El Niño etkisini artırırken Endonezya’daki orman yangınlarının dumanı Güneydoğu Asya’ya yayılıyor; sağlık ve eğitim krizi derinleşiyor

10 dakikalık okuma
El Niño etkisini artırırken Endonezya’daki orman yangınlarının dumanı Güneydoğu Asya’ya yayılıyor; sağlık ve eğitim krizi derinleşiyor

Duman sınırları aşarken solunum yolu vakaları artıyor

Orman yangınlarının dumanı Güneydoğu Asya’ya yayılırken Endonezya’da temmuz ve ağustos aylarında arazi ve orman yangınlarıyla bağlantılı 50.891 akut solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydedildi. Vakaların 12.000’den fazlası beş yaşın altındaki çocuklarda görüldü. 9 Eylül 2026 itibarıyla Sumatra ve Borneo’nun Endonezya’ya bağlı Kalimantan bölgesinde haftalardır süren yangınlar; milyonlarca kişiyi tehlikeli hava kirliliğine maruz bırakırken okulları, ulaşımı ve günlük yaşamı aksatıyordu.

İçindekiler
  1. Duman sınırları aşarken solunum yolu vakaları artıyor
  2. Duman komşu ülkelere nasıl ulaşıyor?
  3. El Niño toprağı kurutuyor, yangınlarıysa insan faaliyetleri başlatıyor
  4. Turbalıklar yer altında yanmayı sürdürebiliyor
  5. Sağlık yükü artarken çocuklar ve klinikler zorlanıyor
  6. Okulların kapanması, su kıtlığı ve yaban hayatı kayıpları
  7. Önceki yangın mevsimleri tehlikenin boyutunu gösteriyor
  8. Eylül yangın tehlikesinin zirvesini getirirken söndürme çalışmaları genişliyor
  9. Özet

Etkilenen bazı bölgelerdeki kirlilik, Dünya Sağlık Örgütü’nün kılavuz değerini 15 kattan fazla aştı. Dumanın ulaştığı Malezya, Singapur ve Filipinler’deki izleme istasyonlarında sağlıksız, çok sağlıksız veya tehlikeli seviyeler kaydedildi. Güçlü El Niño’yla bağlantılı uzun süreli kuraklık, ormanları, plantasyonları ve turbalıkları hızla büyüyebilen ve söndürülmesi güç yangınlara karşı savunmasız hâle getirdi.

Endonezya’da eğitim şimdiden ciddi ölçüde aksadı: 1,4 milyondan fazla öğrenci uzaktan eğitime geçti; yetkililer kirliliği izlerken Sumatra ve Borneo’daki yaklaşık 12.800 okul kapalı kaldı. Sağlık yetkilileri ve yardım kuruluşlarına göre en büyük sağlık riskleri çocukları, yaşlıları ve astım ya da başka solunum rahatsızlıkları bulunan kişileri tehdit ediyor.

Acil durum birden fazla baskıyı bir araya getiriyor. Kuru hava alevlerin yayılmasını kolaylaştırıyor, arazi açma faaliyetleri yangınların çoğunu başlatıyor ve kurutulmuş turbalıklar yer altında yanmayı sürdürebiliyor. Rüzgâr da dumanı yangınların başladığı toplulukların ötesine taşıyor. Kurak koşullar yangın mevsiminin en yoğun döneminde devam ettikçe krizin ciddiyetini koruması bekleniyor.

Hava tahmincileri El Niño olayını olağan dışı derecede güçlü olarak tanımladı ve koşulların 2027’nin başlarına kadar sürmesini bekliyor. Endonezya Meteoroloji, Klimatoloji ve Jeofizik Ajansı temmuz-eylül döneminin kurak geçeceğini öngörürken yağışların sınırlı kalması hâlinde yangın tehlikesinin ekim ayına uzayabileceğini bildirdi.

Reklam

Duman komşu ülkelere nasıl ulaşıyor?

Sumatra ve Kalimantan başlıca yangın bölgeleri. Mevsimlik rüzgârlar dumanı Malakka Boğazı ve Güney Çin Denizi üzerinden taşıyarak tek tek yangın bölgelerindeki kirliliği yüzlerce kilometre uzaktaki topluluklara ulaştırabiliyor. Bu yayılım, okullar ve halk sağlığına ilişkin kararların Endonezya sınırlarının çok ötesinde alınmasına yol açıyor.

Borneo’yu Endonezya ve Brunei’yle paylaşan Malezya’nın Saravak eyaleti, kirliliğin keskin biçimde artmasının ardından bir ilçede olağanüstü hâl ilan etti. Eyalet genelinde yaklaşık 650 okulun kapatılması talimatı verildi. Eyalet başkenti Kuching, dumanın en yoğun olduğu günlerde dünyanın hava kirliliği en yüksek büyük kentleri arasında yer aldı.

Singapur Ulusal Çevre Ajansı, bölgedeki yangın faaliyetleri artarken ve yağışlar düşük seviyede kalırken dumanın şehir devletini etkileyebileceği uyarısında bulundu. Singapur’un merkez bölgesinde hava kalitesi sağlıksız seviyelere çıktı.

Filipinler’in Luzon, Visayas ve Mindanao bölgelerinin bazı kesimleri de dumandan etkilendi. Manila ve diğer bölgelerde PM2.5 seviyeleri çok sağlıksız ya da ciddi ölçüde sağlıksız olarak kaydedildi. Ana yangın bölgelerinden 800 kilometreden daha uzaktaki yerlerde bile yaşayanlar gözlerde kaşıntı, boğaz ağrısı ve baş ağrısı bildirdi.

PM2.5, genişliği 2,5 mikrometreden küçük mikroskobik parçacıkları ifade eder. Bu parçacıklar akciğerlerin derinlerine kadar ilerleyip kan dolaşımına karışabilir; solunum sorunları, kalp hastalığı ve diğer ciddi rahatsızlıkların riskini artırabilir. Küçük boyutları, yangınlar uzakta olsa bile dumanın insanlara neden zarar verebildiğini açıklıyor.

Sıradan bez maskeler bu kadar küçük parçacıklara karşı sınırlı koruma sağlar. Kirliliğin ağır olduğu dönemlerde kapalı alanlarda kalmak, pencereleri kapatmak ve yüze uygun biçimde oturan partikül filtreleri kullanmak daha etkili önlemlerdir. Buna rağmen Endonezya’da yaşayanlar, kapı ve pencereler kapalıyken bile dumanın evlerine girdiğini anlatarak dumana maruz kalmaktan kaçınmanın ne kadar zorlaşabildiğini gösterdi.

Reklam

El Niño toprağı kurutuyor, yangınlarıysa insan faaliyetleri başlatıyor

El Niño, orta ve doğu Pasifik Okyanusu’ndaki yüzey sularının olağan dışı biçimde ısındığı, tekrarlayan bir iklim örüntüsüdür. Dünyanın geniş bir bölümünde yağış düzenini değiştirebilir. Endonezya’da güçlü bir El Niño genellikle daha uzun ve kurak bir mevsime yol açarak bitki örtüsündeki nemi azaltır ve yangınları normalde yavaşlatacak sulak alanları kurutur.

Mevcut yangınların çoğunun, plantasyon, tarım alanı ve yol açmak için yapılan yakma dâhil arazi temizleme faaliyetleri sırasında başladığı düşünülüyor. Kurak koşullar bu yangınların kontrolden çıkıp çok daha geniş alanlara yayılmasına imkân veriyor.

Nusantara Atlas izleme projesinin kurucusu David Gaveau, insan kaynaklı tutuşturma ile iklim örüntüsünün birlikte nasıl etkili olduğunu şöyle açıkladı:

El Niño yangın başlatmaz. İnsanların çıkardığı yangınların kontrolden çıkıp çok büyümesine imkân veren kurak koşulları yaratır.

Çevre kuruluşları ve araştırmacılar, yangınların palmiye yağı ve kereste imtiyaz alanları da dâhil olmak üzere sık sık aynı bölgelerde tekrar çıktığını belirledi. Uydu izleme verilerine göre ocak-ağustos döneminde Endonezya’daki turbalık alanlarda 210.000’den fazla sıcak nokta kaydedildi. Başka bir izleme platformu da eylül başına kadar takımadalar genelinde 444.200’den fazla olası yangın noktası tespit etti.

Endonezya’daki yangın mevsimi birkaç ay içinde gelişti; kuraklığın beklenen zirvesi öncesinde sağlık üzerindeki etkiler ağırlaştı:

  • Ocak-ağustos: Uydu izleme verilerine göre Endonezya’daki turbalık alanlarda 210.000’den fazla sıcak nokta kaydedildi.
  • Temmuz ve ağustos: Sağlık Bakanlığı, arazi ve orman yangınlarıyla bağlantılı 50.891 akut solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydetti.
  • Ağustos: Orman yangınlarını başlatma şüphesiyle 72 kişi gözaltına alındı.
  • Eylül başı: Başka bir izleme platformu Endonezya genelinde 444.200’den fazla olası yangın noktası tespit etmişti.
  • Eylül: Yetkililer kurak koşulların zirve yapmasını bekliyordu; yağışların sınırlı kalması hâlinde yangın tehlikesi ekim ayına uzayabilirdi.
  • 2027 başı: Hava tahmincileri güçlü El Niño koşullarının bu döneme kadar sürmesini bekliyordu.

Turbalıklar yer altında yanmayı sürdürebiliyor

Turbalıklar, kısmen ayrışmış bitki katmanlarından oluşan sulak alanlardır. Su, bu bitki materyalinin ayrışmasını yavaşlatarak binlerce yıl boyunca karbon birikmesini sağlar. Kalimantan’daki bazı turba yatakları 20 metreden daha derindir ve hektar başına binlerce ton karbon depolayabilir.

Reklam

Bu sulak alanların plantasyon ya da başka amaçlarla geliştirilmek üzere kurutulması, yangın sırasındaki davranışlarını değiştirir. Turba kuruyup yanıcı hâle gelir. Görünür alevler söndükten sonra bile yangınlar yüzeyin altında, bazen yerin birkaç metre derinliğinde yayılabilir. Söndüğü sanılan bir yerde günler sonra yeniden duman çıkmaya başlayabilir.

Yayasan Konservasi Alam Nusantara’da turbalık araştırmacısı olan Dr. Nisa Novita, bu sulak alanların değerini ve zarar gördüklerinde ortaya çıkan tehlikeyi şöyle anlattı:

Turbalıklar, suya doymuş koşulları ayrışmayı yavaşlatıp karbonun binlerce yıl boyunca yer altında birikmesini sağladığı için son derece etkili karbon depolarıdır. Ancak bu durum, kurutulduklarında ya da yakıldıklarında karbonun hızla atmosfere salınabilmesi nedeniyle onları bir karbon bombasına da dönüştürebilir.

Yangın ekiplerinin suyu toprağa basması, yanmış alanlarda devriye gezmesi ve yeni alevlenmeleri kontrol etmesi gerekiyor. Kuruyan nehirler ve rezervuarlar bu çalışmayı zorlaştırıyor; çünkü itfaiyecilerin yüzeyin altındaki yanan bölgelere su ulaştırması gerekiyor.

Endonezya’nın Manggala Agni teşkilatında itfaiyeci olan Andri Susanto, bazı bölgelerde 60 günden uzun süredir kayda değer yağış görülmediğini söyledi. Ekipler yüzeydeki alevleri kontrol altına aldıktan sonra yer altındaki közlerin yangını yeniden başlatabileceği uyarısında da bulundu. Süregelen duman, su kıtlığı ve yangının yeniden başlaması ihtimali, turbalık yangınlarını uzun süreli bir sorun hâline getiriyor.

Sağlık yükü artarken çocuklar ve klinikler zorlanıyor

Güney Kalimantan’da 19 yaşındaki öğretmen yardımcısı Rizma Nur Fatimah, dumanın sınıftaki görüşü insanların kendi ayaklarını göremeyeceği kadar azalttığını söyledi. Yaşayanların her yıl görülen dumana alıştığını, ancak bu mevsimin daha kötü geçtiğini belirtti.

Yakındaki Pengayuan köyünde bir anne, üç yaşındaki kızında öksürük, boğaz ağrısı ve burun akıntısı başladığını söyledi. Pontianak’taki bir klinikte görev yapan hekim Muhammad Arief Tri Hapsoro, öksürük, nefes darlığı, boğaz ağrısı, ateş, ishal ve kusma şikâyetleri olan hastalar gördüğünü bildirdi. Hasta sayısının geçen yılın yaklaşık iki katına çıktığını söyledi.

Reklam

Endonezya Sağlık Bakanlığı verilerine göre temmuz ve ağustos aylarında kaydedilen 50.891 solunum yolu enfeksiyonu vakasının 12.000’den fazlası beş yaşın altındaki çocuklarda görüldü. Bakanlık verilerinden yapılan hesaplamaya göre bu, kaydedilen vakaların yüzde 23’ünden fazlasına, yani yaklaşık dört vakadan birine karşılık geliyor.

Çocukların akciğerleri ve bağışıklık sistemleri hâlâ gelişiyor; ayrıca vücut ağırlıklarına oranla yetişkinlerden daha fazla hava soluyorlar. Dumana tekrar tekrar maruz kalmak akciğer gelişimini etkileyebilir ve astımı ağırlaştırabilir. Okulların kapatılması dumana maruz kalmayı azaltabilir, ancak ailelerin güvenilir interneti, elektriği ya da çalışmak için sessiz bir yeri yoksa evde ders yapmak zorlaşıyor.

Malezya’da astım ve bir göz rahatsızlığı olan konjonktivit vakalarında artış bildirildi. Sağlık Bakanlığı, ağustos ayının son haftasında astım vakalarının yüzde 259, üst solunum yolu enfeksiyonlarının ise bir haftada yüzde 124 arttığını açıkladı.

Save the Children, Kalimantan’daki üç ilçede çocuklara ve ailelere 8.500 maske dağıttı. Kuruluşun bölge direktörü Arshad Malik, duman krizinin sağlık, eğitim ve duygusal iyilik hâlini etkilediği için aynı zamanda bir çocuk hakları meselesi olduğunu söyledi.

Okulların kapanması, su kıtlığı ve yaban hayatı kayıpları

Güney Sumatra’daki Palembang, 1.030 okuldaki 250.000’den fazla öğrenci için çevrim içi ders kararı aldı. Yetkililer, hava kalitesindeki değişime göre kararı yeniden değerlendireceklerini belirtti ve öğretmenlerden uzaktan eğitim sırasında çocuklara aşırı yük bindirmemelerini istedi.

Palembang’daki kapanmalar, Endonezya genelinde 1,4 milyondan fazla öğrenciyi etkileyen daha geniş çaplı aksamanın bir parçası. Çocukları kirli sınıflardan uzak tutmak acil tehlikelerden birini azaltırken ailelerin dersleri evde sürdürmenin pratik güçlükleriyle baş etmesi gerekiyor.

Pontianak’ta evlerdeki suyun tükenmesinin ardından halk arıtılmış su almak için kuyruklara girdi. Bazı aileler yağmur suyu topluyor, ancak dumandan çöken toz çatılarda birikip toplanan suyu siyaha boyadı. Aylardır yağmur yağmaması, yanmış alanların yakınındaki toplulukları, çiftçileri ve itfaiyecileri zorluyor.

Reklam

Alevler yağmur ormanları ve plantasyonların bulunduğu alanlara yayılırken itfaiyeciler ölü yılanlar ve pangolinler buldu. Batı Kalimantan’da bir palmiye yağı plantasyonundan kurtarılan bir orangutanın, bildirildiğine göre duman soluduktan sonra öldüğü belirtildi.

Borneo, yaşam alanları ağaç kesimi, plantasyonlar ve yol inşaatı nedeniyle zaten daralmış orangutanlar dâhil pek çok nadir türe ev sahipliği yapıyor. Yangınlar ve duman, hem doğrudan alevler hem de dumana maruz kalma yoluyla hayvanları etkileyerek bu baskıları artırıyor.

Önceki yangın mevsimleri tehlikenin boyutunu gösteriyor

Endonezya onlarca yıldır büyük yangın ve duman mevsimleri yaşıyor. Mevcut arazi kullanımının büyük bölümü, geniş yağmur ormanı ve turbalık alanların ağaç kesimi, plantasyonlar ve kalkınma projeleri için açıldığı Suharto döneminde şekillendi. Araziyi temizlemek için yakma ucuz bir yöntem olabiliyor; ancak turbalıklar kurutulmuş ve hava kuraksa son derece tehlikeli hâle geliyor.

2015 yangın mevsimi, yakın dönemin en önemli karşılaştırma noktası olmayı sürdürüyor. Hükümet verilerine göre o yıl haziran-ekim döneminde yaklaşık 2,6 milyon hektar alan yandı, 24 kişi hayatını kaybetti ve Güneydoğu Asya genelinde milyonlarca kişi haftalarca dumana maruz kaldı.

2019 ve 2023’teki El Niño yıllarında da yangınlar yayıldı, ancak hasar 2015’tekinden daha sınırlı kaldı. Bogor Tarım Üniversitesi’nde orman yangınları adli inceleme uzmanı olan Profesör Bambang Hero Saharjo, geçen yıl El Niño koşulları olmaksızın yaklaşık 359.000 hektarın yandığını söyledi.

Bambang, kurak hava ve yangınların şiddetlenmesi hâlinde bu mevsimde 10 ila 11 milyon hektar alanın yanabileceği uyarısında bulundu. Bu büyüklük, 1990’ların sonlarındaki en kötü yangın mevsimleriyle karşılaştırılabilir. Öngördüğü aralık, 2015’te kaydedilen 2,6 milyon hektarın yaklaşık dört katı.

Bu yıl şimdiye kadar yanan alanlara ilişkin tahminler, ölçüm dönemi ve yöntemine bağlı olarak 200.000 hektarın üzeri ile yaklaşık 300.000 hektar arasında değişiyor. Mevsim sürüyor; uzak turbalık ve plantasyon alanlarındaki yangınları ölçmek de zor olduğundan, yanan nihai alan henüz bilinmiyor.

Eylül yangın tehlikesinin zirvesini getirirken söndürme çalışmaları genişliyor

Endonezya, yangın söndürme çalışmalarını genişletti ve Japonya, ABD, Rusya, Avustralya, Kanada ve Ukrayna’dan uçaklar ve başka yardımlar aldı. Yetkililer, yangınları kasten çıkarma şüphesiyle de soruşturma yürüttü; ağustos ayında orman yangını başlatma şüphesiyle 72 kişi gözaltına alındı.

Reklam

Orman Bakanı Raja Juli Antoni, kurak koşulların zirveye ulaştığı eylül ayının mevsimin en zorlu dönemi olduğunu söyledi:

Sorunlarımız sona ermedi. El Niño’nun zirve yaptığı ay eylül. Bizim için asıl mücadele eylül ayında.

Malezya, Saravak’ta bulut tohumlamayı değerlendirdi. Bu yöntem için uygun bulutlar ve yeterli nem gerekir; açık ve olağanüstü kurak bir gökyüzünden yağmur üretemez. Dolayısıyla işe yarayıp yaramaması o sıradaki hava koşullarına bağlıdır.

ASEAN Özel İhtisas Meteoroloji Merkezi, Güneydoğu Asya’nın güneyinde sınır aşan duman için en yüksek alarm düzeyini devreye aldı. Kurumlar yangınların nerede geliştiğini ve dumanın nereye taşınabileceğini takip etmek için sıcak noktaları, rüzgâr yönünü, yağışları ve PM2.5 ölçümlerini izliyor.

Yangın ekiplerinin öncelikli görevi alevleri kontrol altına almak ve yanan turbalıkları suya doyurmak; hükümetin denetim ve yaptırım çalışmalarıysa yangınların nerede başladığına odaklanıyor. Turbalıkların korunması, su seviyelerinin yeniden yükseltilmesi, plantasyon imtiyaz alanlarının izlenmesi ve yasa dışı yakma faaliyetlerinin kovuşturulması küçük yangınların bölgesel bir felakete dönüşme ihtimalini azaltabilir.

Duman ulusal sınırları aştığı için ülkeler arasında işbirliği de gerekiyor. Kuraklığın eylülde zirve yapması, yangın tehlikesinin ekime kadar sürme ihtimali ve El Niño’nun 2027’nin başlarına kadar devam edeceği yönündeki tahminler, hem acil önlemlere hem de yangınların yayılmasına imkân veren arazi kullanım uygulamalarına odaklanmayı gerektiriyor.

Özet

  • Sumatra ve Endonezya Borneosu’ndaki yangınların dumanı Malezya, Singapur ve Filipinler’e tehlikeli hava kirliliği taşıyor.
  • Endonezya’da temmuz ve ağustos aylarında yangınlarla bağlantılı 50.891 solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydedildi; bunların 12.000’den fazlası beş yaşın altındaki çocuklarda görüldü.
  • Endonezya’da 1,4 milyondan fazla öğrenci uzaktan eğitime geçti; etkilenen bölgelerde yaklaşık 12.800 okul kapandı.
  • Güçlü El Niño bitki örtüsünü ve sulak alanları kuruturken arazi temizliği ve kurutulmuş turbalıklar yangınların yayılmasını kolaylaştırıyor.
  • Turbalık yangınları yer altında yanabiliyor, yüzeydeki alevler kontrol altına alındıktan sonra yeniden başlayabiliyor ve binlerce yıldır depolanan karbonu açığa çıkarabiliyor.
  • Endonezya yangın söndürme çalışmalarını genişletti, Malezya bulut tohumlamayı değerlendirdi ve bölgesel kurumlar dumanı ve yangın koşullarını izliyor.
  • Kuraklığın eylülde zirve yapması bekleniyor; yağışların sınırlı kalması hâlinde yangın tehlikesi ekim ayına kadar sürebilir.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir