Paylaşılan su ve iklim riskleri etrafında şekillenen bölgesel plan
Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, 11 Kasım 2026'da bölgesel afet uyarı sistemini çevre teknolojileri ve yeni finansman mekanizmalarıyla birleştiren Orta Asya İklim Entegrasyonu Modeli'ni önerdi. Türkiye'nin Antalya kentinde düzenlenen COP31 liderler zirvesinde konuşan Mirziyoyev, buzulların erimesi, su kıtlığı ve aşırı kuraklık gibi tehditlere karşı iş birliği çağrısında bulundu.
İçindekiler
- Paylaşılan su ve iklim riskleri etrafında şekillenen bölgesel plan
- Ülkeler arası tahminler neden önemli?
- Önce uyarılar, ardından ortak iklim ölçümleri
- Arazi restorasyonu teknolojiyle yatırımı buluşturacak
- Su kaynakları ve kurak araziler için uygun finansman
- CLiCA daha ayrıntılı bir proje çerçevesi sunuyor
- Özbekistan'ın emisyon ve enerji hedefleri ne anlama geliyor?
- Su tasarrufu ve Aral Gölü bölgesi
- İzlenecek tarihler ve taahhütler
- Öne Çıkanlar
Öneri, daha somut bir olası yatırım paketiyle birlikte gündeme geldi. Mirziyoyev'e 9 Kasım'da, toplam 3,3 milyar dolar değerinde 133 proje sunuldu. Bu projeler arasında sel ve kuraklık tahminlerine yönelik bölgesel bir platform ile Amu Derya ve Sir Derya nehir havzalarına ait ortak bir veri tabanı da bulunuyor. Özbekistan, Aral Gölü'nü Kurtarma Uluslararası Fonu'nun 2027–2029 dönemindeki başkanlığı sırasında projeleri hayata geçirmeyi planlıyor.
Mirziyoyev, hükümetlerin neden müdahalelerini eş güdüm içinde yürütmesi gerektiğini açıklarken zirvede şöyle konuştu:
Hiçbir ülke iklim değişikliğinin yarattığı zorluklarla tek başına başa çıkamaz.
Modelin üç temel ayağı var: bilgi paylaşımı, Orta Asya'ya uygun teknolojilerin geliştirilmesi ve güvenilir finansman sağlanması. Bu unsurlar birlikte, yaklaşan tehlikelere ilişkin uyarıları zararı azaltmayı amaçlayan projelere ve bu projeleri finanse edebilecek kurumlara bağlayacak.
Çiftçiler için pratikte önemli olan, sulama suyunun ne zaman geleceği. Baraj işletmecileri için ne kadar suyun depolanacağı veya bırakılacağı. Sel ya da toz fırtınası riskiyle karşı karşıya olan topluluklar içinse harekete geçmeye yetecek kadar erken ve yararlı bilgi almak.
Mirziyoyev, katılımcı ülkeler ile uluslararası kuruluşlardan modeli uygulamaya koymaya yardımcı olmalarını istedi ve modelin ilgilenen diğer bölgelere de yayılmasını önerdi. Konuşmasında modelin başlatılacağı tarih, bütçesi ve yönetim düzenlemeleri belirtilmedi.
Ülkeler arası tahminler neden önemli?
Orta Asya'nın nehirleri, Kırgızistan ve Tacikistan'daki dağlık bölgeleri Özbekistan, Türkmenistan ve güney Kazakistan'daki başlıca tarım alanlarına bağlıyor. Dünya Bankası, tarımın bölge genelindeki tatlı su çekiminin yaklaşık yüzde 90'ını oluşturduğunu tahmin ediyor. Bu nedenle güvenilir tahminler, gıda üretimi ve kırsal geçim kaynakları açısından büyük önem taşıyor.
Kar örtüsü, yağış ve buzulların durumu, nehirlere ne kadar su ulaşacağını ve bunun ne zaman gerçekleşeceğini etkiliyor. Yukarı havzalardaki barajlar elektrik üretimi için kullanılırken aşağı havzalardaki çiftlikler yaz aylarında büyük miktarda suya ihtiyaç duyuyor. Ortak tahminler, hükümetlerin su depolama, elektrik üretimi ve sulama planlarını beklenen nehir debilerine göre eş güdüm içinde yapmasına yardımcı olabilir. Suyun nasıl paylaştırılacağını ise ülkeler arasındaki anlaşmalar belirliyor.
Uluslararası Su Koordinasyonu Devletlerarası Komisyonu Bilimsel Bilgi Merkezi'nde uzman danışman olan Vadim Sokolov, 1957 ile 2020 arasında Özbekistan'daki dört nehir havzasında buzul hacminin yüzde 32 azaldığını belirtti. Dünya Meteoroloji Örgütü de Ekim 2024'ten Eylül 2025'e kadar süren 2025 buzulbilim yılında, Tien Şan ve Pamir dağlarında izlenen buzulların çoğunda önemli kütle kaybı kaydetti.
WMO, son kayıpları yetersiz kış yağışları ile mayıs ve eylül ayları arasındaki yüksek sıcaklıklara bağladı. Dağ buzullarındaki değişimler, tarımda, hidroelektrik üretiminde ve hanelerde kullanılan suyun mevsimsel arzını etkiliyor.
Bu öneri, ekim ayında Amu Derya ve Sir Derya için ana ürün yetiştirme döneminin dışındaki 2026–2027 sezonunda geçerli olacak su kotaları anlaşmasının ardından geldi. Görüşmelerde Kerki ölçüm istasyonundaki debi ölçümlerinin tutarsızlığı da ele alındı. Bu durum, ülkelerin üzerinde anlaşılmış çekim sınırlarının yanı sıra güvenilir ölçümlere de ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.
Önce uyarılar, ardından ortak iklim ölçümleri
Mirziyoyev, WMO desteğiyle iklim riski bilgilerinin paylaşılmasına yönelik altyapı kurulmasını önerdi. İlk adım, yetkililerin doğal afetlere daha hızlı yanıt vermesini sağlayacak bir erken uyarı sistemi olacak. Ardından, buzulların geri çekilmesi ve uzun süreli kuraklaşma gibi yavaş gelişen değişimleri izlemek için ortak göstergeler ve eş güdümlü izleme çalışmaları gelecek.
Erken uyarı sistemi; gözlemleri, tahminleri ve iletişimi bir araya getirir. Sistemin değeri, ulusal kurumların paylaşılan bilgileri tehlike altındaki kişi ve hizmetlere zamanında iletilecek talimatlara dönüştürüp dönüştüremediğine bağlıdır.
Orta Asya ülkeleri hâlihazırda bazı hava durumu ve su bilgilerini paylaşıyor. Dünya Bankası'nın desteğiyle Kırgızistan ve Tacikistan izleme ağlarını modernize etti ve Taşkent'te Özbekistan Hidrometeoroloji Hizmetleri tarafından işletilen, WMO'nun belirlediği bölgesel meteoroloji merkezi dâhil bölgesel merkezlerle bilgi alışverişini genişletti.
WMO Genel Sekreteri Celeste Saulo, 10 Kasım'da Orta Asya ve Türk devletlerine hizmet verecek yeni bir bölgesel iklim merkezinin üstlenebileceği olası görevleri anlattı. Bunlar arasında mevsimsel tahminler, kuraklık değerlendirmeleri ve buzul izleme çalışmalarına destek bulunuyordu.
Böyle bir merkez için veri alışverişine ilişkin uzlaşılan kurallar, sorumlulukların paylaşımı ve sürdürülebilir finansman gerekiyor. Ulusal meteoroloji hizmetleri kendi ülkelerinde tahmin ve uyarı yayımlama sorumluluğunu sürdürecek. Ortak ölçümler, bu kurumların sınırlarının ötesindeki koşullara ilişkin daha tutarlı bir tablo edinmesini sağlayacak.
Arazi restorasyonu teknolojiyle yatırımı buluşturacak
Mirziyoyev'in ikinci ayağı, bozulmuş toprakların iyileştirilmesine, kurak arazilerde karbon depolanmasına, toz ve kum fırtınalarıyla mücadeleye odaklanıyor. Bu konular birbiriyle bağlantılı: bozulmuş araziler daha az bitki örtüsünü destekler, daha az karbon tutar ve toprağı rüzgâra açık hâle getirebilir.
Doğa temelli yaklaşımlar, arazilerin iyileşmesine yardımcı olmak için bitki örtüsünden ve ekolojik süreçlerden yararlanıyor. Cumhurbaşkanının öncelikleri, çevre teknolojilerini yalnızca makine ya da enerji ekipmanı olarak ele almak yerine arazi restorasyonunu meraların, ormanların ve tarım topraklarının durumuyla ilişkilendiriyor.
Özbekistan, her yıl düzenlenen Orta Asya ECO-EXPO etkinliğini kalıcı bir yatırım ve teknoloji platformuna dönüştürmek istiyor. Fuar bugün uygulama örneklerinin paylaşılmasına ve yeniliklerin tanıtılmasına olanak sağlıyor. Önerilen platform ise bölgesel koşullara uygun çevre çözümlerini yatırımcılarla daha düzenli biçimde buluşturacak.
Nisan ayında Astana'da düzenlenen çevre zirvesinde daha önce ortaya atılan öneriler arasında çölleşme, arazi bozulması ve su kaynaklarını kapsayan bölgesel bir atlas, Taşkent'teki Green University bünyesinde bulunan çölleşme araştırma merkezine bölgesel statü verilmesi ve ortak bir iklim projeleri portföyü yer alıyordu. Antalya'daki öneri, bu başlıkları bilgi, teknoloji ve finansman etrafında bir araya getiriyor.
Su kaynakları ve kurak araziler için uygun finansman
Mirziyoyev, kalkınma bankaları ile uzmanlaşmış fonlardan Orta Asya'nın koşullarını gözeten finansman araçlarının tasarlanmasına yardımcı olmalarını istedi. İmtiyazlı finansman, hibeler, mavi finansman ve kurak bölgelere yönelik finansman seçeneklerini öne çıkardı.
Mavi finansman, suyla bağlantılı projeleri destekliyor. Kurak bölgelere yönelik finansman ise arazi restorasyonu ve kuraklığa uyum dâhil, kurak arazilerin ihtiyaçlarını hedefliyor. İmtiyazlı finansman, olağan ticari borçlanmaya göre daha elverişli koşullar sunarken hibelerin geri ödenmesi gerekmiyor.
Finansman görüşmelerinde mevcut kurumlara erişim de ele alındı. Mirziyoyev, 10 Kasım'da Yeşil İklim Fonu İcra Direktörü Mafalda Duarte ile görüşerek Özbekistan'daki finans kuruluşlarının fona doğrudan erişim başvurusu yapabilmesini görüştü. Akredite kurumlar böylece proje tekliflerini sunabilecek ve onaylanan projeleri kendileri yürütebilecek.
Özbekistan Cumhurbaşkanlığı İdaresi, ülkenin fonla ortak proje portföyünün 200 milyon doları aştığını bildirdi. Görüşmelerde Aral Gölü bölgesindeki ekosistemlerin restorasyonu ve çevresel açıdan sürdürülebilir kentler ele alındı.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'yla yürütülen Climate BRIDGE pilot programı, iklim hedeflerini yatırım projelerine dönüştürmeyi ve Kayıp ve Zararların Karşılanması Fonu'na erişimi desteklemeyi amaçlıyor. Özbekistan ayrıca daha geniş proje paketi için Dünya Bankası, Asya Kalkınma Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası ile uluslararası çevre fonlarına başvurmayı planlıyor.
CLiCA daha ayrıntılı bir proje çerçevesi sunuyor
Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan, yeni entegrasyon önerisinin yanı sıra Orta Asya'da İklime Dayanıklı Peyzajlar (CLiCA) programının onayını aldı. Yeşil İklim Fonu yönetim kurulu programı 28 Ekim 2026'da onayladı; program 9 Kasım'da COP31'de tanıtıldı.
Üç ülkeyle birlikte Alman Uluslararası İşbirliği Kurumu tarafından geliştirilen CLiCA'nın yedi yıl sürmesi ve toplam değerinin yaklaşık 296 milyon dolar olması planlanıyor. Finansman yapısında Yeşil İklim Fonu'ndan 133,9 milyon dolarlık hibe ve krediler, ek hibeler ve ayni katkılar dâhil diğer kaynaklardan beklenen 162,1 milyon dolarlık katkı bulunuyor.
133,9 milyon dolarlık hibe, 296 milyon dolarlık toplam tutarın yaklaşık yüzde 45'ini oluşturuyor. Tahmini kredi bileşeni yaklaşık 134,4 milyon dolar. Avrupa Yatırım Bankası'nın olası katılımı, borçlanacak ülkelerin vereceği kararlara ve finansman koşullarında anlaşmaya bağlı; uygulama henüz başlamadı.
CLiCA'nın 180 belediyeyi kapsaması, yaklaşık 940 bin hektarda arazi yönetimini veya restorasyonunu iyileştirmesi ve 2,5 milyon kişiye iklim direnci sağlaması bekleniyor. Yerel topluluklar, restorasyon yapılacak orman ve meraların seçilmesine, kuraklığa uyum planlarının hazırlanmasına katkıda bulunacak.
Özbekistan bileşenine 103,7 milyon avro ayrılması bekleniyor. Bu bileşen 15 ilçeyi kapsayacak; 18 bin hektar orman alanının ve 123 bin hektar meranın restorasyonunu hedefleyecek. Bu hedefler, topluluklara ve fon sağlayıcılara uygulamayı izleyebilecekleri somut ölçütler sunuyor.
Özbekistan'ın emisyon ve enerji hedefleri ne anlama geliyor?
Mirziyoyev, Özbekistan'ın gayrisafi yurt içi hasıla birimi başına sera gazı emisyonlarını yüzde 35 azaltma yönündeki önceki hedefine vaktinden önce ulaştığını söyledi. Güncellenen ulusal taahhüt, 2010 seviyelerine kıyasla GSYH birimi başına emisyonları 2035'e kadar yüzde 50 azaltmayı ve 2055'e kadar karbon nötrlüğüne ulaşmayı öngörüyor.
GSYH birimi başına emisyonlar, ekonomik üretimin her bir birimi için ne kadar sera gazı salındığını ölçer. Toplam emisyonlar hem bu orana hem de ekonominin büyüklüğüne bağlıdır. Büyüyen bir ekonomi, mal ve hizmetleri daha verimli üretebilir; toplam emisyonları ise farklı bir seyir izleyebilir.
Mirziyoyev ayrıca yenilenebilir enerji kaynaklarının payının önümüzdeki dört yılda yüzde 54'e ulaşacağını söyledi. Böylece yenilenebilir kaynaklar açıklanan enerji bileşiminin yarısını aşacak ve enerji arzındaki değişimler ülkenin iklim planlarının önemli bir parçası hâline gelecek.
Özbekistan, 3 milyar dolardan fazla yatırım yapılması planlanan Atık Yönetimi Stratejisi'ni başlattı. Türkiye'yle iş birliği de iklim eylemi, hava ve su kirliliğinin önlenmesi, atık yönetimi ve döngüsel ekonomiyi kapsayan bir çevre mutabakatı aracılığıyla genişledi. Döngüsel ekonomi, malzemelerin yeniden kullanılıp geri dönüştürülerek kullanımda tutulmasını ve atılan miktarın azaltılmasını amaçlıyor.
Su tasarrufu ve Aral Gölü bölgesi
Mirziyoyev, Özbekistan ekonomisi genelindeki su tüketiminin son on yılda neredeyse yarıya indiğini, nehir havzalarından yapılan su çekiminin ise beşte bir azaldığını söyledi. Konuşmasına göre su tasarrufu teknolojileri sulanan arazilerin yüzde 60'ında kullanılıyor.
Su tüketimi ile su çekimi, su kullanımının farklı yönlerini ifade ediyor. Su çekimi, nehirlerden veya diğer kaynaklardan alınan su miktarını ölçerken tüketim, başka amaçlarla kullanılmak üzere geri verilmeyen suyu ifade ediyor. İki rakam, Özbekistan'ın su yönetimindeki farklı değişimleri gösteriyor.
Cumhurbaşkanı, ormanlık alanların altı milyon hektar genişlediğini ve bunun üçte birinin Aral Gölü bölgesinde bulunduğunu da söyledi. Konuşmada verilen rakamlara göre bu, bölgede yaklaşık iki milyon hektara karşılık geliyor.
Özbekistan'ın Aral Gölü'nü Kurtarma Uluslararası Fonu'na yakında başkanlık edecek olması, su ve restorasyon projelerini ilerletmek için bölgesel bir zemin sunuyor. Fon, beş Orta Asya ülkesi tarafından 1993'te kuruldu. Özbekistan'ın önerdiği çalışmalar için 2027'ye yönelik, ay ay düzenlenmiş bir uygulama planı hazırlanıyor.
Özbekistan ayrıca 2026–2036 döneminin Rasyonel Su Kullanımına Yönelik Pratik Eylemler Orta Asya On Yılı ilan edilmesini önerdi. Bu girişim, uzun vadeli iklim gündemini sulama, nehirlerin izlenmesi ve ortak altyapı konusundaki acil kararlarla ilişkilendiriyor.
İzlenecek tarihler ve taahhütler
Mirziyoyev'in konuşmasından önce de bazı adımlar atıldı; daha geniş uygulama gündemi ise gelecek on yıla uzanıyor. Öne çıkan tarihler, onaylanmış finansmanı, önerilen altyapıyı ve ulusal hedefleri bir araya getiriyor:
- 28 Ekim 2026: Yeşil İklim Fonu yönetim kurulu CLiCA'yı onayladı.
- 9 Kasım 2026: CLiCA, COP31'de tanıtıldı; Mirziyoyev, değeri 3,3 milyar dolar olan 133 proje önerisini inceledi.
- 10 Kasım 2026: Saulo bölgesel iklim merkezinin olası görevlerini açıkladı; Mirziyoyev Duarte ile finansmanı görüştü.
- 11 Kasım 2026: Mirziyoyev, Antalya'da Orta Asya İklim Entegrasyonu Modeli'ni önerdi.
- 2027–2029: Özbekistan'ın Aral Gölü'nü Kurtarma Uluslararası Fonu'na başkanlık etmesi planlanıyor.
- 2035: Özbekistan, 2010 seviyelerine kıyasla GSYH birimi başına emisyonları yüzde 50 azaltmayı hedefliyor.
Çevre eğitimi de Özbekistan'ın planlarının bir parçası. Mirziyoyev, her beş vatandaştan birinin okul öğrencisi veya üniversite öğrencisi olduğunu söyledi. Çocuklar su tasarrufunu, ağaç bakımını ve çevre korumayı ailelerinden, mahalle topluluklarından ve okullardan öğreniyor; bu eğitim anaokulunda başlıyor.
Mirziyoyev, 2050'ye kadar nüfusun dörtte üçünün çevre koruma konusunda kapsamlı bilgi sahibi olacağını öngördü. Bölgesel iş birliği modelinin daha yakın vadeli görevleri ise uygulamaya dönük: veri alışverişinin nasıl yapılacağı konusunda anlaşmak, sorumlulukları belirlemek, finansmanı sağlamak ve onaylanan projeleri hayata geçirmek.
Öne Çıkanlar
- Mirziyoyev, bilgi paylaşımı, çevre teknolojileri ve finansmana dayalı bir Orta Asya iklim modeli önerdi.
- Ortak erken uyarı sistemini, kademeli iklim değişikliklerini izlemeye yönelik ortak göstergeler izleyecek.
- Özbekistan, 2027–2029 döneminde Aral Gölü fonuna başkanlık etmeden önce değeri 3,3 milyar dolar olan 133 proje önerisini inceledi.
- Onaylanan CLiCA programının Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan'daki toplam değerinin yaklaşık 296 milyon dolar olması planlanıyor.
- Özbekistan, 2010 seviyelerine kıyasla GSYH birimi başına emisyonları 2035'e kadar yüzde 50 azaltmayı hedefliyor.
- Bölgesel model için yönetim, veri alışverişi, finansman ve uygulama konularında hâlâ anlaşmaya varılması gerekiyor.






