Özbekistan'da Sulanan Arazilerin Yarısı Tuzdan Etkileniyor; Su Kayıpları Tarımın İklim Planlarını Zorlaştırıyor

9 dakikalık okuma
Half of Uzbekistan's Irrigated Land Affected by Salt as Water Losses Complicate Farm Climate Plans

Tuzlanma ve sızdıran kanallar tarımdaki kazanımları baskı altına alıyor

Ekonomik Araştırmalar ve Reformlar Merkezi'nin (CERR) araştırmasına göre Özbekistan'daki sulanan arazilerin yarısı tuzdan etkileniyor; sulama suyunun yüzde 37'si tarlalara ulaşmadan kanallarda kayboluyor. Bulgular, 2070'e kadar tarım, ormancılık ve arazi kullanımından kaynaklanan emisyonları azaltmaya yönelik üç senaryonun merkezine toprakların iyileştirilmesi ve su yönetimini yerleştiriyor.

İçindekiler
  1. Tuzlanma ve sızdıran kanallar tarımdaki kazanımları baskı altına alıyor
  2. On yıllara yayılan ölçümler tuzlanmanın yayıldığı alanları gösteriyor
  3. Sulama neden işler durumda drenaj da gerektiriyor?
  4. Su kayıpları dağıtım zincirinin tamamında yaşanıyor
  5. Verim artışı başlangıç koşullarını değiştirdi
  6. Verimli ekipman neden daha fazla su kullanımına yol açabilir?
  7. Emisyon sorununda hayvancılık merkezi bir yer tutuyor
  8. Üç senaryo 2070'e kadar uzanıyor
  9. Bulgular ve politikalar nasıl şekillendi?
  10. Öne Çıkanlar

CERR sektör başkanı Abdurashid Bozorov, araştırmayı 19–20 Ekim'de Ekonomi ve Maliye Bakanlığı'nda düzenlenen uluslararası çalıştayda sundu. Sürdürülebilir Kalkınma Çözümleri Ağı ve Sürdürülebilir Kalkınma ve Uluslararası İlişkiler Enstitüsü temsilcileri de gıda üretimi, doğal kaynaklar ve iklim hedeflerine ilişkin görüşmelere katıldı.

Merkez, 2017 ile 2025 arasında tarımda kayda değer kazanımlar elde edildiğini de belirledi: tahıl verimi yüzde 48, ham pamuk verimi yüzde 71 arttı; su çekimi ise yüzde 22 azaldı. Su tasarrufu sağlamaya yönelik teknolojiler artık 2,6 milyon hektarlık alanda kullanılıyor.

Bu nedenle Özbekistan'ın önünde aynı anda iki görev bulunuyor: üretimi artırmayı sürdürürken bu üretimin dayandığı toprak ve su sistemlerini onarmak. Çiftçiler açısından tuz birikimi, sulama suyu gelse bile ürünlerin zayıflaması anlamına gelebilir. Su yöneticileri açısından ise suyun dağıtım hattındaki kayıplar, çiftliklere düzenli su sağlamayı zorlaştırıyor.

Akademik araştırmalar ve Dünya Bankası değerlendirmesi, bu sorunların ne kadar köklü olduğunu gösteriyor. Ayrıca daha verimli sulama ekipmanı kurmanın neden drenaj onarımları, güvenilir su tahsisi ve tasarruf edilen suyun nasıl kullanılacağına ilişkin kararlarla birlikte ele alınması gerektiğini açıklıyor.

On yıllara yayılan ölçümler tuzlanmanın yayıldığı alanları gösteriyor

Frontiers in Sustainable Food Systems dergisinde yayımlanan 2025 tarihli arazi bozulması araştırması, geçmiş dönemlerle ayrıntılı bir karşılaştırma sunuyor. Taşkent'teki Toprak ve Agro-Kimya Araştırma Enstitüsü verilerine dayanan tabloda, 2020'de 2,1241 milyon hektar sulanan arazinin tuzlu olduğu, bunun sulanan alanların yüzde 49,1'ine karşılık geldiği kaydediliyor.

Reklam

Tuzdan etkilenen arazilerin ülke genelindeki oranı 2010'da yüzde 47,5 iken 2020'de yüzde 49,1'e çıkarak 1,6 puan arttı. Tuzlu alan 2,0452 milyon hektardan 2,1241 milyon hektara yükseldi; bu, on yılda yaklaşık 78.900 hektarlık artış demek.

Bölgesel değişimler çok daha keskin oldu. 1990 ile 2020 arasında tuzdan etkilenen sulanan arazi oranı Cizzak'ta yüzde 30,6'dan yüzde 63,6'ya, Namangan'da yüzde 18,9'dan yüzde 35,1'e, Fergana'da ise yüzde 13'ten yüzde 45,1'e yükseldi. Cizzak'taki oran iki kattan fazla, Fergana'daki ise üç kattan fazla arttı.

2020 tablosunda tuzluluk oranı Sırderya'da yüzde 79,6, Karakalpakistan'da yüzde 73,6 ve Harezm'de yüzde 73 ile özellikle yüksek kaydediliyor. Bu veriler, planlamacılara yalnızca ülke ortalamasından daha ayrıntılı bir ihtiyaç haritası sunuyor: zararın boyutu bölgeler arasında büyük farklılık gösteriyor.

Araştırmanın yazarları, Özbekistan genelinde tuzdan etkilenen toprakların 21,507 milyon hektara ulaştığını da bildiriyor. Sulanan tarım arazilerinin dışındaki toprakları da kapsayan bu geniş envanter, tuz yönetiminin ülkenin kurak arazilerinin tamamını ilgilendirdiğini gösteriyor.

Sulama neden işler durumda drenaj da gerektiriyor?

Su, çözünmüş tuzları toprağa taşır; buharlaşma ise tuzları geride bırakır ve böylece tuz birikir. Tuzlar bitki köklerinin çevresinde yoğunlaştıkça bitkilerin su alması zorlaşır. Drenaj, fazla suyun ve tuzların tarım arazilerinden uzaklaştırılmasına yardımcı olur.

Dünya Bankası'nın sulama ve drenaj değerlendirmesi, yetersiz drenajı hem tuzlanmanın hem de su birikmesinin nedenlerinden biri olarak gösteriyor. Su birikmesi, toprağın aşırı doygun hâle gelerek köklerin havasız kalmasına yol açıyor. Her iki sorun da ürün verimini düşürüyor ve ekosistemlere zarar veriyor.

Değerlendirmede, Su Kaynakları Bakanlığı'nın 2018 verilerine dayanarak etkilenen alanların oranının yüzde 50'nin üzerinde olduğu belirtiliyor. Bu oran, Toprak ve Agro-Kimya Araştırma Enstitüsü'nün 2020 için verdiği yüzde 49,1'lik orandan yüksek. CERR'in en son bulgusu ise sorunun sulanan arazilerin yaklaşık yarısını etkilediğini ortaya koyuyor.

Reklam

Fergana Vadisi, drenajın rolüne ilişkin somut bir örnek sunuyor. Dünya Bankası değerlendirmesi, bölgede yıpranmış drenaj tesisleri, yükselen yer altı suyu, su birikmesi ve toprak tuzluluğu bulunduğunu anlatıyor. Fergana Vadisi Su Kaynakları Yönetimi Projesi'nin ilk aşamasına ilişkin incelemede, çalışmaların ardından yer altı suyu seviyelerinde, su baskınlarında ve tuzlulukta önemli düşüşler kaydedildi. Ancak değerlendirmede, proje olmasaydı neler yaşanacağını gösteren güvenilir bir karşılaştırma bulunmadığından projenin katkısı kesin olarak ölçülemedi.

Su kayıpları dağıtım zincirinin tamamında yaşanıyor

CERR, sulama suyunun yüzde 37'sinin tarım arazilerine ulaşmadan kanallarda kaybolduğunu tahmin ediyor. Basitçe ifade etmek gerekirse, suyu tarlalara taşıyan hatta giren her 100 birimin yaklaşık 63'ü tarlalara ulaşıyor.

2025 tarihli akademik araştırma daha geniş kapsamlı bir tahmin sunuyor: Tarım Bakanlığı verilerine dayanarak, belirtilen 46,1 milyar metreküp su arzının en az 18,2 milyar metreküpünün kaybolduğunu, bunun da yüzde 39,5'e karşılık geldiğini bildiriyor. Bu tahmin, bakımsız altyapı ve verimsiz sulama uygulamalarından kaynaklanan kayıpları kapsarken CERR'in oranı kanal kayıplarını ifade ediyor.

Dünya Bankası değerlendirmesi, su kıtlığına yol açan birbiriyle bağlantılı üç neden belirliyor: dağıtım sırasındaki kayıplar, sulamanın yetersiz planlanması ve zamanlanması, ayrıca tarlalarda suyun verimsiz kullanılması. Bu nedenle bir çiftlik, kanal sızdırdığı, su yanlış zamanda ulaştığı ya da geldikten sonra iyi dağıtılamadığı için yeterli su alamayabilir.

Sustainability dergisinde yayımlanan 2022 tarihli bir sulama araştırması da tarımsal sulamadaki kayıpları yüzde 37 olarak veriyor. Uzman değerlendirmesinde ülke genelindeki sulama suyu açığının yüzde 20–30 arasında olduğu, bu oranın il ve yıla göre değiştiği tahmin edildi. Bu bulgu, çiftçilerin verimlilik artışlarından ilk olarak suya ihtiyaç duyan ürünlere daha fazla su sağlamak için yararlanmasını açıklamaya yardımcı oluyor.

Verim artışı başlangıç koşullarını değiştirdi

CERR'in 2017–2025 dönemi verileri, Özbekistan'ın bu sorunlarla hektar başına üretimin arttığı bir dönemin ardından mücadele ettiğini gösteriyor. Verim, belirli bir alandan elde edilen ürün miktarını ifade ediyor. Dolayısıyla bildirilen artışlar yalnızca hasadın büyüklüğünü değil, arazinin üretkenliğini gösteriyor.

2017'yi başlangıç değeri 100 olarak alırsak, bildirilen artışlar 2025'te tahıl verimini 148'e, ham pamuk verimini ise 171'e çıkarıyor. Bildirilen yüzde 22'lik düşüşün ardından su çekimi de aynı türden bir endekste 78'e geriliyor. Bu karşılaştırmalar, başlangıç verimi ya da su miktarı varsayımına gerek kalmadan değişimlerin boyutunu ortaya koyuyor.

Reklam

Su tasarrufu sağlamaya yönelik teknolojilerin kullanıldığı 2,6 milyon hektarlık alan da önemli bir değişime işaret ediyor. CERR'in önerileri arasında daha iyi su yönetiminin yanı sıra tarım arazilerinin daha verimli kullanılması ve gıda kayıplarının azaltılması da yer alıyor.

Çiftliklerde bundan sonraki kazanımlar, tarladaki ekipmanın ötesindeki koşullara bağlı. Daha verimli bir sulama sistemi bile güvenilir su dağıtımına, sağlıklı kökleri destekleyen toprağa ve fazla tuzları uzaklaştıracak bir çıkışa ihtiyaç duyuyor. Araştırma, bu ihtiyaçların tek bir tarım sisteminin parçaları olarak ele alınması gerektiğine işaret ediyor.

Verimli ekipman neden daha fazla su kullanımına yol açabilir?

8 Temmuz 2022'de yayımlanan Sustainability araştırması, geri tepme etkisi olarak bilinen bir sorunu inceledi. Bu etki, bir teknolojinin belirli bir iş için su tasarrufu sağlaması, ancak insanların daha sonra bu tasarrufun bir kısmını ya da tamamını daha fazla üretim için kullanması durumunda ortaya çıkıyor.

Araştırmacılar, bunun Özbekistan'da nasıl yaşanabileceğini değerlendirmek için 2020 ve 2021'de iki tur yapılandırılmış uzman görüşmesi gerçekleştirdi. Birkaç olası tepki belirlediler: hâlihazırda yetersiz su alan ürünlere daha fazla su sağlanması, sulanan arazilerin genişletilmesi, daha fazla suya ihtiyaç duyan ürünlere geçilmesi ve ekonominin diğer alanlarında talebin artması.

Aynı tarlayı daha az suyla sulayabilen bir çiftçi, elinde kalan suyu ikinci bir ürün için kullanabilir. Bu, gıda üretimini ve geliri artırabilir; ancak diğer çiftlikler veya doğal ekosistemler için kullanılabilir suyu, yalnızca teknik bir hesaplamanın göstereceğinden daha fazla azaltabilir.

Araştırmada, kanallardan veya tarlalardan sızan suyun bir kısmının akarsulara ya da sığ yer altı sularına geri döndüğü de belirtiliyor. Bu nedenle su hesabında, suyun nereye döndüğü ve nerede tüketildiği de dahil olmak üzere daha geniş nehir havzasındaki hareketi izlenmeli.

Araştırmacılar, sulanan arazilerin genişlemesine sınır getirilmesi, verimlilik artışlarının ardından su tahsislerinin ayarlanması ve tasarrufun bir bölümünün çevresel ihtiyaçlara ayrılması gibi politika seçeneklerini ele alıyor. Tasarruf edilen suyun nasıl paylaştırılacağına karar vermek, sulama yatırımlarının amaçlanan faydayı sağlamasının temel unsurlarından biri.

Emisyon sorununda hayvancılık merkezi bir yer tutuyor

CERR'e göre tarım, Özbekistan'ın toplam sera gazı emisyonlarının yüzde 17,5'inden sorumlu. Tarımsal emisyonların yaklaşık üçte ikisi metandan kaynaklanıyor ve başlıca kaynak hayvancılık. Metan, atmosferde ısıyı tutan bir gaz.

Reklam

CERR'in modellemesine göre hayvancılık verimliliğinin artırılması, gübrenin daha verimli kullanılması, meraların iyileştirilmesi ve ormancılığın geliştirilmesi emisyonları azaltabilir. Burada karbonsuzlaşma, metan ve karbondioksit dahil, gıda üretimi ve arazi yönetimiyle bağlantılı iklimi ısıtan gazların azaltılması anlamına geliyor.

Hayvancılık verimliliğinin artması, kullanılan kaynaklara kıyasla daha fazla gıda üretimini sağlayabilir ve meralar üzerindeki baskıyı azaltabilir. Otlatma alanlarının iyileştirilmesi ve gübrenin daha dikkatli kullanılması, iklim planını doğrudan toprağın durumuna bağlıyor.

2025 tarihli arazi araştırmasında aşırı otlatma, bitki örtüsü kaybı ve erozyon, Özbekistan'ın arazileri üzerindeki başlıca baskılar arasında sayılıyor. Araştırmada ayrıca, 10 Haziran 2022 tarihli ve PP-277 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile 12 Mart 2024 tarihli Bakanlar Kurulu kararnamesine atıfta bulunularak arazi iyileştirmenin mevcut politika çerçevesindeki yeri ortaya konuyor.

Üç senaryo 2070'e kadar uzanıyor

CERR, tarım, ormancılık ve arazi kullanımı için 2070'e kadar uzanan üç olası yolu inceledi. İlk senaryo mevcut eğilimleri sürdürüyor. İkincisi mevcut hükümet programlarını uyguluyor. Üçüncüsü ise verimliliği artırmayı ve emisyonları azaltmayı amaçlayan ek önlemler içeriyor.

Senaryolar, aynı dönem boyunca farklı düzeylerde eylemleri karşılaştırıyor. Mevcut eğilimlerin sürmesi bir referans noktası oluştururken diğer seçenekler, mevcut taahhütlerin ve ek önlemlerin neleri değiştirebileceğini inceliyor.

Sunum ayrıntılarında emisyon azaltımına yönelik sayısal bir hedef, senaryo maliyeti ya da uygulama takvimi verilmedi. 2070, modellemenin bitiş noktası; politika önerileri ise su yönetimi, gıda kayıpları, arazi verimliliği, hayvancılık, gübre, meralar ve ormanlara odaklanıyor.

Gıda kayıplarını azaltmak, kaynakların kullanımıyla doğrudan bağlantılı: tüketicilere ulaşan gıda, onu yetiştirmek için zaten harcanmış toprak, su ve diğer girdilerin verimli kullanılmasını sağlar. Bu yaklaşımı daha sağlıklı topraklar ve daha iyi sulamayla bir araya getirmek, iklim planını yeterli gıda üretimine yönelik günlük çalışmalarla ilişkilendiriyor.

Bulgular ve politikalar nasıl şekillendi?

Özbekistan'daki güncel tartışma, onlarca yıllık toprak ölçümlerini, önceki sulama değerlendirmelerini ve yeni tarım senaryolarını bir araya getiriyor. Önemli tarihler, odağın zarar görmüş arazileri yönetmekten suyu, gıda üretimini ve emisyonları eşgüdüm içinde ele almaya nasıl genişlediğini gösteriyor.

  • 1990–2020: Toprak enstitüsünün verileri, sulanan arazilerdeki tuzluluğun ülke ve bölge düzeyindeki değişimini, Cizzak, Namangan ve Fergana'daki keskin artışlar dahil, izliyor.
  • 2017–2025: CERR, su çekimindeki yüzde 22'lik düşüşle birlikte tahıl ve ham pamuk verimindeki artışları kaydediyor.
  • 2020–2021: Araştırmacılar, sulama verimliliğinin Özbekistan'daki su kullanımını nasıl değiştirebileceğine ilişkin uzman görüşmeleri yapıyor.
  • 10 Haziran 2022: Arazi bozulması araştırmasında atıfta bulunulan PP-277 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi çıkarılıyor.
  • 8 Temmuz 2022: Sustainability, sulamada olası geri tepme etkilerine ilişkin değerlendirmeyi yayımlıyor.
  • 12 Mart 2024: Bakanlar Kurulu kararnamesi meraların korunmasını ele alıyor.
  • 19–20 Ekim: CERR, Ekonomi ve Maliye Bakanlığı'ndaki çalıştayda bulgularını sunuyor.
  • 2070: CERR'in tarım, ormancılık ve arazi kullanımına ilişkin üç senaryosunun bitiş noktası.
Reklam

Çiftçiler ve su yöneticileri açısından bu tarihler boyunca ortak görev somut: suyu güvenilir biçimde ulaştırmak, fazla suyu ve tuzları uzaklaştırmak, verimli toprağı korumak ve verimlilik kazanımlarının nasıl paylaşılacağına karar vermek. CERR'in senaryoları bu kararları gıda güvenliği ve emisyon azaltımıyla aynı tartışma çerçevesine taşıyor.

Öne Çıkanlar

  • CERR, Özbekistan'daki sulanan arazilerin yarısının tuzdan etkilendiğini, sulama suyunun yüzde 37'sinin ise kanallarda kaybolduğunu tahmin ediyor.
  • Toprak enstitüsünün verileri, 2020'de 2,1241 milyon hektar sulanan arazinin tuzlu olduğunu; bunun sulanan alanların yüzde 49,1'ine karşılık geldiğini gösteriyor.
  • CERR'e göre 2017 ile 2025 arasında tahıl verimi yüzde 48, ham pamuk verimi yüzde 71 arttı; su çekimi ise yüzde 22 azaldı.
  • Yetersiz drenaj tuzluluğa ve su birikmesine katkıda bulunuyor; bu nedenle drenaj onarımları, sulamadaki iyileştirmeleri tamamlayan temel bir unsur.
  • Tarım, ülkenin sera gazı emisyonlarının yüzde 17,5'ini oluşturuyor; metan, tarımsal emisyonların yaklaşık üçte ikisini meydana getiriyor.
  • 2070'e uzanan üç senaryo; mevcut eğilimleri, mevcut programları ve verimliliği artırıp emisyonları azaltmaya yönelik ek önlemleri inceliyor.
  • Araştırmalar, tarım alanlarının genişlemesinin ya da üretimin yoğunlaştırılmasının verimli ekipmanla sağlanan su tasarrufunu tüketebileceği uyarısında bulunuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir