BM uzmanı, Myanmar’ın sivillere yönelik saldırılarının yabancı silah ve yakıt desteğiyle sürdürüldüğü uyarısında bulundu

9 dakikalık okuma
UN Investigator Warns Myanmar's Attacks on Civilians Are Sustained by Foreign Arms and Fuel

Hava gücü ve dış kaynaklar büyüyen sivil krizi derinleştiriyor

BM insan hakları araştırmacısı Kelley Currie, Myanmar ordusunun sivilleri boyun eğmeye zorlamak için kasıtlı olarak hedef aldığını söyledi. Yabancı uçaklar, havacılık yakıtı ve askeri finansman ise silahlı kuvvetlerin kazanamadığı bir savaşı sürdürmeye yardımcı oluyor.

İçindekiler
  1. Hava gücü ve dış kaynaklar büyüyen sivil krizi derinleştiriyor
  2. Askeri yönetimin iktidarı ele geçirmesinin ardından ne oldu?
  3. Uçakları Rusya ve Çin sağlıyor
  4. İran yakıtı uçakların havada kalmasını sağlıyor
  5. Pazara yönelik saldırı sivil kayıpların boyutunu gösteriyor
  6. Yedek parçalar, ödemeler ve yaptırımlar
  7. Yolsuzluk savaşı ve daha sıkı denetimi finanse ediyor
  8. Diplomatik temaslar BM araştırmacısını neden kaygılandırıyor?
  9. Mahkeme kararı Rohingyalar için yeni bir tehlike doğurabilir
  10. Öne Çıkanlar

BM İnsan Hakları Ofisi, 2025 yılında askeri hava saldırılarında en az 982 sivilin öldüğünü, ölenler arasında 232 çocuğun bulunduğunu kaydetti. Çocuklar, can kayıplarının neredeyse dörtte birini oluşturdu. Toplam sayı 2024’e kıyasla yüzde 50’den fazla arttı. Bu artış, yurt dışından sağlanan ekipman ve malzemelere dayanan harekâtın giderek büyüyen insani maliyetini gösteriyor.

BM İnsan Hakları Konseyi’nin Myanmar özel raportörü Currie, Çin, Rusya ve diğer ülkelerden yapılan silah alımlarının artmasının felaket boyutundaki insan hakları durumunu daha da kötüleştirdiğini söyledi. Ayrıca hükümetlerin, şiddetin azaltılmasını, siyasi tutukluların serbest bırakılmasını veya tüm tarafların katıldığı görüşmeler yapılmasını güvence altına almadan Myanmar’ın askeri yönetimiyle yeniden temas kurduğu uyarısında bulundu.

Currie’nin uyarısı siviller üzerindeki üç baskıyı bir araya getiriyor: hava saldırıları, yolsuzluğun etkisinin giderek arttığı bir ekonomi ve Rohingyalara ilişkin Uluslararası Adalet Divanı’nın olası kararından önce azınlıklara yönelik şiddetin yeniden alevlenmesi tehlikesi.

Askeri yönetimin iktidarı ele geçirmesinin ardından ne oldu?

Myanmar ordusu, Şubat 2021’de Aung San Suu Kyi’nin seçilmiş hükümetini devirerek iktidarı ele geçirdi. Güvenlik güçleri ülke çapındaki protestoları şiddet kullanarak bastırdı; silahlı direniş genişleyerek ülkenin büyük bölümünde iç savaşa dönüştü.

Rusya ve Çin’den sağlanan uçaklar da dahil olmak üzere silah ve insan gücü bakımından önemli bir üstünlüğe sahip olan ordu, buna rağmen muhaliflerini ağır güç kullanarak yenilgiye uğratamadı. Currie, yetkililerin Myanmar topraklarının hâlâ yaklaşık yarısını kontrol ettiğini ve bu bölgelerde gözetim ile polislik faaliyetlerine de yatırım yaptığını tahmin etti.

Çatışma ve uluslararası tepki, birkaç önemli aşamadan geçti:

  • 2017: Ordunun Rohingyalara yönelik baskısı, şimdi Uluslararası Adalet Divanı’nda görülen soykırım davasının konusu oldu.
  • Şubat 2021: Ordu seçilmiş hükümeti devirdi; bunun üzerine protestolar başladı ve silahlı çatışma yayıldı.
  • Şubat 2021-Aralık 2022: 2023’te yayımlanan bir BM özel raportörü raporuna göre Myanmar, Rusya’dan 406 milyon, Çin’den 267 milyon dolarlık silah ve bağlantılı ürün ithal etti.
  • Ağustos 2023: ABD, Myanmar’ın jet yakıtı sektöründe faaliyet gösteren kişi ve şirketleri hedef alan yaptırımlara izin verdi.
  • Ekim 2024-Aralık 2025: İran’dan dokuz sevkiyatla Myanmar ordusuna yaklaşık 175 bin ton jet yakıtı ulaştırıldığı bildirildi.
  • 2025: BM İnsan Hakları Ofisi, askeri hava saldırılarında en az 982 sivilin öldüğünü kaydetti.
Reklam

Uçakları Rusya ve Çin sağlıyor

Myanmar savaş uçağı üretmediği için yabancı tedarikçiler hava harekâtında merkezi bir rol oynuyor. Rusya, MiG-29 savaş uçakları, Yak-130 hafif taarruz uçakları ve Su-30SME savaş uçakları sağlıyor. Yak-130 ve MiG-29’ların yerleşim bölgelerine yönelik saldırılarda kullanıldığı bildirildi.

BM’nin Şubat 2021-Aralık 2022 dönemine ilişkin verilerine göre Rusya ve Çin’in silah ve bağlantılı ürün ihracatı toplam 673 milyon dolara ulaştı. Bunun yaklaşık yüzde 60’ını, 406 milyon dolarla Rusya oluştururken Çin’in payı 267 milyon dolar oldu. Ekipmanların önemli bir bölümü iki devlete ait şirketlerden geldi.

Çin Dışişleri Bakanlığı, BM raporunu egemen ülkeler arasındaki olağan silah ticaretine yönelik bir karalama olarak nitelendirerek reddetti. Buna rağmen teslimatlar sürdü: Çin Havacılık Sanayii Şirketi 2024’te bir K-8 hafif taarruz uçağı, altı FTC-2000G hafif muharebe uçağı ve bir Y-8 nakliye uçağı sağladı.

FTC-2000G, üç tona kadar füze, roket veya bomba taşıyabiliyor ve uçak başına 8,5 milyon dolar fiyatla satılıyordu. Alımın aracılığını, Gateways Hong Kong’un direktörü olan silah tüccarı Dr. Naing Htut Aung yaptı. Myanmar 2016’da Çin ve Pakistan’ın ortak üretimi 16 JF-17 savaş uçağı da sipariş etti. Ancak teslim edilen uçakların çoğunun, yapısal çatlaklar ve başka kusurlar nedeniyle daha sonra yere indirildiği bildirildi.

İran yakıtı uçakların havada kalmasını sağlıyor

Myanmar’ın havacılık yakıtı rafine etme kapasitesi de sınırlı. İran’ın gölge filosundaki, yani yükleri şeffaf olmayan ticaret ağları üzerinden taşımak için kullanılan tankerlerin Ekim 2024-Aralık 2025 arasında dokuz sevkiyatla yaklaşık 175 bin ton yakıt ulaştırdığı bildirildi. Bu ticaretin İran’a yaklaşık 123 milyon dolar kazandırdığı tahmin ediliyor.

Yakıt, söz konusu 15 ayda binden fazla sivil noktayı vuran bombalama harekâtını destekledi. İran ayrıca Myanmar ordusunun mühimmat üretiminde kullandığı bir gübre olan ürenin başlıca tedarikçilerinden biri haline geldi.

Aktivist araştırma grubu Justice For Myanmar’ın incelediği sızdırılmış ithalat kayıtları, Aralık 2024-Kasım 2025 arasında toplam 843 bin varilden fazla ve 109,5 milyon dolar değerinde altı sevkiyata işaret ediyor. Bu sevkiyatların kaçının bildirilen dokuz sevkiyatla örtüştüğü açıklığa kavuşmadığından toplam sevkiyat sayısı bilinmiyor.

Reklam

Kayıtlar, gerçek alıcının National Energy Prime Aviation Services (NEPAS) olduğunu ortaya koydu. NEPAS, ordunun kontrolündeki Myanma Petrochemical Enterprise ile özel mülkiyete ait Asia Sun grubunun ortak girişimi. Bu düzenleme, bir devlet şirketiyle özel bir işletmeyi aynı havacılık yakıtı tedarik zincirinde buluşturuyor.

Tek tek alımlara ilişkin belgelerde İran menşeli havacılık yakıtının Güney Afrika dizeli olarak etiketlendiği belirtiliyor. Mayıs 2025’te imzalanan bir sözleşme 202 bin varil yakıtı kapsıyor ve 26 milyon dolarlık ödemenin Taylandlı Tawan-Oil Trading şirketinin Siam Commercial Bank’taki hesabına yapılmasını öngörüyordu. BM ticaret verileri ve gemicilik bilgileri, 2025’te Güney Afrika ile Myanmar arasında dizel ticareti kaydetmedi.

Pazara yönelik saldırı sivil kayıpların boyutunu gösteriyor

Yardım görevlilerinin verdiği bilgiye göre, Arakan Ordusu’nun Rakhine Eyaleti’ndeki kalesi olan Kyauktaw’da bir pazara 28 Eylül’de düzenlenen hava saldırısında 50 kişi öldü, 58 kişi yaralandı. Arakan Ordusu ölü sayısını 49, yaralı sayısını da aynı şekilde 58 olarak açıkladı; yaralılardan 22’sinin durumunun kritik olduğunu bildirdi.

Pazar saldırısı, ordunun ve silahlı muhalif grupların mücadele ettiği bölgelerde sivillerin karşı karşıya olduğu tehlikeyi gözler önüne seriyor. Pazarlar tüccarları, alışveriş yapanları ve gıda taşıyanları bir araya getiriyor; böylece gündelik ekonomik faaliyetler hava harekâtının hedefi haline gelebiliyor.

Myanmar Witness, sonraki günlerde Kyauktaw çevresinde çekilen görüntüleri inceledi. Bir silah uzmanı, uçaklardan birinin Rus yapımı Yak-130’la, diğerinin ise JF-17’yle uyumlu olduğunu belirledi. Uzman, ses kayıtlarına dayanarak her uçağın en az bir mühimmat bıraktığı değerlendirmesini yaptı. Görüntüler sonraki uçuşları belgeledi; 28 Eylül’deki pazar saldırısından sorumlu uçaklar bu incelemede tespit edilmedi.

Yedek parçalar, ödemeler ve yaptırımlar

Uçakların bakım ve onarımının yanı sıra yedek parça ve finansmana da ihtiyacı var. Justice For Myanmar, Malezya merkezli FJ Global şirketinin Myanmar’ın K-8W uçakları, Rus yapımı Orlan-10E insansız hava araçları ve Kamov Ka-28, Mi-17 ve Mi-2 dahil çeşitli helikopter türleri için parça tedarik etmek üzere uluslararası tedarikçilerden fiyat teklifi istediğini ortaya çıkardı.

FJ Global, Şubat 2026’da Malezya’da devlet destekli Perbadanan Usahawan Nasional Berhad’dan finansman aldı. Şirket, Başbakan Anwar Ibrahim’in başkanlık ettiği bir vakfa ait. Bu bulgu, Myanmar ordusuna hizmet veren ticari tedarik ağlarının yanında Malezyalı bir finansman kuruluşunun da yer aldığını gösteriyor.

Reklam

ABD’nin jet yakıtı ticaretini hedef alma yetkisi zaten bulunuyor. Hazine Bakanlığı’na bağlı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi, Ağustos 2023’te Myanmar’ın jet yakıtı sektöründe faaliyet gösteren kişi veya şirketlere yaptırım uygulanmasına imkân tanıyan bir sektörel karar yayımladı. Böyle bir karar yaptırımlar için yasal dayanak sağlıyor; belirli hedefleri belirleyen ise kişi ve kuruluşlara yönelik yaptırım kararları oluyor.

Bu nedenle sevkiyatları, ödemeleri ve teslimatları düzenleyen şirketler uluslararası tepki açısından önem taşıyor. Bu aşamalardan herhangi birinde yaşanacak aksamalar, yakıtın askeri uçaklara ulaşıp ulaşmayacağını etkileyebilir. Yakıta erişimin sürmesi ise hükümet üzerindeki baskıya rağmen hava harekâtının devam etmesine yardımcı oluyor.

Yolsuzluk savaşı ve daha sıkı denetimi finanse ediyor

Currie, Myanmar’ın yasal ekonomisinin iktidarın ele geçirilmesinden bu yana daraldığını, yasadışı ticaretin ise genişlediğini söyledi. Askeri yetkililerin himaye ağlarına, yasadışı ödemelere ve meşru ticaretten gevşek denetlenen işlemlere, oradan da karaborsalara uzanan faaliyetlere dayandığını belirtti.

Askeri yönetimin ekonomik idareyi nasıl etkilediğini anlatan Currie şöyle konuştu:

Askeri yetkililer genellikle bir ekonomiyi yönetmeye kalkıştığında bunu pek iyi beceremez,” dedi. “Myanmar’da ise bu konuda olağanüstü derecede kötüler.

Currie’nin sözünü ettiği uygulamalar arasında döviz arbitrajı, işletmelerden hisse talep edilmesi ve gıda ile tarım tedarik zincirinin üst kademelerinde çiftçilerden kesilen komisyonlar bulunuyor. Döviz arbitrajı, kurlar arasındaki farklardan kazanç sağlamayı ifade ediyor. Uygun kurlara erişimin kontrol edildiği durumlarda, resmi bağlantıları olanlar sıradan işletmelere karşı avantaj elde edebiliyor.

Çiftçiler ve tüccarlar açısından bu ödemeler, savaş nedeniyle zaten sekteye uğramış geçim kaynaklarından para çekip alıyor. Currie’ye göre elde edilen gelirler, yetkililerin devlet faaliyetlerini, askeri teçhizatı ve halkı izleme sistemlerini finanse etmesine yardımcı oluyor.

Currie, yetkililerin kontrolündeki topraklarda paranın nasıl kullanıldığını da anlattı:

“Bu kaynakları, hâlâ kontrol ettikleri topraklardaki gözetim kapasitelerini ve polislik kabiliyetlerini geliştirmek için de kullandılar. Ülkenin yaklaşık yarısı hâlâ kontrollerinde,” dedi.

Diplomatik temaslar BM araştırmacısını neden kaygılandırıyor?

Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) üyeleri, 2021’deki iktidar değişiminin ardından Myanmar ordusunu kınadı; ancak bölgedeki bazı hükümetler son dönemde daha sıcak ilişkilere açık görünmeye başladı. Currie, hükümetin tutumunda somut değişiklikler talep edilmeden temas kurulduğunu söyledi.

Reklam

Önerdiği öncelikler netti: şiddeti azaltmak, siyasi tutukluları serbest bırakmak ve tüm tarafların katılacağı barış görüşmeleri yürütmek. Bu adımlar hava saldırılarına maruz kalanları, gözaltındaki yakınlarını arayan aileleri ve kontrolün farklı taraflar arasında paylaşıldığı bölgelerde yaşayan toplulukları doğrudan etkileyebilir.

Bağımsız bir gözlem kuruluşu olan Siyasi Tutuklulara Yardım Derneği, Suu Kyi de dahil olmak üzere iktidarın ele geçirilmesinden bu yana 32 binden fazla kişinin gözaltına alındığını söylüyor. En az 15 bin kişi hâlâ cezaevinde. İlk sayı dönem boyunca gözaltına alınanları, ikincisi ise cezaevlerinde tutulan mevcut nüfusu ifade ediyor.

Currie, askeri yönetimin silahlara, paraya ve ülke içindeki denetim araçlarına erişimini koruduğu sırada diplomatik temasların devam edebilmesinden kaygı duyuyor. Çağrısı, yetkililerle ilişkileri yeniden kurma girişimlerinin merkezine sivillerin yaşadığı değişiklikleri koyuyor.

Mahkeme kararı Rohingyalar için yeni bir tehlike doğurabilir

Currie, Uluslararası Adalet Divanı’nın Myanmar’ın ordunun 2017’de Müslüman Rohingya azınlığa yönelik baskısı sırasında soykırım işlediğine veya bunu önleyemediğine hükmetmesi halinde şiddetin yeniden başlayabileceği uyarısında bulundu. Divan, Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülükler de dahil olmak üzere devletler arasındaki hukuki sorumlulukları ele alıyor.

BM Myanmar Bağımsız Araştırma Mekanizması Başkanı Nick Koumjian, yargıçların o yıl, Ekim ayı da anılmak üzere, karar vermek istediklerine dair haberler gördüğünü söyledi. Mahkemenin önceden bildirimde bulunmasını beklediğini belirtti. Açıklamalarında karar için kesinleşmiş bir tarih vermedi.

Currie, azınlıklara yönelik nefret söylemi ve kışkırtmayla bağlantılı grupların çevrimiçi ortamda ve yetkililerin kontrolündeki siyasi alanlarda daha etkin hale geldiğini söyledi. Budist olmayan toplulukların ve çoğunluğu oluşturan Bamar etnik grubuna mensup olmayanların, Rohingyalar dahil, hedef olabileceğini belirtti.

Currie, gözlemlediği faaliyetleri şöyle anlattı:

“Myanmar’da sahada, Rohingyalar dahil Budist olmayan ve Bamar olmayan azınlıklara yönelik nefret söyleminden ve şiddeti kışkırtmaktan sorumlu grupların çevrimiçi ortamda çok daha etkin hale geldiğine işaret eden bazı belirtiler görüyorum,” dedi.

Bu uyarı, uzun bir dışlanma geçmişinin ortasında geldi. Rohingyaların vatandaşlık belgelerini kaybetmesi, siyasi katılım yollarının kapanmasına katkıda bulundu. Belge kısıtlamaları eğitim, çalışma, seyahat ve sağlık hizmetlerine erişimi de etkiliyor. Currie, mahkeme kararı yaklaşırken tüm ülkeleri durumu yakından izlemeye çağırdı.

Öne Çıkanlar

  • BM araştırmacısı Kelley Currie, Myanmar ordusunu sivilleri boyun eğmeye zorlamak için kasıtlı olarak terörize etmekle suçladı.
  • BM İnsan Hakları Ofisi, 2025’te askeri hava saldırılarında en az 232’si çocuk 982 sivilin öldüğünü kaydetti.
  • Rusya ve Çin’den gelen uçaklar, İran yakıtı ve yabancı tedarik ağları hava harekâtının sürmesine yardımcı oluyor.
  • Currie, yolsuzluğun askeri alımları, gözetimi ve yetkililerin kontrolündeki bölgelerde polislik faaliyetlerini finanse ettiğini söyledi.
  • Siyasi Tutuklulara Yardım Derneği’ne göre en az 15 bin siyasi tutuklu hâlâ cezaevinde.
  • Currie, Rohingyalara ilişkin beklenen Uluslararası Adalet Divanı kararı öncesinde azınlıklara yönelik olası şiddet konusunda uyardı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir