20 bin atomdan oluşan bulut yeni bir rekor kırdı
Çinli araştırmacılar, Tiangong uzay istasyonunda yaklaşık 20 bin rubidyum atomunu mutlak sıfırın 9,7 pikokelvin, yani derece olarak 9,7 trilyonda biri üzerine karşılık gelen bir sıcaklığa kadar soğuttu. Ekip, ardından salınan bulutun yedi saniye boyunca genişlemesini izleyerek kuantum fiziğini incelemek ve hassas kütle çekim ölçümleri geliştirmek için daha uzun bir gözlem süresi elde etti.
İçindekiler
- 20 bin atomdan oluşan bulut yeni bir rekor kırdı
- 9,7 pikokelvin ne anlama geliyor?
- Atomlar tek bir dalga gibi davranmaya nasıl başlıyor?
- Işıkla soğutma ve kontrollü kaçış
- Yörüngede yedi saniyelik gözlem nasıl mümkün oluyor?
- Bir dolaba sığdırılmış laboratuvar
- Daha uzun gözlemler kütle çekim ölçümlerini iyileştirebilir
- Lazer tuzakları başka kuantum deneylerine de kapı açıyor
- Sıradaki zorluk, işe yarar bir ölçüm düzeneği geliştirmek
- Öne Çıkanlar
5 Kasım 2026’da Science dergisinde çevrim içi yayımlanan Quantum gases below 10 picokelvin in space başlıklı makalede açıklanan sonuç, 2021’de bir Alman deneyinde bildirilen 38 pikokelvinlik önceki rekoru geride bıraktı. NASA’nın Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki Cold Atom Lab laboratuvarı daha önce 52 pikokeline ulaşmıştı.
Çin Bilimler Akademisi, araştırma ekibine göre rekor niteliği taşıyan başarıyı atomik soğutma duyurusunda aktardı. Çalışma, Pekin Üniversitesi, Şanghay Optik ve Hassas Mekanik Enstitüsü ile akademinin Uzaydan Yararlanma Teknolojisi ve Mühendisliği Merkezi’nden araştırmacılar tarafından Tiangong’un Mengtian laboratuvar modülünde yürütüldü.
Merkezî tahminin belirsizlik aralığı 7,0 ile 12,9 pikokelvin arasında. Bilim insanları bu değeri, bulutun salındıktan sonra yayılma hızından hesapladı. Sıcaklık, atomların genişleme hareketine karşılık geliyor; düzenek, uzay aracı ve çevresindeki ekipmanlar çok daha yüksek sıcaklıklarda çalışıyordu.
Yedi saniye kısa bir süre gibi görünebilir, ancak sıradan bir laboratuvarda salınan atomlar hızla görüş alanından çıkar. Tiangong’daki ortam, bulutun düzenekle göreli olarak süzülürken yavaşça genişlemesini sağlayarak araştırmacılara Dünya’da izlenmesi güç davranışları ölçmek için zaman kazandırdı.
9,7 pikokelvin ne anlama geliyor?
Mutlak sıfır, sıfır kelvine, yani eksi 273,15 santigrat dereceye karşılık gelir. Kelvin ölçeği bu alt sınırdan başladığı için son derece düşük sıcaklıkları karşılaştırmada kullanışlıdır. Bir pikokelvin, kelvinin trilyonda biridir.
Bildirilen 9,7 pikokelvin, etkin ya da eşdeğer bir sıcaklıktır. Araştırmacılar genişleyen bulutun fotoğraflarını iki yönden çekti, bulutun üç boyutta ne kadar hızlı yayıldığını ölçtü ve bu hareketle ilişkili enerjiyi sıcaklık olarak ifade etti. Daha yavaş genişleyen bir bulutun eşdeğer sıcaklığı daha düşüktür.
Büyük Patlama’dan geriye kalan sönük ışınımın sıcaklığı yaklaşık 2,7 kelvindir. Bu değeri 9,7 trilyonda bir kelvine bölmek yaklaşık 280 milyar sonucunu verir. Atom bulutunun, evrenin arka plan ışınımından yaklaşık 280 milyar kat daha soğuk olduğu ifadesinin dayanağı budur.
Önceki 38 pikokelvinlik rekor, yeni merkezî tahminin yaklaşık 3,9 katıdır. Deneylerde farklı tuzaklar ve soğutma yöntemleri kullanıldığından sayısal karşılaştırma yaklaşık bir değer verir. Tiangong’daki sonuç henüz bağımsız olarak tekrarlanmadı.
Atomlar tek bir dalga gibi davranmaya nasıl başlıyor?
Araştırmacılar rubidyum elementinin belirli bir türü olan rubidyum-87’yi Bose-Einstein yoğuşmasına dönüştürdü. Sıklıkla maddenin beşinci hâli olarak anılan bu durum, çok sayıda atom aynı kuantum hâlinde bulunduğunda ve topluca davrandığında ortaya çıkar.
Satyendra Nath Bose ve Albert Einstein, bu olgunun ardındaki fikirleri 1920’lerde geliştirdi. Bilim insanları seyrek bir atom gazında ilk Bose-Einstein yoğuşmasını 1995’te üretti. Bu yoğuşmalar bugün fizikçilerin, görüntülenebilecek kadar büyük atom topluluklarındaki kuantum davranışlarını incelemesine olanak tanıyor.
Kuantum mekaniğine göre madde, parçacık özelliklerinin yanı sıra dalga özellikleri de taşır. Yoğuşmada bu dalga özellikleri bulut genelinde düzenli hâle gelir. Araştırmacılar böylece birbirinden bağımsız binlerce atom hareketini izlemek yerine ortak bir madde dalgasını yönlendirebilir.
Işıkla soğutma ve kontrollü kaçış
Tiangong deneyi yaklaşık 2 milyon rubidyum atomuyla başladı. Kesişen lazer ışınları, atomları yerinde tutan bir bölge olan optik dipol tuzağını oluşturdu. Lazer gücünün azaltılması tuzağı zayıflattı ve enerjisi en yüksek atomların kaçmasına izin verdi.
Bu sürece buharlaşmalı soğutma deniyor. En enerjik moleküller buharlaşarak ortamdan ayrıldığında içeceğin soğumasıyla aynı temel ilkeye dayanıyor: geride kalan parçacıkların ortalama enerjisi düşüyor.
Deneyde son soğutma aşamalarından önce yaklaşık 3 nanokelvin sıcaklıkta kabaca 20 bin atom elde edildi. Daha ayrıntılı ara değerlerde örnek, yaklaşık 23 bin atom ve 3,1 nanokelvin olarak veriliyor; atomların yaklaşık yüzde 89’u yoğuşmanın ortak kuantum hâlinde bulunuyordu. Bu değerler, son genişleme ölçümünden önceki hazırlık aşamasını anlatıyor.
Mikro yerçekimi kendine özgü bir güçlük yarattı. Dünya’da yer çekimi, enerjisi yüksek atomları tuzaktaki kaçış yoluna yönlendirmeye yardımcı oluyor. Düzeneğe göre aşağı doğru bir çekim olmadığında buharlaşma daha az verimli hâle geliyor. Araştırmacılar enerjisi yüksek atomların uzaklaştırılmasına yardımcı olmak için konuma göre değişen bir manyetik alan olan zayıf bir manyetik gradyan ekledi.
Geriye kalan bulut daha geniş ve zayıf bir optik tuzağa aktarıldı. Son işlem, yaklaşık 1,175 saniye boyunca kısıtlamayı azalttı ve bulutun hareketini yeniden şekillendiren bir tuzak değişikliği olan adyabatik olmayan genişlemeyi içerdi. Serbest bırakıldıktan sonra atomlar, enerjisi 9,7 pikokeline karşılık gelen bir hızla yayıldı.
Yörüngede yedi saniyelik gözlem nasıl mümkün oluyor?
Tiangong hâlâ Dünya’nın kütle çekimi altında. Ağırlıksız gibi görünmesinin nedeni, gezegenin çevresindeki sürekli serbest düşüşü: istasyon, düzenek ve atomlar birlikte düşüyor. Bilim insanları bu ortama mikro yerçekimi diyor.
Yeryüzünde çok zayıf bir tuzak, atomları yer çekimine karşı tutmakta zorlanıyor. Kısıtlamayı güçlendirmek atomların tuzakta kalmasına yardımcı oluyor, ancak son soğutmayı zorlaştırıyor. Yörüngede araştırmacılar, bulutu deney alanlarında tutarken tuzağı çok daha fazla gevşetebiliyor.
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde fizik profesörü ve 2001 Nobel Ödülü sahibi Wolfgang Ketterle, Dünya’da yedi saniyelik bir gözlemin yaratacağı pratik sorunu şöyle açıkladı:
Dünya’da yaklaşık 250 metre aşağı düşerdi; dolayısıyla 250 metre yüksekliğinde bir vakum odanız yoksa yere çarpardı.
Karşılaştırmalar, kullanılan düzeneğe bağlı. Araştırmacıların aktardığı sıradan yer deneylerinde salınan bir bulut yaklaşık 0,05 saniye boyunca gözlemlenebiliyordu. Daha önce bir düşme kulesinde yapılan deneyde serbest genişleme yaklaşık iki saniye sürdü. Dolayısıyla Tiangong’daki yedi saniye, sıradan laboratuvar değerinin yaklaşık 140 katı, önceki kule gözleminin ise 3,5 katı.
2021’de Bremen Üniversitesi’nde önceki rekoru kıran deney, geçici ağırlıksızlık sağlamak için bir düşme kulesi kullandı. Deney kule tabanına ulaşmak yerine Dünya çevresinde düşmeye devam ettiği için yörünge bu olanağı uzatıyor.
Bir dolaba sığdırılmış laboratuvar
Soğuk Atom Fiziği Düzeneği yaklaşık 0,7 metreküp hacim kaplıyor ve yaklaşık 500 kilogram ağırlığında. Yeryüzündeki benzeri yaklaşık 20 metreküp hacim kaplıyor ve yaklaşık 10 ton ağırlığındaydı. Uzay düzeneği, hacmin yaklaşık yirmi dokuzda birini ve kütlenin yirmide birini kullanıyor.
Düzenek lazerleri, hassas optikleri, ultra yüksek vakum sistemini ve otomatik kontrolleri bir araya getiriyor. Vakum, başıboş gaz parçacıklarının aşırı soğuk atomlarla çarpışmasını önlerken kontroller, bulutu hazırlamak ve salmak için gereken hassas zamanlamalı diziyi sürdürüyor.
Şanghay Optik ve Hassas Mekanik Enstitüsü’nden araştırmacı Li Tang, 20’den fazla lazer ışınının hizalanmasını gerektiren bir işi anlattı. Işınların, genişliği yalnızca onlarca mikrometre olan bir atom bulutunda en fazla beş mikrometrelik hatayla buluşması gerekiyordu. Bir mikrometre, milimetrenin binde biridir.
Düzeneğin fırlatmaya dayanması, uzay aracının güç sınırları içinde çalışması ve yörüngede hassasiyetini koruması da gerekiyordu. İlk fizibilite çalışmalarından yayımlanan sonuca kadar geliştirme süreci yaklaşık 15 yıl sürdü.
- 2011: Uzay tesisi için ilk değerlendirmeler başladı.
- 2021: Bremen düşme kulesinde yapılan bir deney, önceki 38 pikokelvinlik rekora ulaştı.
- 2022: Çin tesisi, Mengtian laboratuvar modülüyle yörüngeye gönderildi.
- 5 Kasım 2026: Tiangong ekibinin makalesi Science dergisinde çevrim içi yayımlandı.
Daha uzun gözlemler kütle çekim ölçümlerini iyileştirebilir
Atom interferometreleri, deneyden yarar sağlayabilecek düzenekler arasında. Bu cihazlar bir atomun madde dalgasını farklı yollara ayırıyor, ardından yolları yeniden bir araya getiriyor. Yol boyunca biriken farklılıklar, çok küçük ivmeleri veya kütle çekim etkilerini ortaya çıkarabilen bir girişim sinyali üretiyor.
Önceki sıcaklık rekorunu kıran ekibin başında bulunan ve Almanya’daki Leibniz Hannover Üniversitesi’nde fizik profesörü olan Ernst M. Rasel, bu tür ölçümler için gereken bileşimi şöyle anlattı:
Atom interferometreleri, aşırı soğuk bir toplulukta çok sayıda atom ve uzun gözlem süreleri sağlayan kaynaklardan büyük ölçüde yararlanır.
Rasel, atomların interferometrede geçirdiği sürenin karesiyle hassasiyetin arttığını açıkladı. Bu nedenle ölçüm süresini uzatmak, aynı oransal süredeki artıştan çok daha büyük bir kazanım sağlayabilir.
Rasel’in belirttiği sonraki adım, atom dalgalarını birkaç saniye boyunca tutarlı biçimde ayrı tutabilen yörüngedeki bir interferometre. Tutarlılık, dalgaların yeniden bir araya geldiklerinde işe yarar bir sinyal üretmek için gereken ilişkiyi koruması anlamına geliyor. Bulutun yedi saniye boyunca gözlemlenmesi, bu yeteneği geliştirmek için bir başlangıç noktası sunuyor.
Bu tür cihazlar, Dünya’nın kütle çekim alanındaki değişimleri ölçebilir veya uzay araçlarının hareket ölçümlerini iyileştirebilir. Ayrıca farklı atom türlerinin düşüşünü karşılaştırarak Einstein’ın genel görelilik kuramının temelindeki eşdeğerlik ilkesini sınayabilir. Bu ilkeye göre diğer kuvvetler ortadan kaldırıldığında cisimler, kütleleri veya bileşimleri ne olursa olsun kütle çekimi altında aynı şekilde düşer.
Lazer tuzakları başka kuantum deneylerine de kapı açıyor
Tiangong ekibi, önceki rekor deneylerinde kullanılan atom çipi manyetik tuzakları yerine optik tuzakları tercih etti. Atomları ışıkla tutmak, manyetik tuzaklarla ilişkili bazı kısıtlamaları azaltıyor ve daha karmaşık lazer desenleri düzenlemek için alan sağlıyor.
Optik kafes, olası düzeneklerden biri. Kesişen lazer ışınları, atomları kristale benzeyen düzenli bir yapıda tutabilen yinelenen bir desen oluşturuyor. Araştırmacılar bu yapıyı değiştirebiliyor ve atomların etkileşimlerini kontrol edebiliyor.
Bu yaklaşım kuantum simülasyonunu mümkün kılıyor: doğrudan incelenmesi daha zor olan başka bir sistemi araştırmak için kontrol edilebilir bir kuantum sistemi kullanmak. Bilim insanları karmaşık bir malzemedeki her etkileşimi hesaplamak yerine atomik bir model kurup davranışını gözlemleyebiliyor.
Çin Bilimler Akademisi, karanlık madde modellerinin incelenmesini de olası bir araştırma alanı olarak gösteriyor. Bazı öneriler, etkileri hassas kuantum ölçümleriyle aranabilecek varsayımsal, ultra hafif parçacıklarla ilgili. Kütle çekim haritalaması, navigasyon, kuantum simülasyonu ve karanlık madde aramaları, daha ileri çalışmalar için önerilen kullanım alanları arasında.
Sıradaki zorluk, işe yarar bir ölçüm düzeneği geliştirmek
Makalenin eş ilk yazarları olan Pekin Üniversitesi araştırmacıları Xiong Wei ve Jin Shengjie, daha uzun gözlemin daha zayıf fiziksel olguları tespit etme olasılığını artırabileceğini belirtiyor. Soğuk ve görünür bir bulut elde etmek, hassas biçimde yönlendirilmesi gereken deneylerin temelini oluşturuyor.
Atom sayısı da sıcaklık kadar önemli olacak. Yaklaşık 20 bin atomdan oluşan bir bulut, kolektif kuantum davranışını incelemek için yararlı; birçok hassas ölçüm ise daha büyük örneklerden fayda görüyor. Araştırmacıların, tesisin daha büyük bulutları çok yavaş genişleme ve uzun süreli tutarlılıkla ne ölçüde düzenli biçimde bir araya getirebileceğini belirlemesi gerekiyor.
Optik sistem ekibe çeşitli ayarlanabilir araçlar sunuyor: tuzak gücü, lazer geometrisi, manyetik gradyanlar ve salım zamanlaması. Bu kontrolleri güvenilir bir ölçüm cihazına dönüştürmek için deneylerin tekrarlanması ve bozucu etkilerin dikkatle ölçülmesi gerekecek.
Ketterle bu başarıyı, “atomik termometriyi ve hassas ölçümleri ilerletmek için mükemmel bir başlangıç noktası” olarak nitelendirdi. İlk ilerleme somut: yörüngede çalışan bir deney sistemi içinde, yedi saniye boyunca ölçülen ve daha yavaş genişleyen bir atom bulutu.
Öne Çıkanlar
- Tiangong’daki araştırmacılar, belirsizlik aralığı 7,0 ile 12,9 pikokelvin arasında olan 9,7 pikokelvinlik eşdeğer bir atom sıcaklığı bildirdi.
- Sonuç, Bose-Einstein yoğuşması olarak hazırlanan yaklaşık 20 bin rubidyum atomunun genişlemesinden elde edildi.
- Bildirilen önceki rekor, düşme kulesi kullanan bir Alman deneyinde 38 pikokelvindi.
- Ekip, serbestçe genişleyen bulutu mikro yerçekiminde yedi saniye boyunca gözlemledi.
- Tesis, 2011’de başlayan geliştirme çalışmalarının ardından 2022’de Mengtian’la birlikte fırlatıldı.
- Gelecekteki araştırmalar atom interferometreleri, kütle çekim ölçümleri, kuantum simülasyonları ve temel fizik testlerine odaklanabilir.






