Yanan milli parklar finansman planlarını baskı altına alıyor
Endonezya, Türkiye’nin Antalya kentinde düzenlenen COP31’de uluslararası yatırımcılardan ve hükümetlerden ormanlarının kalıcı biçimde korunmasına destek vermelerini isterken, sağlanacak finansmanın korunmasına katkı sunacağı milli parklar ve yaban hayatı habitatları yangınlardan zarar görüyor. Çevre gözlem kuruluşu Auriga Nusantara, Eylül 2026’ya kadar koruma finansmanı için önceliklendirilen parklar da dahil olmak üzere 47 milli parkta en az 70.808 hektarlık alanın yandığını kaydetti.
İçindekiler
- Yanan milli parklar finansman planlarını baskı altına alıyor
- Endonezya koruma finansmanıyla neyi hedefliyor?
- Yangınların boyutunu gösteren farklı ölçümler
- Tehdit altındaki yaban hayatı habitat ve besin kaynaklarını kaybediyor
- Yangınlar 2030 orman karbonu hedefini tehdit ediyor
- Yatırımcılar park sınırlarının ötesinde neler olduğuna bakacak
- Japonya görüşmeleri kapsamlı hedefleri olası bir proje portföyüne dönüştürüyor
- Topluluklar vaat edilen faydaların yanı sıra haklarını da istiyor
- Enerji dönüşümü güvenilirlik açısından yeni bir sınama getiriyor
- Küresel finansman talepleri orman projelerinin ötesine uzanıyor
- Öne Çıkanlar
Orman Bakanlığının SIPONGI yangın panosu, Ocak-Temmuz 2026 arasında ülke genelinde 202.004,30 hektar orman ve arazinin yandığını kaydetti. Panoya göre bu alan, 2025’in aynı dönemine kıyasla yüzde 69, yani 82.791,04 hektar daha fazla. Tahminlerde uydu görüntüleri; sıcak nokta verileri, sahadaki kontroller ve yangın söndürme raporlarıyla birleştiriliyor.
Endonezya’nın önerisi, tehdit altındaki türlere barınak sağlayan 13 öncelikli milli orman ve iki koruma alanı için kalıcı finansman oluşturmayı amaçlıyor. Orman Bakanlığı, biyolojik çeşitlilik kredilerinden yaban hayatını koruma tahvillerine uzanan seçenekleri içeren Endonezya Koruma Finansmanı Beyaz Kitabı’na katkı sunmaları için uluslararası paydaşları davet etti.
Cumhurbaşkanının iklim değişikliği ve enerjiden sorumlu özel temsilcisi Hashim Djojohadikusumo, 9 Kasım’da COP31’de milli parkların yenilikçi finansmanına yönelik bir görev gücü kurulduğunu duyurdu. Hükümet, iş dünyası, hayırseverler ve uluslararası ortakları bir araya getirmesi amaçlanan yapının 2026’da çıkarılan bir cumhurbaşkanlığı yönetmeliğiyle resmiyet kazandığını söyledi.
Temel sorun pratik: Endonezya’nın ormanları korumak için paraya ihtiyacı var, ancak devam eden yangınlar potansiyel finansörlerin bu ormanların ayakta kalıp kalmayacağını sorgulamasına yol açıyor. Aynı tahribat, ekonominin başka alanlarındaki emisyonları dengelemeye yardımcı olacak kadar karbonu ormanların tutmasına dayanan ulusal iklim stratejisini de tehdit ediyor.
Endonezya koruma finansmanıyla neyi hedefliyor?
Hashim, Endonezya’nın uluslararası önem taşıyan türleri koruyan 57 milli parkının bulunduğunu ve tek tek projelerin ötesine geçen kalıcı finansmana ihtiyaç duyduğunu söyledi. Önerdiği başarı ölçütü, toplanan para miktarından ziyade habitatların ve türlerin ne ölçüde korunduğu ve bunun topluluklara sağladığı faydalar.
Görüşülen finansman seçenekleri farklı sorumluluklar getirecek. Biyolojik çeşitlilik kredileri, doğayı korumada ölçülebilir kazanımlar karşılığında ödeme alınmasını hedefliyor. Yaban hayatını koruma tahvilleri ise koruma amaçlarıyla bağlantılı yatırımlarla kaynak sağlamayı öngörüyor. Her iki seçenekte de başarının ne anlama geldiğinin ve sonuçların nasıl denetleneceğinin açık kurallarla belirlenmesi gerekecek.
Kalıcı Koruma için Proje Finansmanı (Project Finance for Permanence) daha kapsamlı bir yaklaşım sunuyor: Ortaklar, korumanın zaman içinde sürmesi için gereken finansman, yönetim düzenlemeleri ve koruma taahhütleri üzerinde anlaşmaya varıyor. Bir vakıf fonunda yatırılan sermaye tutuluyor; getirileri park yönetimi ve habitat izleme gibi yinelenen giderlerin karşılanmasına yardımcı oluyor.
Orman Bakan Yardımcısı Rohmat Marzuki, bakanlığın milli park yönetimini iyileştirmeyi ve ölçülebilir koruma sonuçları elde etmeyi amaçlayan mekanizmalar geliştirdiğini söyledi. Öneride henüz toplam kaynak toplama hedefi, nihai finansman düzenlemeleri veya tüm mekanizmaların ne zaman uygulamaya konacağı belirtilmedi.
Hashim, yaban hayatının korunmasını, habitat restorasyonunu ve toplulukların güçlendirilmesini bir araya getirdiği için Pusangan Fil Koruma Girişimi’ni hedeflenen yaklaşıma örnek gösterdi. Koruma alanlarının yakınında yaşayanlar açısından vaat edilen fayda, yaban hayatının bağlı olduğu ekosistemleri korurken yerel geçim kaynaklarını da destekleyen bir koruma programı.
Yangınların boyutunu gösteren farklı ölçümler
SIPONGI’nin resmî tahmini ülke genelindeki orman ve arazi yangınlarını kapsıyor. Hesaplamada Landsat 8 OLI/TIRS uydu görüntüleri; sıcak noktaların dağılımı, sahadaki kontrollerin raporları ve Endonezya’nın orman yangınlarıyla mücadele kuruluşu Manggala Agni’nin söndürme raporlarıyla üst üste getiriliyor.
Yangın sezonu ilerledikçe diğer izleme çalışmaları daha geniş bir tablo ortaya koyuyor. MapBiomas, Ocak-Ağustos 2026 arasında 637.001 hektarın yandığını kaydetti. Atlas Nusantara, Eylül ayına kadar kümülatif alanın 1,9 milyon hektarı aştığını tahmin etti. Auriga’nın bildirdiği 70.808 hektar ise milli parkların içindeki alanları kapsıyor; bu, ülke geneli toplamlarından daha dar bir kategori.
Önemli tarihler, yangın acil durumu ile finansman kampanyasının nasıl geliştiğini gösteriyor:
- Ocak-Temmuz 2026: SIPONGI, 202.004,30 hektar orman ve arazinin yandığını kaydetti.
- Ocak-Ağustos: MapBiomas, ülke genelinde 637.001 hektarın yandığını bildirdi.
- Eylül ayına kadar: Auriga, 47 milli parkta yangın hasarı kaydederken Atlas Nusantara ülke genelinde 1,9 milyon hektardan fazla alanın yandığını tahmin etti.
- 9 Kasım: Endonezya, COP31’de koruma finansmanı görev gücünü tanıttı ve Japonya ile ormancılık alanında karbon iş birliğini görüştü.
- 2027 ve 2028’in başı: Yetkililer, 2026 yangınlarına ilişkin emisyon envanterinin hesaplanmasını ve sonuçların raporlamaya hazırlanmasını bekliyor.
Sıcak nokta sayıları da önemli ölçüde farklılık gösteriyor. Orman Bakanlığı ekim ayına kadar 8.685 sıcak nokta kaydederken Atlas Nusantara, 16 Ekim’e kadar 1.108.102 sıcak nokta bildirdi. Sıcak nokta, uydunun olağandışı ısı tespitidir; yinelenen gözlemler ve farklı tespit yöntemleri sayıları ciddi ölçüde değiştirebilir. Bu iki toplamı karşılaştırmak için ortak bir yöntem açıklanmadı.
Tehdit altındaki yaban hayatı habitat ve besin kaynaklarını kaybediyor
MapBiomas, kaplan, gergedan, fil ve orangutanların habitatlarında 20.363 hektar arazinin yandığını belirledi. Bu tahribat, Endonezya’nın koruma finansmanı talebini gerekçelendirmek için öne çıkardığı türler açısından önem taşıyan alanları doğrudan etkiliyor.
Yanan alanın 7.454 hektarı Sumatra kaplanı habitatındaydı. Doğada 600’den az Sumatra kaplanı kaldığı tahmin ediliyor ve bu alttür kritik tehlike altında olarak sınıflandırılıyor. Kerinci Seblat Milli Parkı ile Ulu Masen-Leuser ekosistemi, kaplanın geriye kalan habitatları arasında.
Kaplanlar kaçak avcılık, azalan av popülasyonları ve plantasyonların genişlemesiyle bağlantılı habitat kaybıyla zaten karşı karşıya. Yangınlar da avlandıkları ve ormanlık alanlar arasında hareket ettikleri arazilere zarar vererek baskıyı artırıyor.
Orangutan habitatında 5.657 hektar alan yangınlarda kaybedildi. Geopix adlı koruma kuruluşu, hasarın orman örtüsünün yanı sıra besin kaynaklarını da etkilediği uyarısında bulundu. Habitat verileriyle birlikte aktarılan nüfus tahmini yaklaşık 57.350 orangutan olsa da popülasyonlar ve tehditler türlere ve bölgelere göre değişiyor.
MapBiomas’ın tespit ettiği ülke genelindeki yanmış alanın yüzde 27’si Papua’da, yüzde 23’ü Bali ve Nusa Tenggara’da, yüzde 20’si ise Kalimantan’daydı. Bu üç bölge grubu toplamın yüzde 70’ini oluşturuyor. Bu durum, koruma çalışmalarının birbirinden uzak ve geniş alanlara yayılması gerektiğini gösteriyor.
Yangınlar 2030 orman karbonu hedefini tehdit ediyor
Endonezya, ormancılık ve diğer arazi kullanım alanlarını 2030’a kadar net karbon yutağı hâline getirmeyi hedefliyor. Başka bir deyişle, bu sektörün saldığından daha fazla sera gazı emmesi gerekiyor. Ağaçlar büyürken karbondioksiti tutuyor; yangınlarsa depolanmış karbonu salıyor ve gelecekte karbon emilimi için gerekli bitki örtüsüne zarar veriyor.
Copernicus Atmosfer İzleme Servisi, COP31’den kısa süre önce Endonezya’nın 2026’daki orman yangını emisyonlarını 195,15 megaton karbon olarak tahmin etti; bu, küresel yangın toplamının yaklaşık üçte biri. Bir megaton bir milyon tona karşılık geliyor. Karbon kütlesi ile karbondioksit kütlesi farklı birimlerle ifade edilir; emisyonları karbon ticareti hedefleriyle karşılaştırırken bu ayrıntı önem taşır.
Çevre Bakanlığında kıdemli politika analisti olan Syaiful Anwar, yangınların 2030 hedefi üzerindeki baskıyı artırdığını ve özellikle zarar görmüş turbalıklarda rehabilitasyon ile restorasyon çalışmalarının güçlendirilmesi gerektiğini söyledi. Turbalıklar, kısmen ayrışmış bitki materyalinde birikmiş karbon içeriyor. Bu nedenle yangınlar, bitki örtüsündeki karbonun yanı sıra onun altındaki toprakta depolanan karbonu da açığa çıkarabiliyor.
Syaiful, zarar gören turbalıkların eski hâline tamamen dönemeyebileceğini ancak restorasyon çalışmalarının sürmesi gerektiğini söyledi. Bakanlığın iklim değişikliğine uyumdan sorumlu direktörü Franky Zamzani de yangınların Endonezya’nın uluslararası iklim müzakerelerindeki performansını ve kazanımlarını etkileyeceğini kabul etti.
Resmî emisyon hesaplamaları uydu izlemelerinden daha uzun sürecek. Syaiful, sürecin veri toplama, hesaplama ve kalite kontrollerini gerektirdiğini; 2026 yangınlarına ilişkin çalışmaların 2027’de yürütülmesinin, sonuçların ise 2028’in başındaki ilk rapora hazırlanmasının beklendiğini söyledi. Bu veriler ülkenin iklim şeffaflığı raporlamasında kullanılacak.
Yatırımcılar park sınırlarının ötesinde neler olduğuna bakacak
Ekonomi ve Hukuk Araştırmaları Merkezi (CELIOS) İcra Direktörü Bhima Yudhistira, yaygın yangınların potansiyel yatırımcıları Endonezya’nın orman örtüsünü yeniden oluşturma kapasitesinden kuşku duymaya itebileceğini söyledi. Kesin bir restorasyon taahhüdü verilmesi ve yerli halkın sürdürülebilir yerel ekonomik faaliyetlere katılması çağrısında bulundu.
Temel Hizmetler Reformu Enstitüsü (IESR) Üst Yöneticisi Fabby Tumiwa, Endonezya’nın koruma finansmanı çekmek için araçlara ve potansiyele sahip olduğunu, ancak kapsamlı ve tutarlı bir orman koruma politikasından yoksun kaldığını söyledi. Yatırımcıların, karbon kredileri orman örtüsünü korumaya bağlıyken başka yerlerde ormanların açılıp açılmadığını inceleyeceğini belirtti.
Karbon kredileri genel olarak önlenen emisyonların veya atmosferden uzaklaştırılan karbonun ölçülmüş bir miktarını temsil ediyor. Bu nedenle bir orman projesinin, ormanın durumunu güvenilir biçimde izlemesi, iklim faydasını inandırıcı şekilde hesaplaması ve yangın hasarı dahil sonraki kayıplarla başa çıkacak düzenlemelere sahip olması gerekiyor.
Endonezya’nın finansman girişimi birbiriyle bağlantılı iki sınamayla karşı karşıya. Kaynaklar seçilen alanlarda korumayı iyileştirmeli; ulusal politikalar ise yangınların önlenmesi, restorasyon ve tutarlı arazi yönetimi yoluyla bu kazanımları desteklemeli. Yıllar sürecek bir taahhüdü değerlendiren yatırımcı için vaat edilen koruma sonuçlarının sürdürülüp sürdürülemeyeceğini bu iki unsur belirliyor.
Japonya görüşmeleri kapsamlı hedefleri olası bir proje portföyüne dönüştürüyor
Rohmat, Ortak Kredi Mekanizması kapsamında ormancılık projelerini görüşmek üzere 9 Kasım’da Endonezya Pavyonu’nda Japonya Çevre Bakan Yardımcısı Hiroshi Ono ile bir araya geldi. İkili çerçeve, üzerinde anlaşılmış kurallar doğrultusunda emisyon azaltım projelerini ve bu projelerden elde edilen kredilerin paylaşımını destekliyor.
Endonezya dört çalışma alanı belirledi: 12 milyon hektar bozulmuş araziyi yeniden iyileştirmek, 50 milyon hektarı ormansızlaşma ve bozulmaya karşı korumak, 8,3 milyon hektarda sosyal ormancılık karbon projeleri geliştirmek ve 1,4 milyon hektar geleneksel ormanı desteklemek. Sosyal ormancılık, ormanların topluluklar tarafından yönetilmesini veya kullanılmasını; geleneksel ormanlar ise yerli toplulukları ve geleneksel haklarını kapsıyor.
Rohmat, turbalıkların restorasyonu ve mangrovların korunmasını öncelikli olasılıklar olarak gösterdi. Projelerin güvenilir yöntemlere, çevresel ve toplumsal güvencelere ve toplulukların anlamlı katılımına ihtiyaç duyacağını söyledi. Karbon faydalarının yanı sıra biyolojik çeşitliliğin korunması ve toplulukların refahı da projelerin değerinin bir parçası olacak.
Japonya’nın Yeşil Dönüşüm Emisyon Ticaret Sistemi 2026’da zorunlu aşamasına geçti. Ülkenin 2030’a kadar yaklaşık 100 milyon ton karbondioksit satın alma hedefi bulunuyor. Bu durum, gerekli nitelikleri taşıyan kredilere yönelik taleple Endonezya’nın restorasyon hedefleri arasında olası bir bağlantı oluşturuyor.
Görüşmeler, tamamlanmış işlemlerden ziyade olası bir proje portföyünü tarif ediyor. Bu alanların finansman sağlanmış projelere dönüşmesi için proje sınırları, karbon muhasebesi, toplulukların katılımı ve faydaların paylaşımı konusunda anlaşmaya varılması gerekecek.
Topluluklar vaat edilen faydaların yanı sıra haklarını da istiyor
İklim adaleti için kampanya yürüten JustCOP koalisyonu, Endonezya’nın COP31 gündemini piyasa mekanizmalarını yerli halkların ve yerel toplulukların haklarının önüne koymakla eleştirdi. Eleştiri, Hashim’in 9 Kasım’da Endonezya Pavyonu’nun açılışını yapmasının ardından geldi.
WALHI, Endonezya’daki en iyi durumdaki orman örtüsünün yüzde 70’inin yerli halkların topraklarında ve topluluklarca yönetilen alanlarda bulunduğunu belirtiyor. Kuruluşun ulusal kampanya koordinatörü Uli Arta Siagian, iklim finansmanının bu ormanları koruyan insanlara ulaşmadığını söyledi. Bhima da benzer şekilde bürokrasinin koruma finansmanının topluluklara fayda sağlamasını sık sık engellediği uyarısında bulundu.
Balıkçılık Adaleti için Halk Koalisyonu (KIARA) Genel Sekreteri Fikerman Saragih, Kuzey Sulawesi’deki kıyı topluluklarını etkileyen kısıtlamalara dikkat çekti. Bölge sakinlerinin, hükümetin Bunaken Milli Parkı’nın parçası olduğunu öne sürdüğü mangrov ekosistemlerini yönetme özgürlüklerini kaybettiklerini söyledi.
Fikerman, koruma programlarının bölge sakinlerini yaşadıkları alanlar ve kaynaklar üzerinde hak sahibi kişiler olarak değil, resmî planları uygulayanlar olarak görebileceğinden endişe ediyor. Bu topluluklar açısından koruma koşulları; balıkçılığa, mangrovları yönetmeye ve geçim kaynaklarını sürdürmeye devam edip edemeyeceklerini belirliyor.
MADANI Berkelanjutan Genel Müdür Yardımcısı Giorgio Budi Indrarto, toplulukların liderliğinin, geleneksel bilgilerinin ve yaşam alanlarının tanınması ve korunması çağrısında bulundu. Bu talepler, hükümetin topluluklara fayda sağlama vaadine somut bir anlam kazandırıyor: Bölge sakinleri, finansmana erişimin yanı sıra kararlarda söz sahibi olmak ve mevcut haklarının korunmasını istiyor.
Enerji dönüşümü güvenilirlik açısından yeni bir sınama getiriyor
Endonezya’nın ormanların karbon emilimine dayanması, fosil yakıtları kullanmayı sürdürmesiyle bağlantılı. Enerji ve Maden Kaynakları Bakanlığına göre yenilenebilir kaynaklar, Nisan 2026’da enerji karmasının yüzde 17,89’unu oluşturdu; bu oran, 2025 için belirlenen yüzde 23’lük ilk hedefin altında kaldı. Aradaki fark 5,11 yüzde puanıydı.
Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, ağustos ayında üç yıl içinde 100 gigawatt tepe güneş enerjisi kapasitesi geliştirme planını açıkladı. Gigawatt tepe, standart koşullarda güneş enerjisi sisteminin ulaşabileceği azami anma çıkış gücünü ifade ediyor. Gerçek elektrik üretimi güneş ışığına, çalışma koşullarına ve elektrik şebekesine bağlantılara bağlı.
CERAH, fabrikalara ve sanayi bölgelerine doğrudan elektrik sağlayan 19,3 gigawatt faal kömür kapasitesi bulunduğunu ve bunun 31 gigawattın üzerine çıkma potansiyeli taşıdığını kaydetti. Kuruluşun İcra Direktörü Agung Budiono, hükümete karbon piyasalarını gözden geçirme, kömür santrali projelerini durdurma ve yenilenebilir enerjiye öncelik verme çağrısında bulundu.
Walhi’nin iklim kampanyacısı Patria Rizky Ananda, hükümetin yüzde 8 ekonomik büyüme hedefinin orman kaybına yol açacak kaynak sömürüsüne dayandığını savundu. İklim Eylemi Takipçisi (Climate Action Tracker), Endonezya’nın iklim eylemlerini “kritik derecede yetersiz” olarak değerlendiriyor.
Çevre Bakanı Mohammad Jumhur Hidayat, COP31 öncesinde Endonezya’nın müzakere önceliklerini açıklarken iklim politikalarının kalkınma ihtiyaçlarını da koruması gerektiğini söyledi:
Önceliklerimiz enerjiye erişilebilir fiyatlarla ulaşılması, çalışanların refahı ve yerel toplulukların korunmasıdır. Gelişmekte olan ülkeleri dezavantajlı duruma düşüren tek taraflı önlemlere de karşıyız,
Bu tutum, Endonezya’nın müzakere gündeminde uygun fiyatlı enerji ve istihdamı emisyon azaltımlarıyla birlikte ele alıyor. Politika açısından zorluk, fosil yakıt emisyonları sürerken bunları telafi etme yükünün ormanlar üzerindeki baskısını azaltırken söz konusu güvenceleri sağlamak.
Küresel finansman talepleri orman projelerinin ötesine uzanıyor
Endonezya, daha geniş iklim finansmanı taahhütlerinin yanı sıra koruma yatırımlarının da peşinde. Franky, ülkenin COP29’da Bakü’de kabul edilen Yeni Kolektif Niceliksel İklim Finansmanı Hedefi kapsamında gelişmiş ülkelerden 2035’e kadar yılda 300 milyar ABD doları sağlamalarını talep edeceğini söyledi.
Bakü’den Belém’e Yol Haritası’yla bağlantılı daha geniş finansman hedefi, 2035’e kadar yılda 1,3 trilyon ABD doları kaynak seferber edilmesi. Bu küresel rakamlar, Endonezya’nın önerdiği milli park finansmanı mekanizmalarından daha geniş kapsamlı iklim finansmanını içeriyor.
Birleşmiş Milletler, gelişmekte olan ülkelerin uyum çalışmaları için 2035’e kadar yılda 305 milyar ABD dolarına ihtiyaç duyacağını tahmin ediyor. Bu, söz konusu ülkelerin şu anda zengin ülkelerden aldığı miktarın yaklaşık on katı. Uyum, iklim etkilerine hazırlanmayı ve bunların zararlarını azaltmayı; azaltım ise ısınmaya yol açan emisyonları düşürmeyi ifade ediyor. Endonezya, finansmanın her iki amaca da hizmet etmesini istiyor.
Endonezya, bu taahhüt ve ortaklıkları elde etmek için BM’nin resmî iklim müzakerelerinde çalışıyor ve pavyonunda temaslarda bulunuyor. Ülkenin koruma girişiminin başarısı artık diplomasiyi kalıcı korumaya dönüştürmesine bağlı: Yangınlardan etkilenen alanları onarmak, yeni kayıpları önlemek, sonuçları ölçmek ve toplulukların faydalardan anlamlı bir pay almasını sağlamak.
Öne Çıkanlar
- Endonezya, COP31’de 13 öncelikli milli orman ve iki koruma alanı için kalıcı finansman arıyor.
- Auriga, Eylül 2026’ya kadar 47 milli parkta en az 70.808 hektar alanın yandığını kaydetti.
- SIPONGI, ocak-temmuz arasında ülke genelinde 202.004,30 hektarın yandığını kaydetti; sonraki izleme tahminleri yangın sezonunun çok daha geniş bir alana yayıldığını gösteriyor.
- Yangınlar, Endonezya’nın ormancılık ve diğer arazi kullanım alanlarının 2030’a kadar saldığından daha fazla sera gazı emmesi hedefini tehdit ediyor.
- Japonya ve Endonezya; restorasyon, turbalıklar, mangrovlar ve toplulukların katılımını kapsayan ormancılık karbon projelerini değerlendiriyor.
- Topluluk kuruluşları, koruma finansmanının ormanların yanı sıra hakları ve geçim kaynaklarını da güvence altına almasını istiyor.
- Yetkililer, 2026 yangın emisyon envanteri hesaplamalarının 2027’de yapılmasını ve sonuçların 2028’in başında raporlanmaya hazırlanmasını bekliyor.






