Özbekistan Ortak Eylem Çağrısı Yaparken Orta Asya Su Kullanım Limitlerinde Anlaştı

9 dakikalık okuma
Central Asia Agrees Water Limits as Uzbekistan Urges Joint Action on Scarcity

Avaza toplantıları su kotalarını bölgeye yönelik daha geniş bir uyarıyla ilişkilendirdi

Orta Asyalı su yetkilileri, ana ürün yetiştirme dönemi dışındaki 2026–2027 sezonu için Amu Derya ve Sir Derya’dan su çekme limitlerini onaylarken Özbekistan daha iyi ölçüm, daha az israf ve Afganistan’la kesintisiz diyalog çağrısında bulundu. Türkmenistan’ın Avaza kentinde 7 Ekim’de düzenlenen Su Koordinasyonu Devletlerarası Komisyonu’nun 95. toplantısında alınan kararların ardından, 8 Ekim 2026’da aynı yerde ortak eylem için devlet başkanlarına çağrı yapıldı.

İçindekiler
  1. Avaza toplantıları su kotalarını bölgeye yönelik daha geniş bir uyarıyla ilişkilendirdi
  2. Sezonluk anlaşma neleri kapsıyor?
  3. Kerki ölçümleri neden önemli?
  4. Çardara’ya tahmin edilenden fazla su geldi
  5. Dijital su muhasebesi ilerliyor ancak mevcut durumu dikkatle değerlendirmek gerekiyor
  6. Afganistan’la diyalog ve kanal için farklı su tahminleri
  7. Özbekistan Aral Gölü fonunun dönem başkanlığına hazırlanıyor
  8. Ölçüt yeni bir açıklama değil, uygulama
  9. Temiz hava önerileri sanayinin genişletilmesiyle birlikte gündeme geliyor
  10. Sonraki dönüm noktaları
  11. Öne Çıkanlar

Gündemde somut bir sorun vardı: Amu Derya üzerindeki Kerki ölçüm istasyonunda debinin tutarsız ölçülmesi. Yetkililer ayrıca Kazakistan’ın, 2026 yetiştirme sezonunda Çardara barajına 3,69 milyar metreküp su girdiği ve bunun tahmini 840 milyon metreküp aştığı yönündeki raporunu değerlendirdi. Bu ayrıntılar, çoğu zaman yalnızca su kıtlığı olarak çerçevelenen tartışmanın merkezine ölçüm ve eşgüdümlü baraj yönetimini taşıdı.

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Orta Asya ve Azerbaycan Devlet Başkanları 8. İstişare Toplantısı’nda yaptığı konuşmada su kıtlığını ekonomik kalkınmayla ilişkilendirdi. Cumhurbaşkanlığının resmî konuşma metninde dijital izleme, sulamanın modernleştirilmesi ve su tasarrufu sağlayan teknolojilerin daha yaygın kullanılması çağrısında bulundu.

Mirziyoyev bölgenin karşı karşıya olduğu baskıları şöyle anlattı:

Su kıtlığı, Orta Asya’nın kalkınması önünde giderek daha ciddi bir engel hâline geliyor. İklim değişiyor, nüfus artıyor, tarım ve altyapı üzerindeki baskı yükseliyor.

İki toplantı farklı türde sonuçlar doğurdu. Su yetkilileri sezonluk yönetim kararlarını onaylayıp bir protokol imzaladı. Cumhurbaşkanı ise finansmanı, teknik özellikleri ve uygulama tarihleri konuşmasında belirtilmeyen daha kapsamlı bir program ortaya koydu.

Reklam

Sezonluk anlaşma neleri kapsıyor?

Su komisyonu; Özbekistan, Türkmenistan, Kazakistan ve Tacikistan temsilcilerinin yanı sıra Amu Derya ve Sir Derya havza yönetim birliklerinin başkanlarını bir araya getirdi. Özbekistan heyetine Su Kaynakları Bakanı Şevket Hamrayev başkanlık etti.

Katılımcılar 2026 yetiştirme sezonunda su mevcudiyetini, kullanımını ve su çekme limitlerine uyumu değerlendirdi. Ardından bir sonraki dönem için limitleri ve rezervuar kaskatlarının tahmini işletme programlarını onayladı. Rezervuar kaskatları, bir nehir boyunca su salımlarının eşgüdümle yapılmasını gerektiren bağlantılı barajlardan oluşuyor.

Su çekme limitleri, kullanıcıların nehir sisteminden ne kadar su alabileceğini belirliyor. Rezervuar programları ise suyun ne zaman depolanacağını veya salınacağını düzenliyor. Her ikisi de önemli; çünkü üzerinde anlaşmaya varılan bir miktar, suyun kullanıcılara ihtiyaç duydukları zamanda ulaşıp ulaşmayacağını tek başına belirlemiyor.

Anlaşmaya ilişkin haberlerde ülkelere tahsis edilen sayısal miktarlar açıklanmadı. Bu nedenle ülkelerin paylarını karşılaştırmak veya herhangi bir ülkenin önceye kıyasla daha fazla ya da daha az su hakkı alıp almadığını değerlendirmek mümkün değil. Taraflar komisyonun 96. toplantısını Özbekistan’da yapma konusunda anlaştı ancak tarih belirlenmedi.

Kerki ölçümleri neden önemli?

Kerki’de yetkililer, nehir seviyeleri aynı olsa bile kaydedilen su debisindeki farklılıkları inceledi. Debi, suyun yalnızca yüksekliğini değil, belirli bir noktadan zaman içinde geçen hacmini ölçüyor. Su seviyelerinin aynı olması, doğru debi hesabının ne olması gerektiğini tek başına ortaya koymuyor.

Komisyon, uzmanlara farklılıkları araştırma ve doğru ölçüm yapılmasını sağlama talimatı verdi. Raporlarda farklılıkların nedeni belirtilmedi, olası bir hatanın boyutu saptanmadı ve suyun kasıtlı olarak yanlış bildirildiği öne sürülmedi.

Bu konu, Amu Derya’nın yukarı, orta ve aşağı kesimlerindeki kullanıcılar arasında orantılı tahsise ilişkin ayrı tartışma açısından önem taşıyor. Katılımcı ülkeler ölçümlere güvenmezse üzerinde anlaşılan payın teslim edilip edilmediğini güvenilir biçimde belirleyemez. Bu nedenle yetkililer ölçüm istasyonlarının modernleştirilmesini, bilgilerin hızla paylaşılmasını ve nehir koşulları değiştiğinde istişare edilmesini görüştü.

Reklam

Çardara’ya tahmin edilenden fazla su geldi

Kazakistan Su Kaynakları ve Sulama Bakanlığı, 2026 yetiştirme sezonunda Sir Derya havzasındaki koşulların istikrarlı seyrettiğini bildirdi. Bakanlık, Kazakistan’ın Türkistan bölgesindeki Çardara barajına yaklaşık 3,69 milyar metreküp su girdiğini açıkladı.

Bu miktar ilk tahmini 840 milyon metreküp aştı. Fazlalık çıkarıldığında tahmin yaklaşık 2,85 milyar metreküp oluyor; yani gerçekleşen su girişi beklenenden yaklaşık yüzde 29,5 daha yüksek. Bu karşılaştırma, sezonluk işletme kararlarının yalnızca tahminlere değil, güncel gözlemlere de dayanması gerektiğini gösteriyor.

Ana yetiştirme sezonu dışındaki 2026–2027 dönemi için Çardara’ya yaklaşık 10 milyar metreküp su gireceği öngörüldü. Bu, farklı bir döneme ilişkin tahmin; ölçülmüş yıllık toplam ya da su çekimine hazır miktarın garantisi değil.

Bir barajda yetiştirme sezonunun verimli geçmesi, Mirziyoyev’in bölgesel su kıtlığı uyarısıyla çelişmiyor. Bu sonuç belirli bir yer ve sezonu anlatıyor. Cumhurbaşkanının kaygısı ise iklim değişikliği, nüfus artışı, tarımsal talep ve su dağıtım şebekelerindeki kayıplardan kaynaklanan daha geniş baskıları kapsıyor.

Dijital su muhasebesi ilerliyor ancak mevcut durumu dikkatle değerlendirmek gerekiyor

Komisyon, Sir Derya havzasında otomatik su muhasebesi çalışmalarının sürdürülmesini destekledi. Bu sistemler ölçümleri elektronik ortamda toplayıp ileterek ülkelerin su çekimlerini ve nehir debilerini daha hızlı karşılaştırmasına yardımcı olabilir. Ancak sistemlerin sağlıklı işlemesi, doğru ölçüm cihazlarına ve üzerinde anlaşılmış ölçüm yöntemlerine bağlı.

Planlamanın hangi aşamada olduğuna ilişkin haberler arasında küçük farklar var. Bir haberde, otomasyon planının Ağustos 2026’da onaylandığı ve ekim toplantısında uygulama çalışmalarının sürdürüldüğü belirtiliyor. Diğer haberlerde ise yetkililerin bir plan hazırlama sürecini onayladığı ifade ediliyor. Bu anlatımlar otomasyonun desteklendiğini ortaya koyuyor ancak havzanın tamamını kapsayan sistemin çalışır durumda olduğunu göstermiyor.

Mirziyoyev’in daha geniş kapsamlı önerisi, dijital izlemeyi sulama şebekelerindeki fiziksel iyileştirmeler ve su kullanımını azaltan teknolojilerle bir araya getiriyor. Daha iyi muhasebe suyun nereye gittiğini gösterebilir; dağıtım altyapısının onarılması ve sulama yöntemlerinin değiştirilmesi ise ne kadar suyun kaybolduğunu veya tüketildiğini ele alır. Konuşmada sayısal bir tasarruf hedefi ya da inşaat takvimi verilmedi.

Reklam

Afganistan’la diyalog ve kanal için farklı su tahminleri

Mirziyoyev, Afganistan’la diyaloğu bölgesel su gündeminin bir parçası olarak ele aldı. Resmî konuşmasında belirli bir kanalın adını vermeden veya müzakere biçimi önermeden Afganistan’dan söz etti. Özbekistan Cumhurbaşkanı şöyle konuştu:

Bu diyalog kesintisiz ve somut sonuçlara odaklı olmalı, bölgedeki bütün ülkelerin çıkarlarını gerektiği gibi gözetmelidir.

Bu çağrı, Taliban yönetiminin Amu Derya’dan su almak üzere Afganistan’ın kuzeyinde Koş Tepa Kanalı’nı inşa ettiği bir dönemde geldi. Özbekistan, Afganistan’ın bölgesel su yönetimi mekanizmalarına katılmasını savunuyor ve projedeki kayıpları azaltmak için teknik yardım önerdiği bildiriliyor.

Kanalın olası etkisine ilişkin yayımlanmış tahminler büyük farklılık gösteriyor. Bir haberde Amu Derya debisinin yüzde 15 ila 20 oranında azalabileceği belirtilirken daha eski bir haberde olası azalmanın yarıya ulaşabileceği ifade ediliyor. İki tahminde de ortak bir ölçüm noktası, zaman aralığı ya da hesaplama yöntemi belirtilmiyor. Bu nedenle rakamlar kesinleşmiş bir öngörü değil, birbiriyle yarışan tahminler olarak değerlendirilmelidir.

Konuşmada kanal için üzerinde anlaşılmış bir su çekim miktarı, Özbekistan ve Türkmenistan’daki su kaynakları üzerindeki doğrulanmış etki ya da önerilen Afganistan diyaloğu için bir tarih açıklanmadı. Bu belirsizlik, bilgi paylaşımını anlaşma sonrasında ele alınacak bir ayrıntı olmaktan çıkarıp önerilen görüşmelerin merkezine yerleştiriyor.

Bölgede su gerilimlerinin şiddete dönüştüğü ayrı bir örnek de var: Afganistan ile İran arasında Hirmend Nehri’nin paylaşımı nedeniyle Mayıs 2023’te yaşanan ve ölümlerle sonuçlanan çatışmalar. Bu anlaşmazlık başka bir nehirle ilgili ve Amu Derya konusunda çatışmanın kaçınılmaz olduğunu göstermiyor.

Özbekistan Aral Gölü fonunun dönem başkanlığına hazırlanıyor

Mirziyoyev’in 8 Ekim tarihli konuşmasına göre Özbekistan, Aral Gölü’nü Kurtarma Uluslararası Fonu’nun dönem başkanlığını 2027’de üstlenecek. Fonun daha etkili çalışmasını, yeni çevre projelerini ve ek finansman sağlanmasını taahhüt etti ancak proje ya da mali yükümlülük belirtmedi.

Cumhurbaşkanı, üstlenecekleri görevi bir sorumluluk olarak nitelendirdi:

Özbekistan gelecek yıldan itibaren Aral Gölü’nü Kurtarma Uluslararası Fonu’nun dönem başkanlığını üstlenecek. Bu görevi büyük bir sorumluluk olarak görüyoruz.

Su komisyonu ayrıca fonun kurucu ülkelerinin zirvelerinde kararlaştırılan görevleri, bilimsel bilgi merkezinin ve yürütme organlarının çalışmalarını değerlendirdi. Böylece yaklaşan dönem başkanlığı, yeni duyurulan bir kuruluş yerine mevcut kurumlarla ilişkilendirildi.

Mirziyoyev, Orta Asya’da Su Kaynaklarının Akılcı Kullanımına Yönelik On Yıllık Pratik Eylem Dönemi’nin eksiksiz uygulanması çağrısında bulundu. Konuşmasında girişimin başlangıç ve bitiş tarihleri ya da ölçülebilir hedefleri belirtilmedi.

Reklam

Ölçüt yeni bir açıklama değil, uygulama

Pratik sonuçlara yapılan vurgu, bölgesel su yönetimine ilişkin önceki değerlendirmelerde dile getirilen bir kaygıya yanıt veriyor. Taşkent’teki Dünya Ekonomisi ve Diplomasi Üniversitesi’nde doçent olan Akram Umarov, görüşmelerle eylemler arasındaki uçurumu şöyle anlattı:

Bölgede su verimsizliği çok ciddi, su israfı da çok büyük.

Umarov sözlerini şöyle sürdürdü:

Çok konuşuluyor ama uygulama yok.

Bu yorumlar Ekim 2026 kararlarına yanıt olarak değil, daha önce yapılan bir değerlendirmede dile getirilmişti. Yeni sezonluk anlaşma süregelen eşgüdümü gösteriyor ancak tek başına sulama kayıplarının azaldığını ya da otomatik izlemenin tamamlandığını kanıtlamıyor.

Daha önce yayımlanan haberlerde tarımsal baskı, 11 yıl süren uluslararası boykotun sona ermesinin ardından Özbekistan pamukçuluğuna yeniden yatırım yapılmasıyla da ilişkilendirilmişti. Bu geçmiş, cumhurbaşkanının tarımsal talebe ilişkin uyarısına bağlam kazandırıyor; ancak Avaza açıklamalarına yeni bir ekim alanı, üretim hedefi ya da su talebi tahmini eşlik etmedi.

Pratikte önemli olan, üzerinde anlaşılan kurallarla kanıtlanmış sonuçların ayrımı. Onaylanmış limitler, güvenilir ölçüm istasyonları, işleyen muhasebe sistemleri ve kayıplardaki doğrulanmış azalma birbirinden ayrı aşamalar. Ekim toplantılarında bu dört konunun tamamı ele alındı ancak açıklanan somut kararlar başlıca sezonluk limitler ve rezervuar programlarıyla sınırlı kaldı.

Temiz hava önerileri sanayinin genişletilmesiyle birlikte gündeme geliyor

Mirziyoyev ayrıca sanayi bölgeleri, tarım kümeleri ve ulaşım merkezleri için pilot çevresel modernizasyon programıyla birlikte Orta Asya Temiz Hava Uluslararası Konsorsiyumu’nun kurulmasını önerdi. Konuşmada çevre yükünün özellikle ağır olduğu yerler olarak bu alanlar gösterildi ancak yer, kirletici madde, bütçe ya da başlangıç tarihi belirtilmedi.

Öneri, daha yakın sanayi iş birliği, ortak yatırım desteği ve bütünleşik ulaşım ağlarına ilişkin planlarla birlikte gündeme geldi. Özbekistan’ın konuşmanın resmî metninde Altyapı Geliştirme Konseyi olarak önerilen yapının ilk toplantısına ev sahipliği yapma teklifine de yer veriliyor.

Cumhurbaşkanı, enerji üretimi, depolama ve enerji koridorlarının Düşük Karbonlu Enerji Potansiyeline Yönelik Ortak Konsept aracılığıyla eşgüdümünü önerdi. Ayrıca ulusal veri merkezlerinin birbirine bağlanmasına dayalı ortak bilgi işlem altyapısı ile talep gören meslek ve becerilere ilişkin bölgesel bir atlas hazırlanmasını önerdi.

Bu öneriler su tartışmasını genişletiyor: Aynı konuşmada ekonomik faaliyetlerin artırılması ve çevre üzerindeki baskının azaltılması çağrısı yapılıyor. Ancak önerilen sanayi projeleri için su gereksinimleri belirlenmiyor veya projelerin onayına ilişkin çevresel koşullar konmuyor. Bu bağlantıların sonraki planlama ve yatırım kararlarıyla kurulması gerekecek.

Reklam

Sonraki dönüm noktaları

2026 anlaşmaları; rezervuar koordinasyonu, otomasyon planlaması ve daha geniş siyasi taahhütlerden oluşan bir süreci şekillendiriyor. Öne çıkan tarihler şöyle:

  • Mayıs 2026: Tacikistan, Özbekistan ve Kazakistan, Bahri Tojik rezervuarının haziran-ağustos dönemindeki işletme programı üzerinde anlaştı.
  • Ağustos 2026: Sir Derya boyunca otomatik su muhasebesi geliştirilmesini destekleyen bir karar alındığı bildirildi.
  • 7 Ekim 2026: Su komisyonu Avaza’da toplandı ve sezonluk su çekme limitleriyle tahmini rezervuar programlarını onayladı.
  • 8 Ekim 2026: Mirziyoyev, liderler toplantısında su, iklim ve hava kirliliği konularında ortak eylem çağrısı yaptı.
  • Aralık 2026: BM Su Konferansı’nın Abu Dabi’de düzenlenmesi planlanıyor.
  • 2027: Özbekistan’ın Aral Gölü fonunun dönem başkanlığını üstlenmesi bekleniyor.
  • Mart 2027: 11. Dünya Su Forumu’nun Riyad’da düzenlenmesi planlanıyor.

Su yetkilileri her iki uluslararası toplantı için yapılan hazırlıkları görüştü. Komisyonun Özbekistan’daki bir sonraki toplantısı da beklenen dönüm noktalarından biri ancak tarihi henüz belli değil.

Çözüme kavuşmamış konular somut: ülkelere tahsis edilen miktarlar, Kerki soruşturmasının bulguları, otomatik muhasebenin uygulama takvimi, sulama iyileştirmelerinin finansmanı ve Afganistan’ın katılımına yönelik düzenlemeler. Bu ayrıntıların yayımlanması, Avaza’da açıklanan taahhütlerin ötesinde ilerlemenin değerlendirilmesini mümkün kılacak.

Öne Çıkanlar

  • Orta Asyalı yetkililer, ana yetiştirme sezonu dışındaki 2026–2027 dönemi için Amu Derya ve Sir Derya’dan su çekme limitlerini onayladı.
  • Uzmanlara Kerki’deki tutarsız debi ölçümlerini araştırma talimatı verildi.
  • Çardara’ya 2026 yetiştirme sezonunda 3,69 milyar metreküp su geldi; bu, tahminin yaklaşık yüzde 29,5 üzerindeydi.
  • Mirziyoyev dijital izleme, sulamanın modernleştirilmesi ve Afganistan’la kesintisiz su diyaloğu çağrısında bulundu.
  • Koş Tepa Kanalı’nın olası etkisine ilişkin tahminler farklılık gösteriyor ve doğrudan karşılaştırılamıyor.
  • Özbekistan, Aral Gölü’nü Kurtarma Uluslararası Fonu’nun dönem başkanlığını 2027’de üstlenecek.
  • Finansman, proje takvimleri ve bazı teknik ayrıntılar henüz belirtilmedi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir