Min Aung Hlaing’in ziyareti ASEAN birliğini sınarken Malezya 10.493 Myanmar vatandaşını geri gönderdi

10 dakikalık okuma
Malaysia Returns 10,493 Myanmar Nationals as Min Aung Hlaing Visit Tests ASEAN Unity

Putrajaya’da geri gönderme ve diplomatik tanınma buluştu

Başbakan Enver İbrahim, hükümetinin askeri lider Min Aung Hlaing’i ağırladığı ve Myanmar’ın Güneydoğu Asya Uluslar Birliği’ne (ASEAN) daha kapsamlı katılımı için çalışacağını açıkladığı 8 Ekim’de, Malezya’nın bu yıl şimdiye kadar 10.493 Myanmar vatandaşını ülkelerine gönderdiğini söyledi. Görüşmelerde, göçmenlik merkezlerinde tutulan 5.000 kişinin geri gönderilmesi planı ile bölgesel bloğun en üst düzey toplantılarına hâlâ katılamayan bir lidere diplomatik kapı açılması bir araya geldi.

İçindekiler
  1. Putrajaya’da geri gönderme ve diplomatik tanınma buluştu
  2. Liderler ne görüştü?
  3. Geri gönderme rakamları farklı grupları gösteriyor
  4. Güvenlik güvenceleri denetim talepleriyle karşı karşıya
  5. Rohingya vatandaşlığı koşulu
  6. Kurallar değişmeden ASEAN’la temas
  7. İç siyaset ve diplomatik kazanımlar
  8. Göçmenler ve direniş grupları ziyarete karşı çıktı
  9. Görüşmelerin ardından çözümsüz kalanlar
  10. Öne Çıkanlar

Gözaltındaki kişilerin geri gönderilmesine yönelik plan kapsamındaki ilk grup olan 1.476 kişi, 29 Eylül’de üç Myanmar Donanması gemisiyle Malezya’nın Lumut Deniz Üssü’nden ayrıldı. Bu hareket, Min Aung Hlaing’in Putrajaya’da Enver’le görüştüğü ve Malezyalı iş insanlarına hitap ettiği 7-8 Ekim ziyaretinden önce gerçekleşti. Hak örgütleri, geri gönderilen kişilerin zulüm, zorla askere alınma veya başka ihlallerle karşılaşabileceği uyarısında bulundu.

Enver, doğrudan müzakereleri güvenli geri dönüşleri sağlama ve mülteciler konusunda ülke içinde büyüyen anlaşmazlığı çözme yolu olarak sundu. Eleştirmenler ise farklı bir alışveriş gördü: Malezya sınır dışı işlemlerinde işbirliği sağlarken Myanmar’ın askeri yönetimi, ASEAN’ın barış planında ilerleme kaydettiğini göstermeden kamuoyu önünde kabul gördü.

Ziyaret, müzakerelerin pratikteki sınırını da ortaya koydu. Enver, Myanmar’ın Rohingya mültecilerini kabul etmesini istiyor; ancak Min Aung Hlaing, yönetiminin yalnızca Myanmar vatandaşı olduğu doğrulanan kişileri kabul edeceğini söyledi. Bu koşul, Myanmar’daki ardışık hükümetlerin vatandaşlık vermediği Rohingyaların çoğunu kapsam dışında bırakabilir.

Liderler ne görüştü?

Min Aung Hlaing, Enver’le yaklaşık yarım saat süren özel görüşmesinden önce Perdana Putra Kompleksi’nde resmî törenle karşılandı. Ardından iki ülkeden üst düzey bakan ve yetkililer genişletilmiş görüşmelere katıldı. Ziyaret kapsamında düzenlenen iş diyaloğunda Myanmar lideri, Malezyalı şirketlere ülkesine yatırım yapma çağrısında bulundu.

Enver, görüşmenin ardından yaptığı açıklamada temel konuyu Malezya’daki Myanmar mültecilerinin durumu ve etnik kökenlerinden bağımsız olarak gönüllü, güvenli ve onurlu biçimde geri dönme olasılığı olarak tanımladı. Malezya başbakanı, neden doğrudan temas kurmayı tercih ettiğini şöyle açıkladı:

Kalıcı bir çözüme ulaşmak için Başkan Aung Hlaing ve Myanmar yönetimiyle doğrudan diyalog ve müzakerelerin şart olduğuna inanıyorum.

Enver, Myanmar’ın reformlar ve politika değişiklikleri yönündeki açıklamalarını da memnuniyetle karşılarken ülkedeki koşullara ilişkin kaygılarının sürdüğünü belirtti. Myanmar’ın gelecekte ASEAN topluluğunda yer almasına verdiği destek, görüşmeleri göçmenlik uygulamalarının ötesine taşıyarak askeri yönetimin bölgesel konumunu da gündeme getirdi.

Reklam

Geri gönderme rakamları farklı grupları gösteriyor

İkili gözaltı planı kapsamındaki 5.000 kişi, ocak ayından bu yana Malezya’dan geri gönderilenlerin toplamıyla aynı grup değil. Enver, başlangıçta parlamentoya, Naypyidaw’daki yetkililerin düzenlediği uçuşlar da dâhil olmak üzere hava ve deniz yoluyla yaklaşık 10.000 Myanmar vatandaşının ülkelerine gönderildiğini söyledi. 8 Ekim’de ise daha kesin olan 10.493 rakamını verdi.

Myanmar’ın askeri yetkilileri daha önce ocak ayından bu yana Malezya’dan yaklaşık 8.000 kişinin geri döndüğünü açıklamıştı. Bu rakam, Malezya’nın verdiği sayıdan yaklaşık 2.500 daha düşük. İki sayımın zaman aralığı ve kapsamı kamuoyuna açık biçimde uzlaştırılmadığından, aradaki fark tek başına rakamlardan birinin yanlış olduğunu kanıtlamaz.

Malezya İçişleri Bakanlığı, ağustos sonu itibarıyla göçmenlik gözaltı merkezlerinde 10.000’den fazla Myanmar vatandaşı bulunduğunu bildirdi. Açıklanan 5.000 kişilik plan, rakamlar karşılaştırılabilir gruplara karşılık geliyorsa gözaltındaki nüfusun yarısından azını kapsıyor. 29 Eylül’deki hareket, planın yaklaşık yüzde 29,5’ine karşılık geliyordu; hedef değişmezse geriye 3.524 kişi kalıyor.

Bu gözaltı ve geri gönderme rakamları, mülteci kayıt toplamlarından da ayrı tutulmalı. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’ne (UNHCR) atfedilen rakamlara göre Malezya’daki Myanmar kökenli mülteci ve sığınmacıların sayısı yaklaşık 190.000. Kuala Lumpur’daki kurumda yaklaşık 126.000 Rohingya sığınmacı kayıtlı. Bu rakamların hiçbiri, kayıtlı kişilerden kaçının gözaltında tutulduğunu veya geri gönderme programına dâhil edildiğini göstermiyor.

Güvenlik güvenceleri denetim talepleriyle karşı karşıya

Enver, parlamentoya yaptığı açıklamada Malezya’nın Myanmar’dan vatandaşlarını kabul edeceğine ve onlara kötü muamele, baskı veya insan hakları ihlalleri olmaksızın adil davranacağına dair açık diplomatik taahhütler istediğini söyledi. Malezyalı yetkililer geri dönüşleri gönüllü olarak nitelendirdi. Dışişleri Bakanlığı ise müzakereleri güvenli ve onurlu biçimde gerçekleştirilecek geri dönüşler çerçevesinde yürüttü.

Hak örgütleri, bu güvencelerin iç savaşın sürdüğü ülkeye dönen kişileri yeterince koruyup korumadığını sorguladı. Fortify Rights ve Human Rights Watch, yeni geri gönderme işlemleri başlamadan önce UNHCR’nin göçmenlik gözaltı merkezlerine derhâl erişimine izin verilmesini istedi. Bu talep, temel bir belirsizliğe odaklanıyor: Her gözaltındaki kişi gerçekten özgür ve bilinçli bir karar verebiliyor mu?

Reklam

UNHCR, BM Mülteciler Yüksek Komiserliği’dir ve BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi’nden farklıdır. Mülteci koruma görevlilerinin erişimi, sığınma talep eden kişileri belirlemeye ve karşı karşıya oldukları tehlikeleri değerlendirmeye yardımcı olabilir. Bir hükümetin adil muamele sözü vermesi, geri gönderilmek üzere seçilen herkesin güvende olacağını tek başına kanıtlamaz.

Uyarılar zulüm, baskı ve askere alma risklerine ilişkin. Bunlar, eylülde geri gönderilen 1.476 kişinin tamamının başına geldiği doğrulanmış olayları değil, olası tehlikeleri anlatıyor. Ziyaretle ilgili açıklamalarda, bu kişilerin dönüşten sonraki durumuna ilişkin kamuya açık bir bilgiye veya bağımsız izleme takvimine rastlanmadı.

Rohingya vatandaşlığı koşulu

Enver, yakın tarihli geri gönderme işlemine hiçbir Rohingyanın dâhil edilmediğini söyledi. Bu, eylül ayındaki hareketle ilgili belirli bir güvence sunsa da Rohingya mülteci veya sığınmacıların sonraki geri dönüşlere dâhil edilip edilmeyeceği sorusunu yanıtlamıyor. Enver’in daha geniş kapsamlı tutumu, Myanmar’ın Rohingyalar da dâhil olmak üzere kendi vatandaşlarının sorumluluğunu üstlenmesi gerektiği yönünde.

Min Aung Hlaing’in vatandaşlık şartı, bu hedefle Myanmar’ın sunduğu seçenek arasında bir boşluk bırakıyor. Rohingyaların çoğu, ardışık hükümetlerin uyguladığı politikalar nedeniyle vatandaş olarak tanınmıyor. Bu nedenle vatandaşlığı kanıtlama şartı, bir kişi Myanmar kökenli olsa bile ülkeye dönüşünü engelleyebilir.

Bu ayrım hem koruma hem de politika açısından önemli. Yakın tarihli programın dışında kalmaları, hak örgütlerinin tehlikeli bulduğu bir geri dönüşten Rohingyaları koruyabilir. Ancak bu durum, Malezya’daki mülteci tartışmalarının merkezinde yer alan nüfusun durumunu çözme konusunda diplomatik girişimin yetersiz kalması anlamına da gelebilir.

Myanmar ordusunun 2017’deki operasyonu 740.000’den fazla kişiyi Rakhine Eyaleti’nden Bangladeş’e kaçmaya zorladı; bunun ardından çok sayıda Rohingya yurt dışında sığınma aradı. Malezyalı yetkililer, mültecilere ev sahipliği yapmanın mali bir yük ve güvenlik sorunu olduğunu söyledi. Bu açıklamalar geri dönüşün güvenli olduğunu kanıtlamadığı gibi Putrajaya’da açıklanan vatandaşlık engelini de ortadan kaldırmıyor.

Kurallar değişmeden ASEAN’la temas

Malezya, Min Aung Hlaing Nisan ayında devlet başkanı olduğundan bu yana onu ağırlayan beşinci ASEAN üyesi oldu. Daha önce Tayland, Kamboçya, Vietnam ve Laos’u ziyaret etmişti. Malezya, denizcilik Güneydoğu Asyası’nda onu ağırlayan ilk ülke oldu. Bu ziyaret, tek bir ikili göçmenlik anlaşmasının ötesinde önem taşıyor.

ASEAN, Beş Maddelik Uzlaşı’nın uygulanmaması nedeniyle 2021’den bu yana üst düzey toplantılarına askeri yönetimin kıdemli temsilcilerini davet etmiyor. Min Aung Hlaing, 1 Şubat 2021’de Aung San Suu Kyi liderliğindeki seçilmiş yönetimi deviren askeri darbeden sonra, aynı yılın nisan ayında bu çerçeveyi kabul etmişti.

Reklam

Uzlaşı; şiddetin derhâl sona erdirilmesini, tüm taraflar arasında diyaloğu, özel elçi aracılığıyla arabuluculuğu, ASEAN’ın koordinasyon merkezi üzerinden insani yardımı ve elçinin tüm taraflarla görüşmek üzere bölgeyi ziyaret etmesini öngörüyor. Bunlar, Naypyidaw’daki yetkililerle yalnızca temasın sürdürülmesine yönelik bir şart değil, siyasi sürece ilişkin koşullar.

Malezya, Min Aung Hlaing’i ağırlamanın askeri yönetimi tanıma anlamına gelmediğini söylüyor. Dışişleri Bakanlığı ziyareti, uzlaşıyla ve ASEAN’ın yapıcı ve ilkeli diyaloğu sürdürme kararıyla uyumlu olarak nitelendirdi. Filipinler Dışişleri Bakanı Teresa Lazaro, uzlaşının ASEAN’ın tercih ettiği yol haritası olmayı sürdürdüğünü söyledi. Ziyaret sırasında askeri yönetimin üst düzey liderlerini ASEAN zirvelerine yeniden kabul etmeye yönelik ortak bir karar açıklanmadı.

İç siyaset ve diplomatik kazanımlar

Lowy Enstitüsü Güneydoğu Asya Programı Direktörü Hunter Marston, Malezya’nın açılımını kısmen Enver’in koalisyonunun temmuz ve ağustos aylarında Johor ile Negeri Sembilan’da yaşadığı seçim kayıplarına bağladı. Bu sonuçların, Rohingyaların ülkede ağırlanmasına yönelik kamuoyu tepkisi karşısında Enver üzerindeki baskıyı artırdığını savundu.

ALTSEAN-Burma’nın kurucusu Debbie Stothard da geri gönderme girişimini, göçmenlere yönelik düşmanlığın arttığı bir dönemde seçim desteği kazanma çabası olarak yorumladı. Bunlar, Enver’in açıklanmış gerekçeleri değil, siyasi motivasyona ilişkin değerlendirmeler. Başbakan, Malezya’nın mültecileri süresiz olarak barındıramayacağını ve müzakere edebileceği bir yetkiliye ihtiyaç duyduğunu söylüyor.

Min Aung Hlaing açısından kazanımlar, geri dönenleri kabul etmenin ötesine geçiyor. Resmî karşılama, üst düzey yetkililerle görüşmeler ve iş dünyası temsilcileriyle temas, ASEAN’ın ortak kısıtlamaları yürürlükteyken bile kabul görmesini ve ekonomik ilişkilerini güçlendirebilir.

Marston ziyaretin diplomatik etkisini şöyle tanımladı:

Bu durum ASEAN içinde giderek daha fazla bölünmeye yol açıyor,

Marston, ülkelerin ayrı ayrı girişimlerde bulunmasının ortak baskıyı zayıflatabileceği ve Filipinler, Singapur ve Endonezya dâhil daha kararlı bir tutum sergileyen ülkeleri zor durumda bırakabileceği uyarısında bulundu. Ayrıca açılımı, Myanmar’ın ticareti ve bölgesel bağlantıları yeniden kurma çabasının bir parçası olarak gördü.

Göçmenler ve direniş grupları ziyarete karşı çıktı

Malezya’daki Myanmar göçmen işçilerini temsil eden bir koalisyon olan Myanmar Affairs Alliance, 7 Ekim’de ülke çapında iş bırakma çağrısı yaptı. 5 Ekim tarihli açıklamasında işverenlerden işçilerin koşullarını anlamalarını isteyen koalisyon, Min Aung Hlaing’in ağırlanmasının Malezya’ya siyasi veya ekonomik bir fayda sağlamayacağını savundu. Eylem çağrısı, kaç işçinin katıldığını göstermiyor.

Reklam

İttifak sözcüsü Soe Min Thein, görüşmelerden etkilenen kişilerin çıkarlarının liderler arasındaki ilişkilerden önce gelmesi gerektiğini söyledi:

Gücü elinde bulunduranlar arasındaki diyalog, halkın çıkarlarına mutlaka hizmet etmez. En önemli olan, halkın sesi ve iradesidir,

30 Mart’ta kurulan bir direniş koalisyonu olan Federal Demokratik Birliğin Kuruluşu Yönlendirme Konseyi, Malezya’dan Min Aung Hlaing’i meşrulaştırmamasını istedi. Konseyin itirazı yalnızca geri gönderme koşullarına değil, iktidarı ele geçiren bir askeri lideri kabul etmenin ona kazandırdığı siyasi meşruiyete yönelik.

Birleşik Krallık merkezli Burmese Rohingya Organization da karşılama törenine karşı çıktı. Örgüt, Arjantin federal mahkemesinin Rohingyalara karşı 2012-2017 yılları arasında işlendiği öne sürülen soykırım ve insanlığa karşı suçlarla ilgili çıkardığı uluslararası tutuklama emrine atıfta bulunarak Malezya’ya Min Aung Hlaing’i tutuklama çağrısı yaptı. Örgütün talebi, Malezyalı yetkililerin bu tutuklama emri kapsamında hangi yasal adımları atabileceğini veya atacağını göstermiyor.

Görüşmelerin ardından çözümsüz kalanlar

Çözüme kavuşmayan acil konular pratik nitelikte: Geriye kalan geri gönderme işlemlerine kimler dâhil edilecek, rıza nasıl değerlendirilecek, UNHCR’nin gözaltı merkezlerine erişimine izin verilecek mi ve varış sonrasındaki muamele nasıl denetlenecek? Görüşmelerle ilgili açıklamalarda bir sonraki hareketin veya 5.000 kişilik programın tamamlanmasının kesin tarihi verilmedi.

ISEAS-Yusof Ishak Enstitüsü Myanmar Çalışmaları Programı kıdemli araştırmacısı ve koordinatörü Moe Thuzar, iletişim kanallarının açık tutulmasını desteklerken diyaloğun yükümlülüklere uyum ve hesap verebilirlik ölçütlerine göre değerlendirilmesi gerektiği uyarısında bulundu. Ayrıca, meşru hükümet olduğunu savunan başlıca muhalefet örgütü Ulusal Birlik Hükümeti dâhil Myanmar’daki diğer paydaşlarla temasın sürdürülmesini istedi.

Myanmar uzmanı U Win Min de askeri yönetimle daha kapsamlı temas kurulmasının kaygı verici olduğu uyarısında bulunurken, bu temasları ASEAN’ın değişmeyen ortak kısıtlamalarından ayrı değerlendirdi. Bu ayrım önemli: İkili düzeyde temas imkânı genişledi, ancak bölgesel düzeyde tam entegrasyon üzerinde anlaşmaya varılmadı.

Gelişmelerin sıralaması, geri gönderme programı ile diplomatik açılımın nasıl ilerlediğini gösteriyor:

  • Şubat 2021: Ordu iktidarı ele geçirdi ve Myanmar’ın seçilmiş yönetimini devirdi.
  • Nisan 2021: Min Aung Hlaing, ASEAN’ın Beş Maddelik Uzlaşısı’nı kabul etti.
  • Ağustos sonu: Malezya, göçmenlik gözaltı merkezlerinde 10.000’den fazla Myanmar vatandaşı bulunduğunu bildirdi.
  • 29 Eylül: Üç Myanmar Donanması gemisi, 1.476 geri dönen kişiyle Lumut’tan ayrıldı.
  • 5 Ekim: Myanmar Affairs Alliance, ziyarete karşı çıkan çağrısını yayımladı.
  • 7-8 Ekim: Min Aung Hlaing siyasi ve ticari görüşmeler için Malezya’yı ziyaret etti.
  • 8 Ekim: Enver, o yıl şimdiye kadar 10.493 kişinin geri gönderildiğini açıkladı ve ASEAN’la daha yakın ilişkileri destekleme sözü verdi.

Bu nedenle girişimin bir sonraki ölçütü yalnızca yeni bir diplomatik karşılama olmayacak. Malezya’nın güvenli ve gönüllü geri dönüşleri kanıtlayıp kanıtlayamayacağı ve genişleyen temasların ASEAN’ın daha önce kabul ettiği barış taahhütlerinde ilerleme sağlayıp sağlayamayacağı belirleyici olacak.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Malezya, bu yıl şimdiye kadar 10.493 Myanmar vatandaşını ülkelerine gönderdiğini söylüyor.
  • Ayrı bir gözaltı programı 5.000 kişiyi kapsıyor; 1.476 kişi 29 Eylül’de deniz yoluyla ülkeden ayrıldı.
  • Enver, 7-8 Ekim’de Min Aung Hlaing’i ağırladı ve Myanmar’ın gelecekte ASEAN’a daha kapsamlı katılımını destekledi.
  • Hak örgütleri, yeni geri gönderme işlemlerinden önce UNHCR’nin gözaltındaki kişilere erişmesini istiyor.
  • Enver, son hareket kapsamında hiçbir Rohingyanın bulunmadığını söyledi; Myanmar’ın vatandaşlık koşulu, gelecekte kabul edilecek Rohingyaların çoğunu kapsam dışında bırakabilir.
  • ASEAN’ın askeri yönetimin üst düzey temsilcilerinin katılımına yönelik kısıtlamaları değişmedi.
  • Geriye kalan geri gönderme işlemleri veya bağımsız izleme düzenlemeleri için kesin bir takvim açıklanmadı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir