Ulaşım projesi resmî barış anlaşmasından önce ilerleyebilir
Dışişleri Bakanı Ararat Mirzoyan, parlamentoya yaptığı açıklamada Ermenistan’ın Trump Uluslararası Barış ve Refah Rotası (TRIPP) projesini Azerbaycan’la barış anlaşmasını imzalamadan önce uygulamaya koymaya başlayabileceğini söyledi. Açıklaması, bölgesel ulaşım bağlantılarının yeniden açılmasını; pratik iş birliğinin anlaşmanın imzalanmasına yardımcı mı olacağı, yoksa Ermenistan karşılığında yeterince kazanım elde etmeden Azerbaycan’a fayda mı sağlayacağı tartışmasının merkezine yerleştirdi.
İçindekiler
- Ulaşım projesi resmî barış anlaşmasından önce ilerleyebilir
- Mirzoyan barışın neden zaten var olduğunu söylüyor
- Ermenistan rotadan ne kazanmayı bekliyor?
- Syunik’te neler inşa edilebilir?
- İnşaat ve işletme için egemenlik şartı
- Karapetyan eşitsiz kazanımlar konusunda uyarıyor
- Proje, tamamlanmamış anlaşma sürecine nasıl eklemleniyor?
- Pratik iş birliği imza sürecini hızlandırabilir mi?
- Öne Çıkanlar
Ermenistan, 22 Ekim’de projenin uygulamaya yönelik aşamasının başladığını duyurarak tasarım çalışmalarına hazırlık için Başbakan Yardımcısı Mher Grigoryan başkanlığındaki çalışma grubunu ülkenin güneyindeki Syunik bölgesine gönderdi. Mevcut öncelikler demir yolu, kara yolu ve enerji altyapısı. Mirzoyan, elektrik, dijital iletişim ve muhtemelen petrol ve doğal gaz da taşıyabilecek daha geniş bir ağdan söz etti.
Dışişleri Bakanı, barış anlaşmasının metninin paraflandığını ve her iki hükümetin de içeriğini kamuoyu önünde desteklediğini söyledi. Paraf, metin üzerindeki mutabakatı kayda geçiriyor; resmî imza ve iç hukuk süreçleri kapsamında onay ise sonraki aşamalar.
Mirzoyan, bu aşamalar tamamlanmadan TRIPP çalışmalarının neden ilerleyebileceğini açıklarken milletvekillerine şunları söyledi:
Bu soruya gönül rahatlığıyla yanıt verebilirim: Evet, mümkün. Barış anlaşması zaten paraflandı. Ermenistan ve Azerbaycan kamuoyu önünde taahhütte bulundu ve tutumlarını açıkladı: Bu anlaşma mevcut ve kabaca söylemek gerekirse, her bir harfine inanıyor, hiçbir hükmünü sorgulamıyoruz.
Mirzoyan’ın tutumu, ülkelerin iş birliğine başlamak için yeterli düzeyde fiilî barışa sahip olduğu yönünde. Muhalif siyasetçi Narek Karapetyan ise bu yaklaşıma karşı çıkarak Azerbaycan’ın anlaşmayı ertelemeyi ve Ermenistan’ın istediği erişimi sağlamamayı sürdürürken talep ettiği rotayı elde edebileceğini savundu.
Mirzoyan barışın neden zaten var olduğunu söylüyor
Mirzoyan, diplomatik evrakların tamamlanmasından çok iki ülke arasındaki koşullara işaret etti. Parlamentoya, askerlerin artık birbirlerine ateş etmediğini ve yük taşımacılığının sürdüğünü söyledi. Ona göre bu gelişmeler, resmî imzaya ilişkin müzakereler devam ederken projeye başlamanın temelini oluşturuyor.
Dışişleri Bakanı, Azerbaycan’ın ortadan kaldırılmasını istediği bir engel nedeniyle imza atmaktan kaçındığını, ancak bu engel kaldırıldıktan sonra imzalayacağını söylediğini belirtti. Bakü’nün tekrarladığı açıklamaları, üzerinde uzlaşılan metnin kabul görmeye devam ettiğinin kanıtı olarak sundu.
Mirzoyan tutumunu şöyle özetledi:
Dolayısıyla TRIPP projesinin hayata geçirilmesi için barış gerekiyor ve bu barış zaten tesis edilmiş durumda.
Bu sav, ulaşım iş birliğini ve anlaşmanın tamamlanmasını paralel süreçler olarak ele alıyor. Hükümet, geriye kalan siyasi anlaşmazlık çözüme kavuşturulurken pratik ilişkilerin gelişmesini istiyor. Karapetyan ise rotanın açılmasının karşılıklı erişim sağlayacağına ve anlaşmanın tamamlanmasına yardımcı olacağına dair daha güçlü güvenceler talep ediyor.
Ermenistan rotadan ne kazanmayı bekliyor?
Mirzoyan, TRIPP’in Ermenistan’ın Azerbaycan toprakları ve altyapısı üzerinden üçüncü ülkelere ulaşmasını sağlayacağını söyledi. Dolayısıyla Ermenistan hükümetinin açıkladığı hedef, Azerbaycan’a bağlantı sağlamanın ötesine geçiyor: Ermeni işletmelerinin ve taşımacılık şirketlerinin de Ermenistan dışındaki güzergâhlara erişmesini istiyor.
Ülke içindeki demir yolu ağının geliştirilmesi de bu savın bir parçası. Mirzoyan, projenin Ermenistan’ın kendi demir yolu bağlantılarını geliştirmesine ve Doğu ile Batı arasındaki ulaşım ve iletişimde bir merkeze dönüşmesine yardımcı olabileceğini söyledi. Merkez, güzergâhların kesiştiği ve mal ya da hizmetlerin buradan çeşitli noktalara ulaştırılabildiği yerdir.
Ermeni bir ihracatçı açısından projenin pratik değeri, Azerbaycan üzerinden başka bir pazara kullanılabilir bir bağlantı açılıp açılmamasına bağlı olacak. Demir yolu ağı açısından sağlayacağı fayda ise yeni ya da yeniden işler hâle getirilen bağlantıların Ermenistan içindeki güzergâhlara nasıl bağlanacağına bağlı. Mirzoyan bu sonuçları hedef olarak tanımladı; tasarım hazırlıkları da bu hedeflere yönelik çalışmaların bir parçası hâline geldi.
Syunik’te neler inşa edilebilir?
22 Ekim’de yapılan duyuru, Grigoryan başkanlığındaki çalışma grubunun tasarım çalışmalarına hazırlık için gönderildiği Syunik’e dikkatleri çevirdi. Planlama, inşaat ve sonrasında işletmeye geçilmeden önce projenin fiziksel gereksinimlerinin şekillenmeye başladığı aşamadır.
Şu anki öncelikler demir yolları, kara yolları ve enerji altyapısı. Mirzoyan’ın daha geniş kapsamlı açıklamasında elektrik iletim hatları, fiber optik kablolar ve olası petrol ve doğal gaz boru hatları da yer aldı. Fiber optik kablolar bilgiyi ışık darbeleriyle taşır ve internet ile diğer iletişim hizmetlerinde kullanılan altyapının bir parçasıdır.
Bu unsurlar farklı amaçlara hizmet ediyor. Kara yolları ve demir yolları insanları ve malları taşırken elektrik hatları enerji iletiyor, iletişim kabloları veri taşıyor, boru hatları ise yakıtı ulaştırıyor. Birden çok altyapı türünün projeye dâhil edilmesi TRIPP’i yalnızca bir kara yolu projesi olmaktan çıkarıp daha kapsamlı bir bölgesel bağlantı projesine dönüştürebilir.
Burada aktarılan parlamentodaki açıklamalarda ve proje duyurusunda bir açılış tarihi, inşaat bütçesi, ayrıntılı güzergâh, işletme düzenlemeleri ya da Ermenistan’ın erişimine ilişkin garanti edilmiş bir düzey açıklanmadı. Şimdiye kadar duyurulan somut adım, tasarım çalışmalarına hazırlık; boru hatları ise daha geniş kapsamlı teklif içindeki olasılıklar arasında yer alıyor.
İnşaat ve işletme için egemenlik şartı
Mirzoyan, altyapının toprak bütünlüğü, egemenlik ve yargı yetkisi ilkelerine göre inşa edilmesi ve işletilmesi gerektiğini söyledi. Bu kavramlar, ulusal sınırları aşan her ulaşım bağlantısının temel meselelerinden birine işaret ediyor: Topraklar ve burada yürütülen faaliyetler üzerinde hangi devletin yetki sahibi olacağı.
Toprak bütünlüğü, bir ülkenin topraklarına saygı gösterilmesi demektir. Egemenlik, devletin sınırları içinde yetki kullanmasıdır. Yargı yetkisi ise yasaları uygulama ve karar alma konusundaki hukuki yetkiyi ifade eder. Mirzoyan bu ilkeleri hem inşaat hem de işletme aşamasına uygulayarak projenin tüm ömrü boyunca Ermenistan’ın açıkladığı koşullar arasına koydu.
Hükümetin ekonomik gerekçeleriyle egemenlik konusundaki tutumu birlikte ele alınıyor. Ermenistan, kendi topraklarındaki altyapı üzerindeki yetkisini korurken Azerbaycan üzerinden başka ülkelere ulaşan güzergâhlar istiyor. Bu ilkeleri uygulamaya dönüştürmek, sınır ötesi geçişlerin nasıl yönetileceğine ilişkin pratik kararlar alınmasını gerektirecek.
İşletmeler açısından bir bağlantının değeri, nihayetinde malların bu bağlantı üzerinden güvenilir biçimde taşınıp taşınamayacağına bağlı. Hükümetler açısından ise aynı bağlantının, devletlerin yetkilerine ilişkin üzerinde uzlaşılan bir çerçeve içinde işlemesi gerekiyor. Mirzoyan’ın açıklamaları, erişim ve kontrolün Ermenistan’ın yaklaşımının iki unsuru olduğunu ortaya koyuyor.
Karapetyan eşitsiz kazanımlar konusunda uyarıyor
Ulusal Meclis’teki Güçlü Ermenistan fraksiyonunun lideri olarak tanıtılan Narek Karapetyan, TRIPP’in ulaşım ve iletişim bağlantılarının imzalanmış bir barış anlaşması olmadan işleyip işleyemeyeceğini sordu. İtirazı, iki ülkenin kazanımları hangi sırayla elde edeceğine ve taahhütlerde bulunacağına odaklandı.
Karapetyan, Ermenistan bölgesel bağlantıların yeniden açılmasından payına düşeni alamazken Azerbaycan’ın istediği rotayı elde edebileceğini savundu. Parlamentoya şunları söyledi:
Ülkemiz bu işten zararlı çıkacak; çünkü Azerbaycan bir güzergâh elde ederken biz bölgesel iletişimin önündeki engellerin kaldırılmasından doğacak faydalardan payımıza düşeni alamayacağız.
Karapetyan ayrıca, Ermenistan’dan tavizler alarak hedeflerine ulaşabileceğine inandığı sürece Azerbaycan’ın gerçekçi olmayan yeni koşullar öne sürüp anlaşmayı ertelemeyi sürdüreceğini savundu. Karapetyan’a göre Ermenistan’a erişim yeniden açılmadan bir güzergâh elde edilmesi, Ermenistan’ın ekonomik kalkınmasını kısıtlayacak.
Dolayısıyla anlaşmazlık, zamanlamanın yanı sıra karşılıklılıkla da ilgili. Mirzoyan TRIPP’i Ermenistan’ın güzergâhlara erişmesinin, demir yollarını geliştirmesinin ve barışı güçlendirmesinin bir yolu olarak görüyor. Karapetyan ise Azerbaycan istediği bağlantıyı elde etmeden önce Ermenistan’a sağlayacağı faydaların daha güçlü güvencelere bağlanması gerektiğini savunuyor.
Proje, tamamlanmamış anlaşma sürecine nasıl eklemleniyor?
Ermenistan’ın TRIPP’e ilişkin son tartışması, üzerinde uzlaşılan barış metnini tamamlanmış bir anlaşmaya dönüştürmeye yönelik daha uzun soluklu çabaların ardından geldi. Başbakan Nikol Paşinyan, anlaşma takvimine ilişkin önceki açıklamasında belirtildiği üzere, anlaşmanın 2031’den önce imzalanıp onaylanmasını hedef olarak koydu. Bu, ortaklaşa açıklanmış bir imza takvimi değil, Ermenistan’ın açıkladığı hedeftir.
Başlıca gelişmeler birkaç tarihe yayılıyor:
- 8 Ağustos 2025: Ermenistan ve Azerbaycan, ABD Başkanı Donald Trump’ın ev sahipliğindeki Beyaz Saray zirvesinde barış anlaşmasını parafladı.
- 15 Ekim 2026: Paşinyan, televizyondan yayımlanan Bakanlar Kurulu toplantısında imza ve onay sürecini 2031’den önce tamamlamayı hedeflediğini söyledi.
- 22 Ekim: Ermenistan, TRIPP’in uygulamaya yönelik aşamasını ve Grigoryan başkanlığındaki çalışma grubunun tasarım hazırlıkları için Syunik’e gönderildiğini duyurdu.
Azerbaycan, imza atmadan önce Ermenistan Anayasası’nda değişiklik yapılmasını talep etti. Bakü, Ermenistan’ın Karabağ ile birleşme çağrısı içeren bağımsızlık bildirgesine yaptığı atfın toprak iddiası anlamına geldiğini savunuyor. Ermenistan bu yorumu reddediyor ve anlaşmada tarafların birbirlerinin topraklarına saygı göstermeyi ve toprak iddialarından vazgeçmeyi taahhüt ettiğine işaret ediyor.
Anayasa değişikliklerinin ülke çapında yapılacak referandumda onaylanması gerekecek. Dolayısıyla anlaşma sürecinde hükümetler arasındaki müzakerelerin yanı sıra Ermeni seçmenler de rol oynuyor. Mirzoyan’ın yaklaşımına göre TRIPP hazırlıkları, siyasi anlaşmazlık sürerken ilerleyebilecek ayrı bir pratik süreç oluşturuyor.
Pratik iş birliği imza sürecini hızlandırabilir mi?
Mirzoyan, Ermenistan, Azerbaycan ve üçüncü ülkeler arasındaki ekonomik bağlantıların bölgesel barışın, istikrarın ve güvenliğin güçlenmesine yardımcı olabileceğini söyledi. Ona göre düzenli alışverişler, ülkelere korumaları gereken daha fazla ortak faaliyet ve işleyen ilişkileri sürdürmek için daha fazla gerekçe sunuyor.
Dışişleri Bakanı, sivil toplum temsilcilerinin karşılıklı ziyaretlerinin de altyapı çalışmalarıyla birlikte katkı sağlayabileceğini belirtti. Sivil toplum; topluluk grupları ve sivil toplum kuruluşları gibi hükümet dışındaki kişi ve kuruluşları kapsar. Mirzoyan, projenin uygulanması ve karşılıklı ziyaretlerin barışı pekiştirebilecek olası yollar olduğunu şöyle anlattı:
Örneğin proje hayata geçirilirse, iki ülkenin sivil toplum temsilcileri arasında karşılıklı ziyaretler düzenlenirse, bunların tesis edilmiş barışı belki güçlendirebileceğini ve barış anlaşmasının imzalanmasını yakınlaştırabileceğini düşünüyorum.
Önlerindeki doğrudan siyasi tercih, Mirzoyan’ın önerdiği gibi siyasi uzlaşmayı tamamlamaya yardımcı olması için pratik iş birliğinden yararlanmak ya da Karapetyan’ın talep ettiği gibi önce daha güçlü taahhütler almak. Ermenistan’ın açıkladığı tasarım hazırlıkları bu tercihi somutlaştırıyor: Anlaşma hâlâ imza beklerken bölgesel altyapı çalışmaları ilerliyor.
Öne Çıkanlar
- Dışişleri Bakanı Ararat Mirzoyan, TRIPP’in Ermenistan ve Azerbaycan barış anlaşmasını imzalamadan önce başlayabileceğini söylüyor.
- Ermenistan 22 Ekim’de Syunik’te tasarım hazırlıklarının başladığını duyurdu; mevcut öncelikler demir yolu, kara yolu ve enerji altyapısı.
- Mirzoyan, projenin Ermenistan’a Azerbaycan üzerinden üçüncü ülkelere erişim sağlayabileceğini ve ülke içindeki demir yolu bağlantılarının geliştirilmesine yardımcı olabileceğini söylüyor.
- Ermenistan, inşaat ve işletme aşamalarında toprak bütünlüğüne, egemenliğe ve yargı yetkisine saygı gösterilmesi gerektiğini belirtiyor.
- Narek Karapetyan, Azerbaycan’ın anlaşmayı erteleyip karşılıklı erişimi sağlamadan bir güzergâh elde edebileceği uyarısında bulunuyor.
- Paşinyan’ın hedefi imza ve onay sürecini 2031’den önce tamamlamak; Azerbaycan’ın anayasa değişikliği talebi ise çözüme kavuşmuş değil.






