Şuşa'da dayanışma gösterisi
Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 8 Kasım'da Şuşa merkezli ziyaret sırasında kalıcı birlik sözü verdi. 2020'de ele geçirilmesi askerî ortaklıklarının simgesi hâline gelen şehirdeki ortak görünümleri, okul başörtüleri konusunda alışılmadık ölçüde kamuoyuna yansıyan bir anlaşmazlığın, Türk siyasetçilerden gelen eleştirilerin ve Azerbaycan'ın 31 Türk vatandaşını ülkeye girişini yasaklama kararının ardından geldi.
İçindekiler
- Şuşa'da dayanışma gösterisi
- Okul kıyafetleri nasıl diplomatik anlaşmazlığa dönüştü?
- Ülkeye giriş yasaklarından kaçırılan zirveye
- Cumhurbaşkanları ittifakları hakkında ne söyledi?
- Şuşa ve 8 Kasım neden önemliydi?
- Bakü eşit ortaklardan oluşan bir ilişki istiyor
- İsrail ve Ermenistan ilişkileri karmaşıklaştırıyor
- Enerji ve yeniden imar müttefikleri birbirine bağlıyor
- Yemek ve nişanlı askerlerle buluşmalar
- Öne çıkan noktalar
Ortak basın toplantısında Erdoğan, ittifakı anlaşmazlığa rağmen sürecek bir bağ olarak nitelendirdi. Aliyev, ortaklıklarının sarsılmadığını söyledi ve ziyareti, dünyaya verilen bir dayanışma mesajı olarak tanımladı.
Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan bu mesajı dinî ve kişisel ifadelerle dile getirdi:
Yüce Allah'ın izniyle birliğimiz sonsuza dek sürecek.
Ziyaret kapsamında Şuşa'da görüşmeler, resmî karşılama, Hankendi'de bir yemek ve nişanlarla ödüllendirilmiş Azerbaycanlı askerlerle buluşmalar yer aldı. Bu etkinliklerde liderler, Azerbaycan'ın Ermeni güçlerine karşı kazandığı zaferle özdeşleşen kişiler ve mekânlarla bir araya geldi.
Okul kıyafetleri nasıl diplomatik anlaşmazlığa dönüştü?
Anlaşmazlığın fitilini, Azerbaycan'ın laik eğitimle bağdaşmadığı düşünülen eklemeleri yasaklamak üzere okul üniforması yönetmeliğini değiştirdiği eylül ayı ateşledi. Değişiklikler, İslami başörtülerini fiilen sınıflarda yasakladı ve Azerbaycan'da protestolara yol açtı.
21 Eylül'de onaylanan kurallar, devlet okullarında "eğitimde laiklik ilkesine" aykırı kıyafetleri yasaklıyor. Kurallarda başörtüsünden açıkça söz edilmiyor. Benzer yönergeler 6 Ekim'de öğretmenlere de uygulandı.
Azerbaycan, kamu kurumları onlarca yıllık Sovyet yönetiminin izlerini taşıyan ve güçlü bir laik yönetim geleneğine sahip, nüfusunun çoğunluğu Şii Müslüman olan bir ülke. Bu bağlamda laik eğitim, dinî uygulamalardan ayrı düzenlenen eğitimi ifade ediyor. Üniforma kısıtlamaları bu yaklaşımı, inançlarını kıyafetleriyle ifade etmek isteyen ailelerle karşı karşıya getirdi.
Erdoğan hükümeti Türkiye'de başörtüsü takmaya yönelik kısıtlamaları kaldırarak aksi yönde adımlar attı. Erdoğan'ın Adalet ve Kalkınma Partisi'nden (AKP) isimler Azerbaycan'ın kurallarını eleştirdi. Bu isimler arasında, düzenlemenin geri alınmasını isteyen Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral da vardı.
Aliyev'in iktidardaki Yeni Azerbaycan Partisi bu yorumları "Azerbaycan'ın iç işlerine müdahale" olarak nitelendirdi. Okul kıyafetleri üzerine çıkan anlaşmazlık, Azerbaycan adına kimin konuşabileceği ve en yakın müttefikinin ne ölçüde nüfuz sahibi olması gerektiği konusunda bir tartışmaya dönüştü.
Ülkeye giriş yasaklarından kaçırılan zirveye
Bakü, sosyal medyada eleştirel paylaşımlarda bulunan 31 Türk vatandaşını istenmeyen kişi ilan etti. Bu tanımlama, söz konusu kişilerin Azerbaycan'da istenmediği anlamına geliyor. Aralarında bir muhalefet milletvekili ve parti liderlerinin de bulunduğu kişiler, anlaşmazlığın Erdoğan'ın yakın siyasi çevresinin ötesine uzandığını gösterdi.
Erdoğan daha sonra Saral'ı görevden aldı. Buna rağmen Aliyev, Türkiye Cumhurbaşkanı'ndan kişisel davet almış olmasına karşın 30 Ekim'de Ankara'da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı zirvesine katılmadı. Aliyev'in yerine Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov katıldı.
Bu gelişmeler, iç politikaya ilişkin bir eğitim kuralının diplomatik ilişkilerin en üst düzeyine ne kadar hızlı taşındığını gösteriyor:
- Eylül: Azerbaycan okul üniforması kurallarını değiştirdi ve İslami başörtülerini sınıflarda fiilen yasakladı.
- Türkiye'den gelen eleştirilerin ardından: Bakü 31 Türk vatandaşını istenmeyen kişi ilan etti; Erdoğan da daha sonra Başdanışmanı Oktay Saral'ı görevden aldı.
- 30 Ekim: Aliyev Ankara'daki zirveye katılmadı, yerine Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov'u gönderdi.
- 8 Kasım: Erdoğan Azerbaycan'ı ziyaret etti, Şuşa'da Aliyev'le görüştü ve ülkesinden ayrılmadan önce anma etkinliklerine katıldı.
8 Kasım'daki ziyaret, cumhurbaşkanları arasında kamuoyunun yakından takip ettiği bir ortamda doğrudan teması yeniden sağladı. Kamuoyuna yapılan açıklamalarda Azerbaycan'ın okul kurallarını değiştirip değiştirmeyeceği veya Türk vatandaşlarına yönelik kısıtlamaları kaldırıp kaldırmayacağı belirtilmedi.
Cumhurbaşkanları ittifakları hakkında ne söyledi?
Erdoğan ve Aliyev, son dönemdeki gerilime yanıt olarak kalıcı kardeşlik vurgusu yaptı. İlişkileri tanımlamak için sıkça kullandıkları "Bir millet, iki devlet" ifadesi, iki ayrı egemen ülke olmalarının yanı sıra yakın dil ve kültür bağlarına işaret ediyor.
Erdoğan ortak basın toplantısında, ortak geçmişe dayanan ortaklığı anlatmak için bu sloganı kullandı:
'Bir millet, iki devlet' sloganıyla ifade ettiğimiz bu gönül birliği, ortak geçmişimizden güç alan ve geleceğimizi aydınlatan ebedî bir meşaledir.
Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev birlikte hareket etmenin pratik gücünü vurguladı ve Erdoğan'ın ziyaretinin birliklerini gösterdiğini söyledi:
Azerbaycan ve Türkiye birlikte daha da güçlü.
Aliyev, ortaklığın sonsuza dek süreceğine inandığını da dile getirdi. Liderlerin tekrarladığı güvence ifadeleri, askerî iş birliğini, bölgesel barışı ve yeniden imarı ziyaretin merkezinde tutarken mevcut diplomatik gerilime de yanıt verdi.
Şuşa ve 8 Kasım neden önemliydi?
8 Kasım, Azerbaycan'ın 2020'de Ermenistan'la yaşanan savaş sırasında, Türkiye'nin desteğiyle Şuşa'yı ele geçirdiği günü simgeliyor. Karşılama töreni ve cumhurbaşkanları arasındaki görüşmeler için bu şehrin seçilmesi, yenilenen dostluk gösterisini Türkiye'nin desteğinin askerî ve siyasi açıdan büyük önem taşıdığı bir ana bağladı.
İki ülkenin bayraklarıyla süslenmiş meydanda bir şeref kıtası hazır bulundu. Ulusal marşlar çalındı, kıta cumhurbaşkanlarının önünden geçit yaptı ve resmî fotoğraflar çekilmeden önce iki heyetin üyeleri diğer ülkenin liderine tanıtıldı.
Azerbaycan, 2020'deki 44 günlük çatışmalar sırasında Karabağ'ın bazı bölgelerini ve çevre ilçeleri geri aldı. 2023'te Karabağ'ın kalan kısmını da ele geçirdi. Bölge daha önce Ermeni ayrılıkçı güçlerin kontrolündeydi.
Erdoğan, Aliyev'le yaptığı ortak basın açıklamasında 2020'deki çatışmaların önemini şöyle anlattı:
Azerbaycan'ın 44 günlük Vatan Savaşı'ndaki tarihî Zaferi, Güney Kafkasya tarihinde yeni bir sayfa açtı.
Türkiye Cumhurbaşkanı, Ankara'nın hem Azerbaycan'ın mücadelesini hem de Bakü'nün kalıcı barışı sağlama çabalarını desteklediğini de söyledi. Açıklamaları, savaş dönemindeki ortaklığı bölgede şimdi yürütülen diplomatik girişimlerle ilişkilendirdi.
Bakü eşit ortaklardan oluşan bir ilişki istiyor
Azerbaycan'ın başörtüsü eleştirilerine verdiği yanıt, ittifak içindeki bağımsızlık hassasiyetinin daha geniş bir göstergesi. Bakü, Türkiye'nin desteğine değer verirken Azerbaycan'da alınan kararlar konusunda Türk siyasetçilerden gelen kamuoyu baskısına karşı çıkıyor.
Bakü'deki Atlas Araştırmalar Merkezi Başkanı Elhan Şahinoglu, bu kaygının anlaşmazlığın merkezinde olduğunu söyledi:
Azerbaycan-Türkiye arasındaki gerilimin temelinde, Bakü'nün bu ittifakta kendisini küçük kardeş olarak görmemesi ve ilişkilerin eşit ortaklar arasında kurulmasında ısrar etmesi yatıyordu.
Washington'daki Ortadoğu Enstitüsü analisti Gonul Tol, başörtüsü tartışmasını uzun süredir devam eden anlaşmazlıklar listesinin bir parçası olarak değerlendirdi. X'te yazdığı paylaşımda gerilimi körüklediğini düşündüğü konuları sıraladı:
Azerbaycan'ın egemenliği, Ankara'nın Bakü'deki nüfuzu, İsrail'e yönelik farklı politikalar ve Türkiye'nin Ermenistan'la yakınlaşması da dâhil olmak üzere bir dizi mesele nedeniyle gerilim uzun süredir birikiyor.
İki değerlendirme, bir Türk danışmanın görevden alınmasının anlaşmazlığı neden hemen sona erdirmediğini açıklamaya yardımcı oluyor. Anlaşmazlık hem belirli bir okul politikasıyla hem de hükümetlerin birbirleriyle nasıl ilişki kurmasını bekledikleriyle ilgiliydi.
İsrail ve Ermenistan ilişkileri karmaşıklaştırıyor
Azerbaycan, 2020'de Ermenistan'la yaşanan savaşta kullanılan silahları sağlayan İsrail'le yakın askerî ve ekonomik ilişkilere sahip. Bakü açısından bu ilişki, güvenliğini ve ekonomisini destekleyen ortaklıklar ağının bir parçası.
Türkiye, Gazze'deki savaş nedeniyle İsrail'e karşı giderek daha sert bir tutum aldı. Erdoğan, İsrail'i soykırımla suçladı. Azerbaycan'ın İsrail'le iş birliğini sürdürmesi, bu nedenle iki müttefikin bölge politikalarındaki keskin farklılıkla yan yana duruyor.
Ermenistan da başka bir diplomatik güçlük oluşturuyor. Türkiye, Azerbaycan'la dayanışma amacıyla 1990'larda Ermenistan sınırını kapattı. Şimdi Ankara, Erivan'la ilişkileri normalleştirmeye çalışırken ilerlemeyi Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki barış çabalarına bağlıyor.
Normalleşme, ülkeler arasında diplomatik temas ve sınırla ilgili düzenlemeler dâhil olağan ilişkilerin yeniden kurulması anlamına geliyor. Türkiye'nin yaklaşımı, Ermenistan'la ilişkilerini Bakü'nün de taraf olduğu müzakerelere bağlıyor ve Aliyev'le koordinasyonu özellikle önemli kılıyor.
Cumhurbaşkanlarının kamuoyu önündeki birlik mesajı, her iki cephede de farklı önceliklere alan bırakıyor. Azerbaycan İsrail'le ilişkilerini sürdürürken Türkiye Ermenistan'ı içeren bölgesel bir uzlaşma arıyor ve Gazze nedeniyle İsrail'le karşı karşıya gelmeyi sürdürüyor.
Enerji ve yeniden imar müttefikleri birbirine bağlıyor
Türkiye ve Azerbaycan askerî iş birliği ve enerji ihracatı üzerinden yakın bağlarını sürdürüyor. Azerbaycan petrolü ve gazının Batı pazarlarına taşınmasında kilit güzergâhlardan biri Türkiye. Bu da ilişkiye kardeşlik söyleminin ötesinde somut bir önem kazandırıyor.
Azerbaycan açısından bu güzergâhlar, enerji üretimini yurt dışındaki müşterilere bağlıyor. Türkiye açısından Azerbaycan kaynaklarının taşınması, bölgedeki üreticiler ile daha batıdaki pazarlar arasında üstlendiği rolü güçlendiriyor. Anlaşmazlık, her iki hükümetin de önemli ekonomik ve güvenlik hedefleri için yararlandığı bir ortaklık içinde yaşandı.
Erdoğan, Türkiye'nin imkânları ölçüsünde Azerbaycan topraklarının yeniden imarına katkı sunmayı sürdüreceğini de söyledi. Yeniden imarı ve Karabağ'ın kültürel mirasının ihyasını Türkiye'nin yakından takip ettiği çalışmalar olarak nitelendirdi.
Türkiye'nin yeniden imar tecrübesini paylaşacağını belirten Erdoğan, Azerbaycan-Türkiye Uluslararası Ormancılık Eğitim Merkezi ve Cebrayıl'daki Akıllı Fidan İşletmesi'nden söz etti. Ağdam'da 14.500 metrekarelik alanda 40 derslikli bir okulun inşaatına başlandığını da söyledi.
Yeniden imar, askerî ve enerji ilişkilerine süregelen iş birliğinin bir başka alanını ekliyor. Şuşa'da cumhurbaşkanları, ittifaklarına ilişkin güvenceleri Azerbaycan'ın savaşla geri aldığı yerler hakkındaki görüşmelerle bir araya getirdi.
Yemek ve nişanlı askerlerle buluşmalar
8 Kasım'da Hankendi'de, Aliyev ve First Lady Mihriban Aliyeva adına Erdoğan ve eşi Emine Erdoğan onuruna resmî bir yemek verildi. Davet programında konser de yer aldı.
Ardından cumhurbaşkanları ve first lady'ler sanat camiasının temsilcileri, savaş kahramanları ve Karabağ ile Zafer nişanlarıyla ödüllendirilmiş askerlerle buluştu. Aliyev'in kızı Leyla Aliyeva da nişanlı askerlerle yapılan buluşmaya katıldı.
Program, diplomatik ziyareti Azerbaycan'ın Zafer Günü anmalarıyla bir araya getirdi. Görüşmelerde Türkiye Cumhurbaşkanı, hizmetlerinden ötürü onurlandırılan Azerbaycanlı askerlerin yanında yer aldı ve iki liderin açıklamalarında vurguladığı savaş dönemi iş birliğini hatırlattı.
Erdoğan 8 Kasım'da ziyaretini tamamladı. Fuzuli Uluslararası Havalimanı'nda şeref kıtası hazır bulundu; Aliyev ve Mihriban Aliyeva, Türkiye Cumhurbaşkanı ile eşini uğurladı. Bu kişisel veda, haftalar süren kamuoyu önündeki gerilimin ardından ittifakın sürdüğünü görünür kılmaya ayrılan günü tamamladı.
Öne çıkan noktalar
- Erdoğan ve Aliyev, Şuşa'daki görüşmelerin de yer aldığı 8 Kasım ziyaretinde kalıcı birlik sözü verdi.
- Anlaşmazlık, Azerbaycan'ın İslami başörtülerini sınıflarda fiilen yasaklayan okul üniforması kurallarıyla başladı.
- Bakü 31 Türk vatandaşını istenmeyen kişi ilan etti; Aliyev 30 Ekim'de Ankara'daki zirveye katılmadı.
- Ziyaret kapsamında Hankendi'de yemek verildi ve nişanlı Azerbaycanlı askerlerle buluşmalar düzenlendi.
- Egemenlik, İsrail ve Ermenistan'la ilişkiler konusundaki farklılıkların yanında askerî ve enerji iş birliği sürüyor.
- Erdoğan, Azerbaycan topraklarındaki yeniden imar çalışmalarına Türkiye'nin katkı sunmayı sürdüreceğini söyledi.






