Uydu tahmini, 2019 yılı toplamını aştı
Nusantara Atlas’ın uydu analizine göre, Endonezya’da ekim sonuna kadar tahminen 2,88 milyon hektar alan yandı; bu miktar, izleme kuruluşunun 2019 yılının tamamı için kaydettiği toplamı aştı. 11 Kasım’da açıklanan bulgular, eylül ayındaki güncellemeden bu yana yanan alanın yaklaşık bir milyon hektar arttığını gösteriyor.
İçindekiler
- Uydu tahmini, 2019 yılı toplamını aştı
- Hükümet verileri ne gösteriyor?
- Acil durum nasıl gelişti?
- Kuraklık ve zarar görmüş turbalıklar neden tehlikeli bir birleşim oluşturuyor?
- İtfaiyeciler duman, düşük görüş mesafesi ve kalıcı ısıyla mücadele ediyor
- Sağlık üzerindeki yük yangın bölgelerinin çok ötesine yayılıyor
- En çok etkilenen bölgelere doğu eyaletleri de eklendi
- Karbon kaybı iklim hedefleri üzerindeki baskıyı artırıyor
- Ülke içindeki yaptırımlar ve bölgesel hukuk sınırları
- Öne Çıkanlar
7,1 milyon akra eşdeğer olan yanan alan, Sumatra ve Kalimantan’daki turbalıklardan Endonezya’nın doğusuna uzanan bir krize işaret ediyor. Güçlü El Niño koşulları kuraklığı şiddetlendirirken, kurutulan turbalıklar ve plantasyonlar için açılan araziler geniş alanları yangınlara karşı savunmasız bıraktı. Duman halk sağlığına zarar verdi, okulları ve ulaşımı aksattı, komşu ülkelere yayıldı.
Nusantara Atlas’ın kurucusu David Gaveau, sezonun şiddetini şöyle anlattı:
"Temelde, gerçekten kötü bir yıl," dedi.
Gaveau, dumanın yanan arazilerin bir bölümünü uydulardan gizlemesi nedeniyle tahmini ihtiyatlı buluyor. Yağışlar en şiddetli yangınların bir kısmını kontrol altına aldı; sıcak nokta sayıları da yatay seyretmeye ya da düşmeye başladı. Yangınlar sürerken ve daha net görüntüler daha önce görünmeyen hasarı ortaya çıkardıkça ölçülen alan artabilir.
Endonezya hükümetinin yayımladığı son toplam, ocak-temmuz dönemini kapsıyor. Bu da en güncel uydu değerlendirmesiyle resmî raporlama dönemi arasında önemli bir boşluk bırakıyor. Genişleyen acil durum artık birkaç sorunu bir araya getiriyor: yangınları söndürmek, dumana maruz kalanları tedavi etmek, sorumluları belirlemek ve Endonezya’nın karbonu emmek için güvendiği ormanlarda oluşan hasarı ölçmek.
Hükümet verileri ne gösteriyor?
Orman Bakanlığının SIPONGI yangın veri seti, 2026’nın ocak-temmuz döneminde 202.004,30 hektar alanın yandığını kaydediyor. SIPONGI KEMENHUT, hesaplamada Landsat 8 OLI/TIRS uydu görüntülerini sıcak nokta dağılımı, saha kontrolleri ve Manggala Agni yangın söndürme hizmetinin müdahale raporlarıyla birleştirdiğini belirtiyor.
Veri setinde bu toplam, 2019’daki karşılaştırmalı değerin %47, 2023’ün %80 ve 2025’in %69 üzerinde gösteriliyor. Bu karşılaştırmalar hükümetin veri setine dayanıyor; Nusantara Atlas ise ekim ayı tahmininin kendi 2019 yılı toplamını aştığını ayrıca belirtiyor.
Orman Bakanlığı Sözcüsü Ristianto Pribadi, hükümetin güncel tahminler üzerinde çalışmayı sürdürdüğünü söyledi. Yayımlanmadan önce yapılması gereken çalışmaları şöyle anlattı:
"Orman ve arazi yangınlarından etkilenen alanların büyüklüğüne ilişkin verilerin güncellenmesi, kapsamlı bir teyit ve doğrulama süreci gerektiriyor," dedi Ristianto.
Verilerin açıklanacağı tarihe ilişkin duyuru yapılmadı. Endonezya’nın yıkıcı 2015 yangınları da tarihsel bir karşılaştırma noktası oluşturuyor; araştırmalar o yıl 2,6 milyon hektar alanın yandığını tahmin ediyor. Gaveau, uydu görüntülerindeki değişiklikler nedeniyle 2015 ile mevcut Nusantara Atlas serisinin doğrudan karşılaştırılmasının zor olduğu uyarısında bulunuyor.
Acil durum nasıl gelişti?
Endonezya, kurak mevsime yangınlar arazileri yakmaya başlamışken girdi; birkaç adada personel seferber edildi. Sonraki gelişmeler, günlük sıcak nokta sayıları zaman zaman düşse de acil durumun nasıl büyüdüğünü gösteriyor.
- Ocak-temmuz: SIPONGI KEMENHUT, 202.004,30 hektar alanın yandığını kaydetti.
- 30 Ağustos: Orman Bakanlığı, tespit güveni yüksek 946 sıcak nokta saydı ve 60 yangın noktasında söndürme çalışmalarının sürdüğünü bildirdi.
- 7 Eylül: Küresel Yangın Emisyonları Veri Tabanı, yangınların 76 milyon ton karbon saldığını tahmin etti.
- Eylül: Nusantara Atlas, 1,9 milyon hektardan fazla alanın yandığını tahmin etti.
- 15 Ekim: Hükümet, pusla mücadele için Palembang üzerinde 1,5 ton kuru buz dağıtımını denemeyi planladı.
- Ekim sonu: Nusantara Atlas’ın kümülatif yanan alan tahmini 2,88 milyon hektara ulaştı; bu miktar 11 Kasım’da açıklandı.
Sıcak nokta, olağandışı yüksek ısıya işaret eden bir uydu sinyalidir. Saha ekipleri yangınları bulmak için bu sinyalleri kontrol ederken, yanık izlerini gösteren uydu görüntüleri hasar gören alanın hesaplanmasına yardımcı oluyor. Bir yangın birden fazla ısı sinyali oluşturabilir; bu nedenle sıcak nokta sayısı ile hektar ölçümü, acil durumun farklı yönlerini gösterir.
Bakanlığın ağustos ayındaki müdahale güncellemesinde Batı Kalimantan’da 455, Orta Kalimantan’da 308 sıcak nokta kaydedildi. Bu iki eyalet, ülke genelindeki 946 sıcak noktanın 763’ünü, yani yaklaşık %81’ini oluşturdu. Ülke genelindeki sayı bir önceki güne göre 629 azalırken ekipler 12 eyaletteki yangınlarla mücadeleyi sürdürüyordu.
Kuraklık ve zarar görmüş turbalıklar neden tehlikeli bir birleşim oluşturuyor?
El Niño, hava düzenlerini değiştiren ve tropikal Pasifik Okyanusu’nda tekrarlayan bir ısınma olayıdır. Endonezya’da daha sıcak ve kurak koşullara yol açarak yangınların başlamasını ve yayılmasını kolaylaştırabilir. 2026’daki olay haziranda başladı ve 2027’ye kadar sürmesi bekleniyordu.
Yayasan Konservasi Alam Nusantara’nın turbalıklar alanındaki stratejik lideri Dr. Nisa Novita, El Niño’yu "daha sıcak ve kurak koşullar yaratarak yangınların çıkmasını kolaylaştıran, daha hızlı yayılmasına ve kontrolünün çok daha zor hâle gelmesine yol açan büyük bir çarpan" olarak nitelendirdi. Arazi açma ve drenaj uygulamaları da araziyi daha kolay yanar hâle getirerek tabloyu ağırlaştırıyor.
Turbalık, ıslak zeminde biriken ve kısmen çürümüş bitki örtüsünden oluşur. Tarım için açılan kanallar yer altı su seviyesini düşürerek daha önce su ve karbon depolayan malzemeyi kurutabilir. Turba tutuştuğunda haftalarca yer altında için için yanabilir; görünür alevler söndükten sonra da havaya duman salmayı sürdürebilir.
Bu tehlike, ekiplerin ekim ayında evlerin yakınındaki kuru turbayı tekrar tekrar soğuttuğu Palembang yakınlarındaki yer altı yangınlarında görüldü. Bölge sakinleri dumana ve solunum güçlüğüne maruz kalırken, gizli ısının yeni alevlere yol açma riskiyle de karşı karşıya kaldı.
Bangka Belitung eyaletinde yaklaşık 300 ev yıkıldı ve Güney Bangka’daki bir yerleşimden yaklaşık 1.000 kişi kaçtı. Bölge yöneticisi Riza Herdavid, sakinlerin yaklaşan yangını taşınabilir pompalarla söndürmeye çalıştığını, ancak alevlerin turbanın altından yeniden çıktığını söyledi.
Riza, yangının evlere nasıl ulaştığını şöyle anlattı:
Yangının kontrol altına alındığını sandılar. Ancak burası turbalık ve altta hâlâ için için yanan bir yangın vardı. Yangının bittiğini düşündüklerinde rüzgâr yön değiştirdi ve alevleri hızla yerleşime doğru sürükledi.
Riza, yerleşimin bir önceki yıl koruma altındaki turbalıkta kurulduğunu söyledi. Yıkım, arazi kullanım kararlarının somut sonuçlarını gösteriyor: yüzeydeki yangın sönmüş gibi görünse bile insanlar evlerini kaybedebiliyor.
İtfaiyeciler duman, düşük görüş mesafesi ve kalıcı ısıyla mücadele ediyor
Endonezya’nın müdahalesinde kara ekipleri, havadan su bırakma, hava devriyeleri ve hava koşullarını değiştirme girişimleri birlikte yürütülüyor. Bakanlığın ağustos güncellemesine göre 38.829,46 hektarlık alanı kapsayan 4.801 müdahale operasyonu gerçekleştirildi; Kalimantan’da 30, Sumatra’da 22 helikopter görevlendirildi.
Bakanlar Kurulu Sekreteri Teddy Indra Wijaya’ya göre daha sonra görevlendirilen personel sayısı 60.000’i aştı. Bu, ağustosta bildirilen yaklaşık 50.000 personelin seferber edilmesinin ardından geldi. Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto yangınları söndürmek için azami çaba gösterilmesi ve şüphelilere karşı işlem yapılması talimatını verdi.
Duman müdahale çalışmalarını da engelledi. Yoğun pus, Borneo’daki bir eyalette havadan su bırakma uçaklarının yere indirilmesine yol açtı. 31 Ağustos’ta yapılan resmî ölçümlerde Pontianak’taki Supadio Havalimanı’nda görüş mesafesi yalnızca 1,3 kilometre, Palangka Raya’daki Tjilik Riwut Havalimanı’nda ise 1,5 kilometre olarak kaydedildi.
Hükümet ayrıca 15 Ekim’de Palembang üzerinde katı karbondioksit olan 1,5 ton kuru buz dağıtımını denemeyi planladı. Koordinatör Güvenlik Bakanı Dudung Abdurachman, deneme talimatını cumhurbaşkanının verdiğini ve sonuçlara bağlı olarak uygulamanın genişletilebileceğini söyledi.
Yeni Güney Galler Üniversitesi’nin orman yangınları araştırma grubunda yardımcı profesör olan Rick McRae, kuru buzun belirli bölgelerde geçici rahatlama sağlayabileceğini söyledi. Değişen hava sistemleri, temizlenmiş bir alana dumanı yeniden taşıyabilir. McRae’nin değerlendirmesi, itfaiyecilerin önündeki sürekli göreve işaret ediyor: Dumana maruz kalan toplulukları korurken dumanın kaynağını durdurmak.
Sağlık üzerindeki yük yangın bölgelerinin çok ötesine yayılıyor
Acil durum sırasında yüz binlerce kişi hastalandı. Orta Kalimantan’da ekim ayındaki bir dönem boyunca hava kirliliği indeksi ISPU 1.200’ü aştı; bu, tehlikeli kabul edilen 300 eşiğinin dört katından fazlaydı.
Endonezya’da yangınlarla bağlantılı akut solunum yolu enfeksiyonu vakalarının sayısı temmuz ve ağustosta 50.891’e ulaşmıştı; bu vakaların 12.000’den fazlası beş yaşın altındaki çocuklardı. Eylüldeki okul ve sağlık krizi sırasında 1,4 milyondan fazla öğrenci uzaktan eğitime geçti, yaklaşık 12.800 okul ise kapalı kaldı.
Pus, Malezya ve Singapur’u bir aydan uzun süre kapladı; okullar kapandı ve solunum şikâyetleri arttı. Singapur, pusla bağlantılı hastalıkların tedavisi için sübvansiyon başlattı ve bu haktan yararlanabilecek sakinlere N95 maskeleri dağıttı. Kirlilik Filipinler’e ve üç gün sürecek ülke çapında okul tatili ilan eden Doğu Timor’a da ulaştı.
Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi, duman kirliliğinin eylülde 3.560 ölüme yol açtığını ve aynı ay 58 milyon kişiyi sağlıksız ya da tehlikeli havaya maruz bıraktığını tahmin etti. Bunlar, sağlık hizmetlerinin kaydettiği vakaların yanı sıra sağlık yüküne ilişkin modelleme tahminleridir.
Ekonomi ve Hukuk Çalışmaları Merkezi’nde (CELIOS) araştırmacı olan Nailul Huda ve Bhima Yudhistira Adhinegara, teşhis konmuş akut solunum yolu enfeksiyonlarının sağlık maliyetini 19,20 trilyon rupiah olarak hesapladı. Resmî kayıtlara girmeyen belirtili vakalar da hesaba katıldığında daha geniş kapsamlı tahmin 224,65 trilyon rupiaha ulaştı. Bu maliyetler, hastaların ve onlara bakan kişilerin tedavi giderlerini ve üretkenlik kaybını içeriyor.
En çok etkilenen bölgelere doğu eyaletleri de eklendi
CELIOS değerlendirmesinde en geniş yanan alan 319.119,68 hektarla Güney Papua’da kaydedildi. Batı Kalimantan 277.127,29 hektarla ikinci sırada yer aldı. Onu 223.192,97 hektarla Doğu Nusa Tenggara, 220.329,68 hektarla Orta Kalimantan ve 170.775,03 hektarla Güney Sumatra izledi.
CELIOS, 20 Ekim’e kadar toplam 1,92 milyon hektarlık alanın yandığını tahmin etti. Nusantara Atlas’ın daha sonraki değerlendirmesinde ekim sonuna kadar yanan alan 2,88 milyon hektara ulaştı. CELIOS araştırmasına göre yanan alanın yaklaşık %86’sı en fazla etkilenen on eyalette bulunuyor.
Güney Papua ve Doğu Nusa Tenggara’nın öne çıkması, tabloyu Sumatra ve Kalimantan’daki turbalıkların ötesine taşıyor. Wageningen Üniversitesi’nden Dr. Guido van der Werf, Papua ve komşu Papua Yeni Gine’yi yeni ortaya çıkan yangın bölgeleri olarak tanımladı. Bu yılki hasarda çayırlar ve diğer kurak arazi türleri de yer alıyor.
CELIOS, ekonomik ve sağlık maliyetlerinin toplamını 359,58 trilyon ila 565,03 trilyon rupiah arasında tahmin etti. Yalnızca ekonomik bileşen 340,38 trilyon rupiah olarak hesaplandı; bunun 262,33 trilyon rupiahı ormancılık ve tomrukçuluğa atfedildi. Bu hesaplama, kaybedilen varlıkları ve üretken faaliyetleri kapsıyor; ormanların eski hâline getirilmesi maliyetleri ormancılık tahminine dahil.
Yaban hayatı da zarar gördü. Batı Kalimantan Doğal Kaynakları Koruma Ajansı, ağustostan bu yana en az 46 orangutanın kurtarıldığını bildirdi. Uluslararası Doğa Koruma Birliği, yangınların Borneo’daki orangutan nüfusunun %52’sinin yaşadığı habitatları etkilediğini belirtti. Kuraklık ve yanan bitki örtüsü çevrelerini değiştirdikçe hayatta kalan hayvanlar daha az yaşam alanı, besin ve suyla karşı karşıya kalıyor.
Karbon kaybı iklim hedefleri üzerindeki baskıyı artırıyor
Küresel Yangın Emisyonları Veri Tabanı, Endonezya’daki yangınların 7 Eylül’e kadar 76 milyon ton karbon saldığını tahmin etti. 2015 yangınlarının tüm sezon boyunca tahmini karbon salımı 333 milyon tondu. Van der Werf, şiddetli koşulların ne kadar süreceğine bağlı olarak 2026 sezonunun önceki emisyon düzeyine "aşağı yukarı ulaşma yolunda" olduğunu söyledi.
Turba, karbon açısından sonuçları özellikle ağırlaştırıyor; çünkü yangın yüzeydeki ağaç ve bitki örtüsünün yanı sıra yer altında depolanmış malzemeyi de tüketiyor. Uzun süre boyunca depolanan karbon, toprak yandıkça atmosfere salınabiliyor.
Çevre ve Çevre Denetimi Bakanlığında kıdemli politika analisti olan Syaiful Anwar, yangınların Endonezya’nın 2030 FOLU Net Sink hedefine ulaşmasını zorlaştırabileceğini söyledi. Bu hedef, ormancılık ve diğer arazi kullanım alanlarının 2030’a kadar saldığından daha fazla sera gazı emmesini gerektiriyor.
Syaiful, 2026 yangınlarından kaynaklanan emisyonların 2027’de hesaplanmasının ve ilk raporun 2028’de sunulmasının beklendiğini söyledi. Uluslararası raporlama öncesinde verilerin toplanması, emisyonların hesaplanması ve kalite kontrollerinin yapılması gerekiyor. Bakanlığın iklim uyumundan sorumlu direktörü Franky Zamzani, yangınların Endonezya’nın iklim performansını ve COP31 müzakerelerindeki konumunu etkileyebileceğini söyledi.
Bu nedenle doğayı eski hâline döndürme çalışmaları, hem yangın önleme hem de iklim politikalarının bir parçası. Görevi 2021’de mangrovları da kapsayacak şekilde genişletilen Endonezya’nın eski Turbalık Restorasyon Ajansı 2025’te lağvedildi. Ulusal Turbalık ve Mangrov Yönetimi Ajansı Başkanı olarak tanımlanan Satyawan Pudyatmoko, hükümetin önümüzdeki iki yıl için öngörülen daha yağışlı koşullardan yararlanarak turbalıkların iyileştirilmesini hızlandırmayı umduğunu söyledi.
Ülke içindeki yaptırımlar ve bölgesel hukuk sınırları
Endonezya makamları, sekiz eyalette 57 işletmeye ait imtiyaz alanlarının toplam 33.514,01 hektarlık bölümünde yangın tespit etti. Dudung, kişiler hakkında soruşturma başlatıldığına ilişkin 241, şirketler hakkında ise 93 bildirim kaydedildiğini söyledi.
Orman Bakanlığı 32 tüzel kişi hakkında idari yaptırım uyguladı: beş ruhsat iptali, 19 ruhsat askıya alma ve sekiz yazılı uyarı ya da alanı eski hâline getirme tedbiri. Makamlar ayrıca Batı Kalimantan’daki PT MAP ve Orta Kalimantan’daki PT GAP’ı yangınla ilgili suçlamalar kapsamında şüpheli ilan etti. Ayrı bir toplu dava ise hükümeti acil durumu ele alış biçiminde ağır ihmal ile suçladı.
Malezya ve Singapur’un sınır ötesinde hak araması daha karmaşık bir yol izlemeyi gerektiriyor. Universiti Sains Islam Malaysia’dan Profesör Mohd Hazmi Mohd Rusli, Uluslararası Adalet Divanına başvurmanın önündeki temel engeli şöyle açıkladı:
"Temel mesele yargı yetkisidir; zira UAD genellikle her iki devletin de rızasını şart koşar," dedi.
2002 tarihli ASEAN Sınır Aşan Duman Kirliliği Anlaşması hukuken bağlayıcı olsa da bir üye ülkenin diğerini bu mahkemeye taşımasına imkân veren bir mekanizma içermiyor. Endonezya, Malezya ve Singapur ayrıca 1979 tarihli Uzun Menzilli Sınır Aşan Hava Kirliliği Sözleşmesi’ne taraf değil. ASEAN çerçevesi bunun yerine ulusal eylemleri ve bölgesel iş birliğini merkeze alıyor.
ClientEarth hukuk uzmanı Azam Hawari, Endonezya mahkemelerinde şirketlere karşı dava açmak isteyenlerin, şirket faaliyetleriyle pus ve uğradıkları zararlar arasında bağlantı kuran kanıtlara ihtiyaç duyacağını söyledi. Singapur’un 2014’te yürürlüğe giren Sınır Aşan Pus Kirliliği Yasası, Singapur’da sağlıksız pusa katkıda bulunan şirketlere karşı işlem yapılmasına izin veriyor; ancak 2015’teki olayla ilgili dört Endonezya şirketine yönelik soruşturmalar hâlâ sürüyor.
Singapur Ulusal Üniversitesi’nde çevre hukuku profesörü olan Alan Tan, Singapur’un kendi yasası kapsamında harekete geçmeden önce Endonezya’nın şirketleri belirlemesini muhtemelen bekleyeceğini söyledi. Etkili yaptırım için arazi haritalarına ve yangın noktalarından elde edilen kanıtlara erişim, sınır ötesi iş birliği ve turbalıkları ıslak tutarak yeni yangınları önlemeye yönelik acil çalışmalar gerekiyor.
Öne Çıkanlar
- Nusantara Atlas, Ekim 2026 sonuna kadar 2,88 milyon hektar alanın yandığını tahmin ediyor; bu miktar, kurumun 2019 yılının tamamı için hesapladığı toplamı aşıyor.
- Resmî SIPONGI KEMENHUT verisine göre ocak-temmuz döneminde 202.004,30 hektar alan yandı; güncellenmiş hükümet verisinin açıklanacağı tarih henüz duyurulmadı.
- Yağışlar bazı yangın faaliyetlerini azalttı; ancak yangınların sürmesi ve yanık izlerinin yeni görünür hâle gelmesi ölçülen hasarı artırabilir.
- Kurumuş turbalıklar, arazi açma ve El Niño kaynaklı kuraklık yangınları kontrol etmeyi zorlaştırdı.
- Duman Endonezya’da ve komşu ülkelerde sağlığı, okulları ve ulaşımı aksattı.
- Makamlar ruhsat yaptırımları uygulayıp soruşturmalar başlatırken, yangınlar Endonezya’nın 2030 arazi sektörü iklim hedefi üzerindeki baskıyı artırıyor.






