
Bakanlık ayrıca çevre koruma önlemleri alınması, tarihî ve kültürel mirasın korunması, inşaat süreçlerinin şeffaf yürütülmesi ve yolsuzluğun önlenmesi çağrısında bulundu. İki taraf da çalışmaların üzerinde uzlaşılan takvime uygun biçimde hızlandırılmasına hazır olduklarını belirtti.
Hükümetin daha önce yayımladığı kronolojide projenin başlıca aşamaları şöyle sıralanıyor:
- 6 Haziran 2024: Üç ülke hükümeti, iş birliği anlaşmasının imza törenini Pekin’de düzenledi.
- 28 Eylül 2024: Demiryolu şirketi Bişkek’te kuruldu.
- 20 Aralık 2024: Yatırım anlaşması imzalandı.
- 27 Aralık 2024: Kırgızistan’da inşaatın başlangıcı törenle ilan edildi.
- 29 Nisan 2025: Temel tesislerin inşaatı resmen başlatıldı.
- Aralık 2025: Finansman paketinin tamamlandığı bildirildi.
Bakanlık inşaatın başlangıç tarihini 27 Aralık 2024 olarak verirken, parlamento konuşmalarına ilişkin yayımlanmış bir haberde tarih 27 Aralık 2023 olarak aktarılıyor. Bakanlığın kronolojisi, iş birliği anlaşmasından inşaat törenine uzanan belgelenmiş süreci ortaya koyuyor.
4,7 milyar dolarlık projeyi kim finanse ediyor?
Ortak proje şirketinin yüzde 51’i Çin’e, yüzde 24,5’erlik payları ise Kırgızistan ve Özbekistan’a ait. Finansman modeli, maliyetin yaklaşık yarısının ortakların sermaye katkılarından, diğer yarısının ise Çinli finans kuruluşlarından alınacak kredilerden karşılanmasını öngörüyor.
Bildirilen kredi paketi yaklaşık 2,3 milyar dolar tutarında ve 35 yıla yayılıyor; geri ödeme ortak girişim tarafından yapılacak. Açıklanan sermaye katkıları Çin için yaklaşık 1,1 milyar dolar, Kırgızistan ve Özbekistan içinse 573’er milyon dolar.
Kırgızistan’ın katkısı, düzenli yük gelirleri başlamadan önce önemli bir finansman yükümlülüğü oluşturuyor. Ortak girişimin zamanla demiryolunun işletme ve bakım giderlerini ve kredi geri ödemelerini karşılaması gerekecek. Bu nedenle ödeme yapan müşteri sayısı ve müşterilerin kabul edeceği tarifeler işin merkezinde yer alıyor.
Başbakan Yardımcısı Edil Baysalov, yıllık transit gelirinin en az 300 milyon dolara ulaşacağını öngördü. Caparov daha önce 200 milyon dolarlık gelirden söz etmişti; bu da Baysalov’un tahminini 100 milyon dolar daha yüksek kılıyor. Baysalov öngörüsünü şöyle açıkladı:
En kötümser senaryolarda bile bu güzergâhtan geçmesi beklenen yükler yılda en az 300 milyon dolar gelir sağlayabilir ve ülkeye önemli fayda getirebilir,
Gelir, giderler düşülmeden önce elde edilen paradır. Ortaklara veya kamu bütçelerine aktarılabilecek tutar; işletme maliyetlerine, bakıma, finansman ödemelerine ve kazancın dağıtımına ilişkin düzenlemelere bağlı olacak. Yük hacmi ve nihai ticari tarifeler ise henüz belirsizliğini koruyor.
Makmal neden dağlar kadar önemli?
Kırgızistan Ulaştırma Bakanlığı, demiryolunun teknik tasarımını Haziran 2025 tarihli sunumunda açıkladı. Sunumda Makmal, Çin’in 1.435 milimetrelik ray açıklığı ile Orta Asya’nın büyük bölümünde kullanılan 1.520 milimetrelik ray açıklığı arasındaki aktarma istasyonu olarak tanımlanıyor. Ray açıklığı, iki ray arasındaki mesafeyi ifade ediyor.
Sunumda Torugart-Arpa-Makmal-Celalabad güzergâhı seçeneğinin toplam uzunluğu 311,76 kilometre olarak veriliyor. Daha sonraki proje açıklamalarında ise yaklaşık 305 kilometreden söz ediliyor. Sunumdaki seçenekte Torugart ile Makmal arasında dar ray açıklığında 165,5 kilometre, Makmal ile Celalabad arasında ise geniş ray açıklığında 146,26 kilometre bulunuyor.
Makmal’da planlanan işler arasında trenlerin birleştirilmesi, konteynerlerin yüklenip tasnif edilmesi, yüklerin tartılması ve vagonların iki farklı ray açıklığı arasında aktarılması yer alıyor. Yolculukta kazanılan zaman bir aktarma sahasında beklemekle kaybedilebileceği için buradaki işlemlerin verimli yürütülmesi büyük önem taşıyacak.
Narın’daki cumhurbaşkanlığı temsilcisi Nurbek Satarov, Kırgızistan güzergâhının yaklaşık yüzde 90’ının kendi bölgesinden geçtiğini söylüyor. Narın’ın yaklaşık yüzde 70’i dağ sıralarından oluşuyor. Tünel ve köprüler demiryolunun bu araziden geçmesini sağlarken, demiryolunun işletme ömrü boyunca denetlenmesi, onarılması ve bakımı yapılması gereken yapılar da oluşturuyor.
Yük taşımacılığı ne kadar hızlanabilir?
Ulaştırma Bakanlığının sunumunda, Doğu Asya’dan Orta Doğu ve Güney Avrupa’ya uzanan bir güzergâhın 700 kilometre kısalacağı ve yolculuk süresinin 10 güne düşeceği öngörülüyor. Baysalov ise Trans-Sibirya Demiryolu ve deniz taşımacılığını kullanan kuzey güzergâhlarına kıyasla en az yedi gün tasarruf sağlanacağını tahmin ediyor.
İşletmeler seçimlerini, belirli bir yolculuğun fiyatına ve teslimat süresine göre yapacak. Batı Çin’den Özbekistan’a giden bir konteynerin seçenekleri, Türkiye’ye ya da bir Avrupa limanına giden konteynerinkinden farklı. Fabrikanın konumu, sınır kuyrukları, tren seferlerinin sıklığı ve aktarmalar sonucu etkiliyor.
Çin’in Kırgızistan ve Özbekistan’a mevcut demiryolu bağlantıları Kazakistan üzerinden transit geçişe dayanıyor. Önemli geçiş noktaları arasında Dostık-Alashankou ve Altynkol-Khorgos bulunuyor. CKU, Çin’den Kırgızistan’a doğrudan bir demiryolu geçişi sağlayarak daha batı ve güneydeki varış noktalarına giden yük sahiplerine başka bir seçenek sunacak.
Dağlık kesim ve ray açıklığı değişimi kendi maliyetlerini de beraberinde getirecek. Toplam fiyatı ve güvenilirliği müşterilerin beklentilerine uyduğunda daha kısa bir güzergâh yük çekebilir; yerleşik güzergâhlar ise sık seferler, güvenilir terminaller ve rekabetçi ücretlerle iş hacmini koruyabilir.
Narın’da istihdam ve madenler, Suzak’ta yerinden edilme
Kırgızistan’da projede 4 binden fazla kişinin çalıştığı bildiriliyor. İnşaat şimdiden malzeme, taşımacılık, mühendislik ve enerji talebi yaratıyor; hükümetin yerli tedarikçileri sürece katma çabasının nedeni de bu.
Baysalov ayrıca demiryolunu Narın’ın kömür, demir, alüminyum ve nadir toprak elementleri kaynaklarıyla ilişkilendiriyor. Daha iyi ulaşımın maden ihracatını, işleme tesislerini ve diğer sanayi işletmelerini destekleyebileceğini savunuyor. Bu hedefleri faal işletmelere dönüştürmek için fabrikalara, altyapı hizmetlerine ve demiryolu bağlantılarına ek yatırımlar yapılması gerekecek.
Güzergâh boyunca yaşayan aileler ise etkileri daha yakından hissediyor. Turgunbayev, 18 Mayıs’ta bir parlamento komitesine yaptığı açıklamada 214 konutun yıkılmasının planlandığını söyledi: Bunların 191’i Celalabad bölgesindeki Suzak ilçesinde, kalan 23’ü ise Narın’da bulunuyor. Böylece yıkılması planlanan konutların yaklaşık yüzde 89’u Suzak’ta yer alıyor.
Turgunbayev, bağımsız bir şirketin değerleme çalışmalarını tamamladığını ve Değerleme Uzmanları Birliğinin kullanılan yöntemi incelediğini söyledi. Tazminat ödemeleri sürerken bazı sakinler teklif edilen tutarlara itiraz etti. Anlaşmaya varmak amacıyla uzmanlar haneleri ziyaret ediyordu.
Maliyetler ve faydalar coğrafi olarak eşit dağılmıyor. Kırgızistan güzergâhının büyük bölümü ve olası maden fırsatları Narın’da; yıkılması planlanan konutların çoğu ise Suzak’ta. İlk ticari tren seferi başlamadan önce tazminat ve yerel istihdama erişim, projenin bölge sakinlerini nasıl etkilediğinin somut göstergeleri olacak.
Özbekistan yük taşımacılığının yanı sıra fabrikalar da istiyor
Andican, yeni demiryolunu Özbekistan’ın mevcut ağına ve Fergana Vadisi’nin sanayi ekonomisine bağlayacak. Tekstil, kimya, gıda işleme ve mühendislik sektörlerindeki işletmeler, ekipman ithalatı ve mamul ürün ihracatı için yeni bir güzergâhtan yararlanabilir.
Uluslararası Para Fonunun Özbekistan yerleşik temsilcisi Koba Gvenetadze, Kasım 2026’da Kafkasya ve Orta Asya’ya ilişkin yayımlanan Bölgesel Ekonomik Görünüm raporuyla ilgili bir medya yuvarlak masa toplantısında CKU’dan söz etti. Özbekistan’ın coğrafi konumu ve bölgesel ilişkilerinin güçlenmesinin ülkeyi önemli bir ticaret ve lojistik merkezine dönüştürebileceğini belirtti.
Gvenetadze, transit yük taşımacılığının ötesindeki olası kazanımları şöyle anlattı:
Mesele yalnızca transit değil. Bağlantıların gelişmesi ticaret maliyetlerini düşürebilir, yatırımı çekebilir ve bütünleşen, daha yakın ilişkiler kurmaya çalışan tüm ülkeler için pazarları genişletebilir,
Özbekistan’daki üreticiler, rekabet eden Çin mallarına daha kolay erişimle de karşı karşıya kalacak. İşleme, montaj, depolama ve ortak girişimlere yapılacak yatırımlar, yerel şirketlerin demiryolunu yalnızca ithalatın taşınmasında kullanmak yerine müşterilere ulaşmasına yardımcı olabilir.
Ulaştırma Bakanlığının planları uluslararası hattın ötesine de uzanıyor. Planlarda 300 kilometrelik Balykçı-Koçkor-Makmal bağlantısı ile 50 kilometrelik Balykçı-Tamçı uzantısı öngörülüyor. Bu ilaveler, Kırgızistan’ın hâlihazırda birbirinden kopuk olan kuzey ve güney demiryolu kesimlerini birbirine bağlama yönündeki daha kapsamlı hedef de dâhil olmak üzere ülke içindeki ağı genişletecek.
Kazakistan rekabetle ve fırsatlarla karşı karşıya
Kazakistan, Çin’den Özbekistan’a ve daha güneydeki varış noktalarına giden yüklerin bir bölümünü kaybedebilir. Ancak mevcut demiryolları, lojistik merkezleri, Rusya bağlantıları ve Hazar limanlarına erişimi ülkeye rekabet edebileceği çeşitli olanaklar sunuyor.
Orta Koridor olarak bilinen Trans-Hazar Uluslararası Taşımacılık Güzergâhı, Orta Asya’yı Güney Kafkasya, Türkiye ve Avrupa’ya bağlıyor. Bu koridordaki yük miktarı yaklaşık 4,5 milyon tona ulaşarak 2021’deki seviyesinin neredeyse beş katına çıktı. Bildirilen transit süresi de 18 günden 15 güne indi.
CKU, diğer güzergâhların da geliştiği bir pazara girecek. Tek tek sevkiyatlar için rekabet etmenin yanı sıra daha geniş bölgesel ağlara yük sağlayabilir. Kazakistan merkezli PTC Holding, sınır ötesi hizmetleri genişletmek için International Freight Trains ile iş birliği yürütüyor. Çinli taraflar ise Özbekistan’daki Silkway Central Asia lojistik merkeziyle ilgileniyor.
Türkmenistan, Özbekistan ve İran’la olan demiryolu bağlantıları üzerinden ek yük taşıyabilir. Türkmenbaşı Limanı, Hazar Denizi’ndeki deniz taşımacılığına başka bir olası bağlantı sunuyor. Tacikistan, tarım ürünleri, tekstil ve sanayi ham maddelerinin ticaretini desteklemek için Kırgızistan ve Özbekistan’daki terminallerden yararlanabilir; bunun pratik faydaları ise karayollarına ve sınır geçişlerine erişime bağlı.
İran, Afganistan veya Pakistan yönünde yeni güzergâhlar oluşturmak için ilgili altyapı, işletme düzenlemeleri ve uluslararası anlaşmaların ayrıca hayata geçirilmesi gerekecek. CKU, daha geniş bir taşımacılık sistemi içinde yeni bir bağlantı sağlayacak.
Yatırımcılar hat çevresindeki hizmetlere bakıyor
Türk Yatırım Fonu Genel Müdürü Ramil Babayev’e göre fon, bölgesel bağlantısallık gündeminin bir parçası olarak CKU’yu ve Hazar taşımacılık ekseni boyunca uzanan fırsatları değerlendiriyor. Fonun yöneticileri, 22 Ekim 2026’da Taşkent’te düzenlenen toplantıda ulaştırma ve lojistik altyapısını finansman öncelikleri arasına aldı.
Babayev; lojistik merkezleri, sanayi bölgeleri, gümrük tesisleri, dijital ticaret sistemleri ve güvenilir enerji altyapısına olası destekten söz etti. Fon, Azerbaycan-Özbekistan Yatırım Şirketiyle Hazar taşımacılığına yapılacak yatırımları da görüştü.
Fonun daha geniş kapsamlı finansman düzenlemeleri arasında, Özbekistan’ın da yer aldığı beş üye ülkede 300 milyon dolara kadar kaynak harekete geçirebilecek İslami Özel Sektörün Geliştirilmesi Kurumu ile yapılmış bir çerçeve anlaşma bulunuyor. Fonun yetkilendirilmiş sermayesi 600 milyon dolar. Bu düzenlemeler daha geniş bir yatırım programını kapsarken demiryoluyla bağlantılı fırsatlar da değerlendiriliyor.
Demiryolu bir hizmetler zinciri olarak işlediği için depolar, gümrük sistemleri ve elektrik tedariki önem taşıyor. Bir ihracatçının ürünlerini depolayacak bir yere, öngörülebilir sınır işlemlerine, bir tren tahsisine ve varış noktasında işler durumdaki bir terminale ihtiyacı var. Bu hizmetlerden herhangi birindeki aksaklık yolculuğun toplam maliyetini artırabilir.
2030 işletmeye alınma değil, inşaat için bir kilometre taşı
Caparov’un 2030’da tamamlanma hedefi ile Satarov’un 2028-2030 arasında tamamlanacağı tahmini, 2031’de işletmeye alma hedefinden önce projeyi bitirme yönündeki beklentileri yansıtıyor. İnşaatın tamamlanması, testler ve düzenli yük taşımacılığının başlaması birbirinden ayrı aşamalar.
25 Kasım 2026’da düzenlenmesi planlanan Bişkek Yatırım Forumu, bölgenin 2030’a kadar gelişimini ele almak için yakın vadede bir fırsat sunuyor. İnşaattaki ilk somut hedef, 2026 sonuna kadar tamamlanma oranını yaklaşık yüzde 22’ye çıkarmak.
Bağımsız Orta Asya ekonomi analisti Markus Friedrich Schneider üç olası senaryo ortaya koyuyor: Hattın açılmasının ardından yük taşımacılığının kademeli olarak artması; sanayi ve lojistik kümelerinin gelişmesiyle daha güçlü kazanımlar elde edilmesi; ya da gecikmeler, artan maliyetler ve yetersiz yük hacmi nedeniyle getirilerin düşmesi.
Bu senaryolar arasındaki fark, transit gelirlerinin ötesine uzanacak. Ortak tarifeler, daha hızlı gümrük işlemleri, uyumlu belgeler ve güvenilir aktarmalar şirketlerin yeni müşterilere satış yapmasına yardımcı olabilir. Güzergâh boyunca kurulacak fabrikalar ve işleme tesisleri ek ticaret yaratabilir. Trafiğin büyük bölümü yalnızca mevcut bir koridordan diğerine kayarsa gelir güzergâhlar arasında el değiştirir; bölgenin bütünü için elde edilen kazanç ise daha sınırlı kalır.
Öne çıkan noktalar
- CKU, Kaşgar’ı Kırgızistan üzerinden Andican’a bağlayan, yaklaşık 530 kilometre uzunluğunda ve tahmini maliyeti 4,7 milyar dolar olan bir demiryolu.
- Proje şirketinin yüzde 51’i Çin’e, yüzde 24,5’erlik payları Kırgızistan ve Özbekistan’a ait.
- Kasım 2026’nın başı itibarıyla 29 tünelin 28’inde ve 50 köprünün 47’sinde çalışmalar sürüyordu.
- Demiryolunun işletmeye alınması için hedef 2031; Kırgız yetkililer inşaatın daha erken tamamlanmasına yönelik hedefler de açıkladı.
- Makmal’ın, Çin’in 1.435 milimetrelik ray açıklığı ile Orta Asya’nın 1.520 milimetrelik ray açıklığı arasında aktarma noktası olması planlanıyor.
- Yıkılması planlanan 214 konutun 191’i Suzak ilçesinde bulunuyor; bazı sakinler tazminat değerlemelerine itiraz ediyor.
- Bölgesel kazanımlar yük talebine, rekabetçi ücretlere, verimli sınır işlemlerine ve güzergâh üzerindeki işletmelere yapılacak yatırımlara bağlı.






